೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

ಚತುಸಚ್ಚನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚದಸೋ’’ತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಸಚ್ಚಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಏವ ತದತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಮಾಹಟಾನೀತಿ ಸಮಾನೀತಾನಿ, ಚಿತ್ತೇನ ಏಕತೋ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಸಮಾಹಟಾನೀ’’ತಿ ಚ ಏತೇನ ಸಮಾಹಾರೇ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಕತೇಕತ್ತಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚನ್ತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ತಿವಟ್ಟ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಪತ್ತಾದಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ಹಿಸ್ಸ ನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಯಥಾ ಪಞ್ಚಪತ್ತಂ, ಚತುಯುಗಂ, ತಿಭುವನನ್ತಿ, ತಂ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸಿ ಅದಕ್ಖಿ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣೇಸು ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸಾವಕೇಹಿ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಚ ಸಾಧಾರಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಿ ಸಾವಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅನಞ್ಞಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾವಕೇಹಿ, ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಚ ಭಗವತೋ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣತಂ, ನಿರತಿಸಯತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಪಸಾರಿತಭಾವೇನ ಸುಪಾಕಟತ್ತಾತಿ ದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಿತಭಾವೇನ ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ. ನಾಥಸದ್ದಂ ಲೋಕೇ ಯಾಚನುಪತಾಪಿಸ್ಸರಿಯಾಸೀಸಾಸು ಪಠನ್ತೀತಿ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಭಾವೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಾಸೀಸಾಯ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಸನುಪತಾಪನಸ್ಸ, ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾಚನಸ್ಸ ಚ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತೇನೇವ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪದುದ್ಧಾರವಸೇನ ನಾಥಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಆಸೀಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಚತುಸಚ್ಚದಸೋ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಭಗವತೋ ಞಾಣಾನುಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಕರುಣಾನುಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ವೇನೇಯ್ಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಗವಾ ನಾಥೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಥಾ ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಈಸತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನಾತಿ ಅರಿಯಿದ್ಧಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತೇ ವಸೀಭಾವೇನ. ಗುಣೇಹಿ ಈಸತೀತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಧಮ್ಮೇನ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂಭೂತೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಭವತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩; ದೀ. ನಿ. ೧.೧೮೮). ದುವಿಧೇನಾಪಿ ಇಸ್ಸರಿಯತ್ಥಂ ನಾಥಸದ್ದಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಟ್ಠಾರಸಪ್ಪಭೇದಾಯ ದೇಸನಾಯ ಥೋಮನಮೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮಾನಗಣನಗುಣೇಹೀತಿ ಸಮಾನಗಣನೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ. ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಿರತಿಸಯೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ದಸಬಲೇಸು ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇನ. ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೇನ ಹಿ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖಪ್ಪವತ್ತೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಘನಪ್ಪಭೇದೇನ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕೇನ ಸಮ್ಮಸನೇನ ಸಮ್ಭೂತೇನ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ, ಫಸ್ಸಾದಿಭೇದೇನ ಚ ಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜನ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಂ ಚತುಧಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅಹೋಸಿ. ತಥಾ ಅತೀತಂಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾದಿಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಗವಾ ಅತೀತಾದಿಭೇದತೋ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇನ…ಪೇ… ವಿಭಙ್ಗ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾ ದೇಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀವಿಭಙ್ಗಾನಂ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತತಞ್ಞೇವ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾದಿಗುಣೇತಿ ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಘರತನಾನಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾತಿ ಏವಮಾದಿಗುಣೇ ಪಕಾಸೇತಿ.

ನನು ಚ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚದಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋವ ಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತೇನೇವ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಮ್ಪಿ ಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಪ್ಪಭವಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವತೋ, ತದಪದೇಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೋ, ತದಾಧಾರೋ ಚ ಸಙ್ಘೋ ವುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀನಂ…ಪೇ… ವಿಭಾವೇತೀ’’ತಿ.

ಅತೀತಂಸೇತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಟಿಹತನ್ತಿ ನಪ್ಪಟಿಹತಂ, ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ನಾಮ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ. ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅತೀತಂಸೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ಞಾಣಂ ಅಪ್ಪಟಿಹತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಕಿಂ ಪನೇತಾನಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿಸುಂ ಞಾಣಾನಿ, ಉದಾಹು ಅತೀತಾದೀಸು ಪವತ್ತನಕಞಾಣಾನಿ ಏವ? ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಭಗವತೋ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಏಕಂಯೇವ ಹುತ್ವಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ. ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವತಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಞಾಣಪುರೇಚಾರಿಕಂ. ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತನಕಂ, ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಪಯೋಗಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಞಾಣಸಹಿತಮೇವ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಯ, ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಯೋಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಹಿತೇಸಿತಾಯ ಹಿತಕಿರಿಯಾಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ. ಅಪರಿಕ್ಖಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಪಟಿಭಾನತಾಯ ಹಿ ಭಗವತೋ ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾಪಿ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢತೇವ. ವೀರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಉಸ್ಸಾಹಸ್ಸ. ವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಅಹಾನಿ ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸವಾಸನಪಹೀನತ್ತಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಯೋಗತೋಪಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

೧. ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ತಿಕದುಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ. ಸುತ್ತನ್ತೇ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೇ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜಿತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ನನು ಸುತ್ತನ್ತೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ತೇ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ಯದಿಪಿ ಸರೂಪತೋ ನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಜರಾಮರಣೇ ಞಾಣಂ, ಜರಾಮರಣಸಮುದಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೩) ಪನ ಹೇತುಹೇತುಫಲಾದೀಸು ಞಾಣವಿಭಾಗಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ವಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನಪಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತನ್ತೇ. ಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಮಾಸೇನ. ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಖನ್ಧಾದಯೋ ದೇಸಿತಾ, ನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾದಿನಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ತೇ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ. ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೫೮) ಖನ್ಧಾದಯೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಾತಿ. ವಿಭಜೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಖನ್ಧಾದಯೋತಿ ವಿಭಙ್ಗೋ, ತೇ ಏವ ಪಕಿರೀಯನ್ತಿ ಪಟ್ಠಪೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾತಿ ಪಕರಣಂ, ವಿಭಙ್ಗೋ ಚ ಸೋ ಪಕರಣಞ್ಚಾತಿ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣಂ. ಆದಿಸದ್ದತ್ಥಜೋತಕೇನಾತಿ ‘‘ಇತಿ ವಾ, ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೩) ವಿಯ ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪಕೇನ. ಪಕಾರತ್ಥಜೋತಕೇನಾತಿ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೧) ವಿಯ ಪಕಾರತ್ಥವಿಭಾವಕೇನ. ‘‘ಏಕದೇಸೇನ ಸಮುದಾಯಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ ಯಥಾ ‘‘ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦). ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥೋ ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ. ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ ‘ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’ತಿ’’ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ. ಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಹೇತಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸದಸ್ಸನೇನ ಯದಿದಂ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ತಾವ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ತತ್ಥಾತಿ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ. ‘‘ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾನಂ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಕತರಪದತ್ತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೋ, ನನು ಸಹ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಚ ಆಯತನಾದೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ಅಪ್ಪಕತರಪದತ್ತಾ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ? ನ, ತತ್ಥಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಏಕದೇಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಏವ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ? ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ…ಪೇ… ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೯೦; ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೨೦; ೩.೩೭೩). ಇಧ ಪನ ಅನವಸೇಸತೋವ ಖನ್ಧಾ ವಿಭಜೀಯನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾನಂ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಕತರಪದತ್ತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೋ.

ಅಪಿಚ ರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಅರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಉಭಯಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾತಿ ತಿವಿಧಾ ಬೋಧನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾ, ತಥಾ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿನೋ ವಿತ್ಥಾರರುಚಿನೋ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರರುಚಿನೋ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಚ. ತೇಸು ಅರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾನಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಖನ್ಧದೇಸನಾ, ರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾನಂ ಆಯತನದೇಸನಾ, ಉಭಯಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾನಂ ಧಾತುದೇಸನಾ. ತಥಾ ಸಂಖಿತ್ತರುಚೀನಂ ಖನ್ಧದೇಸನಾ, ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರರುಚೀನಂ ಆಯತನದೇಸನಾ, ವಿತ್ಥಾರರುಚೀನಂ ಧಾತುದೇಸನಾ. ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಖನ್ಧದೇಸನಾ, ಮಜ್ಝಿಮಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಯತನದೇಸನಾ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಧಾತುದೇಸನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಚ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುವಿಭಙ್ಗಾನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಂ ಪನೇತಂ ಖನ್ಧಾದಿತ್ತಯಂ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುಮುಖೇನೇವ ಞಾಯಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಾಯ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ. ಸೋ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ ವಿಸೇಸತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಇನ್ದಟ್ಠೋ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೇನೇವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಭಾಗಸನ್ದಸ್ಸನೀ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ಖನ್ಧಾದೀನಞ್ಚ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ. ಸ್ವಾಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೋ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಝಾನಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ, ಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಏತ್ತಕೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಚ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಇಮೇ ಆನಿಸಂಸಾತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ, ತೇ ಚಿಮೇ ಞಾಣವಿಸೇಸಾ ಇಮೇಸು ಕಿಲೇಸೇಸು ಪಹೀಯನ್ತೇಸು ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಕಿಲೇಸವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ, ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದೇಸಿತೇ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋಪಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಮಹಾವಿಭಙ್ಗಾನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರೂಪಾದೀನನ್ತಿ ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ. ವೇದಯಿತಾದಿಸಭಾವತ್ತಾಭಾವಾತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನುಭವನಸಞ್ಜಾನನಾಭಿಸಙ್ಖರಣಾದಿಸಭಾವತ್ತಾಭಾವಾ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ವೇದಯಿತಾದಿಸಭಾವಂ, ವೇದನಾದಿ ವಾ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಂ. ಯತೋ ರೂಪಾದೀನಂ ವೇದನಾಸಮವರೋಧನೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖನ್ಧಾ ೦೬ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ. ರುಪ್ಪನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಭಾವಾತಿ ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಾದಿಸಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಸಿವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ನ ಹಿ ಚೇತಸಿಕಾದಿಭಾವೋ ವೇದನಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ಗಣನೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಣನೇಸು. ಅನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಪರಿಯೋಸಾನಂ. ರೂಪಾದೀಸು ಹಿ ಕತಿಪಯೇ, ಏಕಮ್ಪಿ ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಖನ್ಧವಸೇನ ದೇಸನಾ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಿನೀ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ರಾಸಟ್ಠಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸವಿಭಾಗಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಸಪ್ಪಭೇದಧಮ್ಮೇಹಿ.

‘‘ಸದ್ದತ್ಥಸಹಿತಂ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ರಾಸಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ರಾಸಟ್ಠೇ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ವಾಚಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರಭಾವತೋ. ಗುಣಾದೀಸು ಪನ ಕೇವಲಂ ತಬ್ಬಿಸಯಪಯೋಗಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತಿ, ನ ವಾಚಕಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗುಣೇ…ಪೇ… ನ ಸದ್ದತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಖನ್ಧಸದ್ದೋತಿ ಸೀಲಾದಿಸದ್ದೇ ಸನ್ನಿಧಾಪಿತೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಂ ರಾಸಟ್ಠಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫) ಏತ್ಥ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸೋ ಏವ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ ಏತ್ಥ ಗುಣತ್ಥತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ ಏವ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸು ಗುಣಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತಂ. ನನು ಚ ಕೇವಲೋಪಿ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಖೋ, ಮಾಣವ, ಖನ್ಧಾನಂ ವಣ್ಣವಾದೀ, ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಚ ಆದೀಸು ಸೀಲಾದಿವಾಚಕೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ? ನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಧಿಕಾರಾದಿವಚ್ಛೇದಕವಸೇನೇವಸ್ಸ ಸೀಲಾದೀಸು ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ನ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತೀತಿ ನಿರುತ್ತಿವೋಹಾರಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಾರುಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಖನ್ಧಸದ್ದೋತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೩೨) ಏತ್ಥ ವುತ್ತೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ. ಸಮುದಾಯೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಸಂಯೂಹನೇನ ರಾಸಿಕತೇ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮೂಹೇ ನಿರುಳ್ಹೋ. ತಾಯ ಏವ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಾಯ ಸಮುದಾಯೇ ನಿರುಳ್ಹತಾಯ ತದವಯವೇ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮುದಾಯೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ತದೇಕದೇಸೇಪಿ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಯುತ್ತೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ವಿಸಯೇ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚಿರಕಾಲತಾವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತವಿರಹೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ರುಳ್ಹಿ ನಾಮ, ಯಥಾ ಮಹಿಯಂ ಸೇತೀತಿ ಮಹಿಂಸೋ, ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗಾವೋತಿ, ಏವಂ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ರುಳ್ಹಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ರಾಸಿತೋ ಗುಣತೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ. ಪಿಣ್ಡಟ್ಠೋತಿ ಸಙ್ಘಾತತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೇ ಚ ಖನ್ಧಟ್ಠೇ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ಛಟ್ಠೇನಾಪಿ ಖನ್ಧೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಟ್ಠೋ ನಾಮ ರಾಸಟ್ಠೋತಿ ಯುತ್ತಂ. ‘‘ಯೇಸಂ ವಾ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಭೇದೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನೇಸು ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ತಬ್ಬಿಭಾಗರಹಿತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ರಾಸಟ್ಠತಾ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠತಾಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಫಸ್ಸಾದಿಕೇ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನವರೋಧೇತ್ವಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ? ವಿವಾದಮೂಲತಾದಿವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಗಹಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ವಿವಾದಕಾರಣಂ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಮಹೇತು ಕಾಮನಿದಾನಂ ಕಾಮಾಧಿಕರಣಂ ಕಾಮಾನಮೇವ ಹೇತು ಮಾತಾಪಿ ಪುತ್ತೇನ ವಿವದತಿ, ಪುತ್ತೋಪಿ ಮಾತರಾ ವಿವದತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೮, ೧೭೮). ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಮುಗ್ಗಯ್ಹ ವಿವಾದಯನ್ತಿ, ‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೩೮; ಮಹಾನಿ. ೬೭) ಚ ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇಸು ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ ವೇದನಸ್ಸಾದೇನ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ. ತಥಾ ವೇದನಾನುಗಿದ್ಧೋ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಸಞ್ಞೋ ಚ ಸಂಸರತಿ. ವೇದನಾನುಗಿದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಚ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಆವಟ್ಟತಿ ಭವಚಕ್ಕಂ. ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಚ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೮೦) ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಾನಂ ಅನುಪಚ್ಛೇದತೋ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದೋವ. ಇತಿ ವಿವಾದಕಾರಣಾನಂ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ ಸಂಸಾರಹೇತುಭಾವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವಾದಮೂಲತಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನವರೋಧೇತ್ವಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಓಕಾಸೇಸೂತಿ ವಿಭಜನಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಅತೀತಾದಯೋ ಓಕಾಸಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಇತಿಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಇತಿಸದ್ದೇನ. ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇನಾತಿ ಉದಾಹರಣತ್ಥೇನ. ಸಬ್ಬೋತಿ ಸಕಲೋ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ವಿಭತ್ತೋ ವಿಭಜನನಯೋ. ಇದಞ್ಚ ವಿಭಜನನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ…ಪೇ… ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಂ ಇದಞ್ಚ ವಿಭಜನಂ. ಓಳಾರಿಕಾದೀಸೂತಿ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಹೀನಪಣೀತದೂರಸನ್ತಿಕೇಸು. ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿವಿಭಜನಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ರೂಪಾ ಸದ್ದಾ ಗನ್ಧಾ ರಸಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಭಜನಞ್ಚ. ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ. ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ಯಂ ಯತ್ಥ ವಿಭಜನಂ ಯುತ್ತಂ, ತಂ ತತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪೀತಿ ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ವಿಭಜನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ವಿಭಜನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ತಾವ ಪುರಿಮೇ ಓಕಾಸಪಞ್ಚಕೇ ಸುಖಾದಿವೇದನಾತ್ತಿಕವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವೇದನಾತ್ತಿಕಸಮಾಪನ್ನದುಕಸಾಸವದುಕವಸೇನ. ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪನ ಪುರಿಮೇ ಓಕಾಸಪಞ್ಚಕೇ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ಓಳಾರಿಕದುಕೇ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸದುಕವಸೇನ ಚೇವ ಯಥಾವುತ್ತಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿಭತ್ತೋ. ಸೇಸೇಸು ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿವಸೇನೇವ. ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ. ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸದುಕೋ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥೇವ. ಚೇತನಾಯ ಏವ ಚೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಚೇತನಾಪ್ಪಧಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಿಭಜನೇ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇ. ತಂ ಪನ ದ್ವಯನ್ತಿ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಂ. ಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ದ್ವಯಂ ದೇಸಿತಂ, ತಂ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಪಾಳಿನಯೇನಾತಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿನಯೇನ. ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ, ತದಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಆಗತೇನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ.

೧. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಕಾರನ್ತರಭೇದಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಉಭಯೇನಾತಿ ಪಕಾರಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಚ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ. ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನ್ತಿ ರೂಪಂ. ಅತಿಚ್ಚಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪವತ್ತನತೋ. ನಿಯಮನತ್ಥನ್ತಿ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ.

‘‘ಕಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಂ-ಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಹೇತುಅತ್ಥದೀಪಕೋ, ಕರಣೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಚ-ಸದ್ದೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವದೇಥಾ’’ತಿ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾರಣತ್ಥೇ ಪವತ್ತಂ ಕಿಂ-ಸದ್ದಂ ‘‘ವದೇಥಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾಪದಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ವದತಿ ‘‘ತಂ ಕಾರಣಂ ವದೇಥಾ’’ತಿ.

ಪುರಿಮಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಭೇದನ್ತಿ ಪುರಿಮಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ, ವಿನಾಸಾಪದೇಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪಾದಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿಸದಿಸಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ. ನನು ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಪನ ನ ಪಾಕಟತರಾ, ಪಾಕಟತರಾ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀತಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯). ಇದಾನಿ ಭೇದ-ಸದ್ದೋ ಉಜುಕಮೇವ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಂ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭೇದೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಕಾಪಿಲಿಯಂ ಪರಿಣಾಮವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯದಿ ಪುರಿಮಸನ್ತಾನತೋ ಭೇದೋ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಸೀತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಉಣ್ಹಜಿಘಚ್ಛಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಆಹಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೇನ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು. ಆಹಾರಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ನತ್ಥಿ ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪಾಕಟಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ರುಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಚ ನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತಿ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕೋಪಾದಿಕಿರಿಯಾತಿ ಕೋಪಸಙ್ಘಟ್ಟನಪೀಳನಕಿರಿಯಾ. ಕೋಪ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಖೋಭಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕತ್ತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಂ ವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ಯದಾ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೋ ರುಪ್ಪತಿ-ಸದ್ದೋ, ತದಾ ಭಿಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೋಪಿ ತದತ್ಥೋ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯದಾ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ, ತದಾ ‘‘ಸೀತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ. ಯದಾ ಪನ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ವಾ, ತದಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಯಂ ಪನ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಕುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಮತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಚನಾನಂ ವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿಪಿ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭; ೨.೮) ಸಭಾವಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪರಿಯಾಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗವಸೇನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ, ರುಪ್ಪನಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ದತ್ಥೋಯೇವ ರುಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತುಪಾದಾಯಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ವಿಯ ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಹಿ ತನ್ತಿ, ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮವಿಧುರೋ ಸಭಾವವಿಸೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಮುಚ್ಛಾಯ ಮೋಹಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನೇನ. ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ ಉದಕನ್ತಿ ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾಪಕಮಹಾಮೇಘವುಟ್ಠಂ ಉದಕಂ. ತಥಾತಿ ತಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಖಾರಭಾವೇ ಸತಿ ಉದಕೇನ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ವಿಯ ಪಥವೀ ವಿಲೀಯೇಯ್ಯ. ಲೋಕನ್ತರಿಯಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಪಾಪಕಮ್ಮಬಲೇನ ಅಖಾರೇಪಿ ಖಾರೇ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಲೀಯನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾತಿ ಸಉಸ್ಸದನಿಸ್ಸಯನಿರಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ. ನ ಹಿ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಕರೋನ್ತಿ.

೩. ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮಹಾಭೂತು…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತಿ ತಪ್ಪಕಾರಭಾವೇನ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣನಂ ಗತನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮನ್ತರನಿವತ್ತನತ್ಥತಾ ಪಕಾರನ್ತರನಿವತ್ತನತ್ಥತಾ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಗಹಣಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಂದಸ್ಸನೇತಿ ಗಣನನ್ತರದಸ್ಸನೇ. ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಭಾವತ್ತಾ. ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಭಾವೋ ಅತೀತಂಸಗಣಿತತಾಯ ತಂಸಭಾವಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಣಿತತ್ತಾ, ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸ ಚ ತಥಾ ಗಣಿತತ್ತಾ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ…ಪೇ… ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ದುತಿಯನಯೇ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ದೋಸೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಬ್ಯಾಪಿತೋಪಿ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದೇತಂ ಪನ ಅಕಾರಣಂ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನ ಹೇತ್ಥ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಭಾವೋ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣನಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಯತೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ.

‘‘ಕಿನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ, ನ ಕಾರಣತ್ಥೋ. ತೇನಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ…ಪೇ… ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗಣನಂ ಗತಂ, ತಂ ಕಿನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ…ಪೇ… ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಿಸೇಸಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ತಕಾ ಹಿ ಇಧ ವಿಸೇಸಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಯೋ, ತೇಸಮಿದಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮನಯತೋ ಅವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಭೂತುಪಾದಾಯತಾಮತ್ತಸಭಾವದಸ್ಸನತಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತೀತರೂಪಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಿ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಧ ಪನ ಭೂತುಪಾದಾಯೇನ ನಿದಸ್ಸನಭೂತೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸವಿಭಾವನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಅನೋಕಾಸೋವ, ಯಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ಕಿನ್ತಿ? ಚತ್ತಾರೋ ಚ…ಪೇ… ರೂಪನ್ತಿ ತದಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯನಂ ಪರಿವತ್ತನಂ ಪರಿಯಾಯೋ, ಉಜುಕಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯಾಯೇನ, ಪರಿಯಾಯಭೂತಾ ವಾ ದೇಸನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ, ಸುತ್ತನ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಞ್ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಲೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಭಾವಕಥನಂ, ನ ಉಜುನಿಪ್ಪದೇಸಭಾವಕಥನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ ನಾಮ. ತೇನೇವ ತಂ ‘‘ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಪನ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಉಜುನಿಪ್ಪದೇಸಕಥನನ್ತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ ನಾಮ, ಯತೋ ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿಚ್ಛಯೇನ ದೇಸೋತಿ ವವತ್ಥಾನತೋ ಕಥನಂ. ತಥಾ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೨ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಇಧಾಪಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಸನ್ನಿಪತಿತನ್ತಿ ಸಮಾಗತಂ. ಸನ್ತಾನವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ. ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಸ್ಸ ಸಮಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ, ತತೋ ಏವ ಏಕಾಕಾರಂ. ಪವತ್ತಿಕಾಲವಸೇನ ವಾ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ, ಸಮಾನಸಭಾವತಾಯ ಏಕಾಕಾರಂ. ತೇನ ವಿಸಭಾಗಉತುನಾ ಅನನ್ತರಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಆಹಾರೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸಭಾಗಾಹಾರೇನ ಅನನ್ತರಿತೋ ಅನೇಕವಾರಂ ಅನೇಕದಿವಸಮ್ಪಿ ಭುತ್ತೋ ಸಭಾಗೇಕಾಹಾರಂ ನಾಮ. ‘‘ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ಆಹಾರಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಯುತ್ತರೂಪಾತಿ ಅಪರೇ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ, ಯಾವ ಜವನಂ, ಯಾವ ವಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಏಕವೀಥಿ. ಏಕಜವನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಕಜವನವಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಯಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ಸನ್ತತಿವಸೇನ, ಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ತೇಸನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ. ಕಲಾಪಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ. ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿ, ಅನನ್ತರಾದೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಹಾರಾದಿನೋ ಚ ದುತಿಯೇನ ಸಮನನ್ತರಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿನೋ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನೇವ ಜನಕಭಾವೇ ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ, ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ. ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕರಣಂ, ತಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಫಲತ್ತಾ ತತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ನಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತರಂ ಪನ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

೬. ಅನಿಟ್ಠನಾಮನಿವತ್ತನಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಟ್ಠನಾಮನಿವತ್ತಿಯಾ ಅಕಾರಣಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಇಟ್ಠನಾಮಲಾಭಾಪನಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತೇ ಸಮ್ಪನ್ನೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಭವೇ. ಸಮಿದ್ಧಸೋಭನತಾತಿ ಅಭಿವುದ್ಧಸೋಭನತಾ. ತತೋ ಏವಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋ ಏವ, ಅಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂಯೇವ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಸುಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಾರಣಾದಿವಸೇನ ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಹತ್ಥಿರೂಪಾದೀನಂ. ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಅಕುಸಲೇನ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತತ್ಥೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ತಸ್ಮಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾತಿ ಏಕಚ್ಚಮತದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸೇಧದ್ವಯೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಇಟ್ಠಭಾವೋ ನಿಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮೇವ ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಸೋಭನಂ, ಯಂ ಪರೇಸಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ? ಯದಿ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಸಣ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸುಗತಿಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಕುಸಲನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ವಿರೂಪರೂಪತಾ ವಿಯ ಕುಸಲನಿಸ್ಸನ್ದೇನ, ಕಥಂ ತಸ್ಸಾ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜತಾ. ಅಥ ಪನ ಯಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಮನಾಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ರೂಪಂ ಮನಾಪಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾದೀನಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಮನುಸ್ಸಾದಿರೂಪಂ ಅಮನಾಪತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ಇಟ್ಠಮೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನಾಪಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನಿಟ್ಠಮೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಅಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೧) ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ. ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಪನ ನಯದಸ್ಸನೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮೇವ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಹತ್ಥಿಆದೀನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಞ್ಚ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಂ ನಯೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಿಸ್ಸಿತೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಮನಾಪತಾವ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ…ಪೇ… ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ. ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಪಾಕೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು, ಸಬ್ಬೇಸು ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು.

‘‘ಅನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ತೇಸಂ ಇಟ್ಠತಾ ನಿವತ್ತಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸದಿಸತಾ ಚ ರೂಪಾದಿಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ. ಇಟ್ಠಾನೇವ ರೂಪಾದೀನಿ ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಮಿತ್ತೋ ವಿಯ ಇಟ್ಠಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅನಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾತಿ…ಪೇ… ವೋಹಾರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩) ವಚನತೋ ಕಥಂ ಅನಿಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಕಾಮಗುಣಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪಿಯರೂಪಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಇಟ್ಠಾನೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬; ೨.೧೫೫; ೩.೫೭; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೦) ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಸಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಹೀನದುಕನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೀಸುಪಿ ಹೀನಪಣೀತಪದೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅವಯವಯೋಗೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನ ಕತ್ತರೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಕಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚತುಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಸನ್ತಾನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಧಾನತ್ತಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ‘‘ಏವಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅತಿದೇಸೋ ಕತೋ. ‘‘ತೇಹಿ ತೇಹೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಸಙ್ಕತಿ. ತಥಾ ಸತಿ ವಿಸಯೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನೇ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಜವಸೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಕಮ್ಮಜಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮರಿಯಾದಾಭೂತನ್ತಿ ಉತ್ತಮಮರಿಯಾದಾಭೂತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯೇವ ಮನಾಪಾ, ತಸ್ಸ ತೇವ ಪರಮಾ’’ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾನಂ. ಸಭಾವತೋತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ.

‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಸ್ಸಾದನಕುಜ್ಝನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತೇಯೇವ ರೂಪಾದಯೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತನ್ತವಿವರಣಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಅನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ಅಸಙ್ಕರೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಚಾತಿ ‘‘ವಿಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವವತ್ಥಿತಂ, ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅತಿಅಡ್ಢದಲಿದ್ದಾನಂ. ಇದಂ ಇಟ್ಠಂ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಟ್ಠಂ, ಇಟ್ಠಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿಟ್ಠಂ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ, ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಹಣೇ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜನಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಆದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುರೇತರಂ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾಪಿ ಹಿ ವಿನಾವ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಇಟ್ಠಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಯ್ಹತೀತಿ.

ತೇನ ವಿಪಾಕೇನಾತಿ ತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕೇನ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತನ್ತಿ ಯತ್ಥ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ಗೂಥಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಇಟ್ಠತಂ ಅನಿಟ್ಠತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪಾಕನಿಯಮದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೋವಾತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪಾಕನಿಯಮದಸ್ಸನಂ. ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ. ಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ನಿಯಾಮಿತೋ ಹಿ ವಿಪಾಕೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕೋ ಹೋತೀತಿ.

ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಸುಖವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತೋ, ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತೋ ವಿಪಾಕೇನ ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನೇನ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೭. ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾ, ಏವಂ ಸುಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣಸುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ಅವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ಅಕಥಿತಸ್ಸ. ವುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖುಮರೂಪಂ.

‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋ’’ತಿ ಸಮ್ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭೇದನಂ ವಿಭಾಗಕರಣಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವಿಸುಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ. ತತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ವಿನಾಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೂರಭಾವಂ, ದೂರಭಾವಞ್ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸನ್ತಿಕಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವಂ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ದೂರಭಾವಂ ಕಾತುಂ, ತಥಾ ಇತರಸ್ಸಾಪಿ. ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣೇನ ನ ಭಿನ್ದತಿ ನ ವಿನಾಸೇತಿ, ನ ಚ ಓಕಾಸದೂರತೋ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ವಿಸುಂ ಕರಣೇನ ಭಿನ್ದತಿ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ನಾಪಿ ಓಕಾಸದೂರೇನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕಕರಣೇನ ಭಿನ್ದತಿ ಸಮ್ಭಿನ್ದತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ತಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ವಿಸುಂ ಕರೋತಿ, ವೋಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರೋತಿ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ‘‘ಓಕಾಸತೋ ದೂರಮೇವ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸತೋ ದೂರಸ್ಸ ಓಕಾಸತೋ ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವಿನಾಸನಂ ಭೇದನಂ, ಏವಂ ‘‘ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕಭಾವಾಕರಣಂ ಅಭೇದನಂ ಅವಿನಾಸನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೋಮಿಸ್ಸಕಕರಣವಿಭಾಗಕರಣತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಭೇದನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ವಿನಾಸನತ್ಥಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭೇದನಂ ಇಧ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ.

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮. ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪಸಾದಾತಿ ಓಳಾರಿಕತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಪಸಾದಾ, ಮನೋಮಯತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಪ್ಪಸಾದಾ ಚ. ಕಾಯವೋಹಾರಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಕಾಯನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಕಾಯೇಕದೇಸತ್ತಾ ಚ ಕಾಯೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ಕಾಯೋತಿ ಹಿ ಅತ್ತಭಾವೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧; ೩.೧೫೫), ಕರಜಕಾಯೋಪಿ ‘‘ಸೋ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೪). ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಕಾಯಿಕಾತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಚೇತಸಿಕಾವ. ಯಥಾಹ ‘‘ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತಜ್ಜಾಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತಸಿಕಂ ನೇವ ಸಾತಂ ನಾಸಾತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೫೨). ‘‘ನ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಯಪಸಾದನಿಸ್ಸಿತಾ ವೇದನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಯಿಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾದಿಭಾವಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ತೇನಾತಿ ಸುಖಾದಿವೇದನೇಕದೇಸಸ್ಸ ಅದ್ಧಾಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವಾಭಾವೇನ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತನಯತ್ತಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಅದ್ಧಾವಸೇನ, ಏಕಮುಹುತ್ತಾದಿಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದೀಸು ಉತುಆದಿನಾ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಯ ವೇದನಾಯ ವಿಭಾಗೋ ನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಸಮಯವಸೇನ ಚ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವೇದನಾನಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೂಹತೋ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವೇದನಾಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ. ತೇಹೀತಿ ಅದ್ಧಾಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇಹಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಭಙ್ಗೇ. ತೇತಿ ‘‘ವೇದನೇಕದೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಭಿನ್ನಾ ಸುಖಾದಿವೇದನಾವಿಸೇಸಾ. ಯದಿ ವೇದನೇಕದೇಸಾ ಏತ್ಥ ಗಹಿತಾ, ಖಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾವ ತೇ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ನ ಸನ್ತತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸನ್ತತಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇಸೂತಿ ಸುಖಾದಿಭೇದೇಸು. ಭೇದೋತಿ ವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಖಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ತಂಸಹಿತತದುಪ್ಪಾದಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಸುಖಾದಿವಿಸೇಸೋ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸನ್ತತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸನ್ತತಿಖಣವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅದ್ಧಾಸಮಯವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಮಜ್ಝಗತಾ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ, ತಂ ಪನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಮಜ್ಝಗತಾತಿ ಏತೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯವೇದನಾನಂ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಯ, ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ಚ ಅಯಂ ನಾಮ ಜನಕಹೇತೂತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಹೇತೂತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

೧೧. ಸನ್ತಾಪನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪರಿಡಹನಕಿಚ್ಚಂ. ಜಾತಿಆದಿಸಙ್ಕರನ್ತಿ ಜಾತಿಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರತೋ ಸಙ್ಕರಂ ಸಮ್ಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ. ಸಮಾನಜಾತಿಯನ್ತಿ ಏಕಜಾತಿಯಂ. ಸುಖತೋ ತಜ್ಜಾತಿಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಪಣೀತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಮಾನಭೇದೇತಿ ಭೂಮನ್ತರಾದಿಸಮಾನವಿಭಾಗೇ. ಉಪಬ್ರೂಹಿತಾನಂ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಉಳಾರರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಪಣೀತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ. ವಿಬಾಧಿತಾನನ್ತಿ ನಿಪ್ಪೀಳಿತಾನಂ ಮಿಲಾಪಿತಾನಂ. ಉಭಯನ್ತಿ ಸುಖಾದಿದ್ವಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಖೋಭನಾ, ಆಲುಳನಾ ಚ ಕಾಯಿಕಸುಖಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಸನ್ದನಾ ಝಾನಸುಖಸ್ಸ. ಮದಯನಾ ಕಾಮಸುಖಸ್ಸ. ತಥಾ ಛಾದನಾ. ಆಸಿಞ್ಚನಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ. ಛಾದನಾ ಆಸಿಞ್ಚನಾ ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಭಾವಾದಿಭೇದೇನ ಚಾತಿ ಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಲೋಕಿಯಾದಿಭೇದೇನ ಚ. ಏಕನ್ತಪಣೀತೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಹೀನಪಣೀತಾನಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ವಸೇನ ಹೀನಪಣೀತತಾ. ಏಕನ್ತಹೀನೇ ಅಕುಸಲೇ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ಹೀನಪಣೀತತಾ, ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಾ ಹೀನಾ. ಯಾ ಸುಖುಮಾ, ಸಾ ಪಣೀತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೧೧). ಅಕುಸಲಾದೀಸು ದೋಸಸಹಗತಾದಿಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ತಂತಂವಾಪನವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಂತಂವಾಪನವಸೇನ ಕಥನೇಪಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ದೋಸುಸ್ಸನ್ನತಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾಧಿಕತಾಯ. ತಥಾತಿ ದೋಸುಸ್ಸನ್ನತಾಯ. ಕಥಂ ಪನ ಕುಸಲೇಸು ದೋಸುಸ್ಸನ್ನತಾ? ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ, ಕಿಲೇಸಾಧಿಕೇಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಿಣಾದೀಹಿ ಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಸಸ್ಸಾನಿ ವಿಪುಲಫಲಉಳಾರಫಲಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತಥಾತಿ ಮನ್ದದೋಸತಾಯ. ಕುಸಲಾನಂ ಮನ್ದದೋಸತಾಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮನಿಕನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧವಿಸೇಸಂ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹೇತ್ಥ ಓಳಾರಿಕಸಾಮಞ್ಞೇನ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕತರೋಳಾರಿಕತಮಾ ನಿಕನ್ತಿಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಸುಖುಮಸುಖುಮತರಸುಖುಮತಮಾ ಸುಖುಮತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ. ಸುಖುಮತಮನಿಕನ್ತಿವತ್ಥುನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩. ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಸಿಯಾ.

ಸನ್ತಿಕತೋ ಅಕುಸಲತೋತಿ ಅಕುಸಲಭಾವೇನ ಸನ್ತಿಕತೋ ಲೋಭಸಹಗತಾದಿಅಕುಸಲವೇದಯಿತತೋ. ಅಕುಸಲಾತಿ ದೋಸಸಹಗತಾದಿಅಕುಸಲವೇದನಾ ದೂರೇತಿ ಯಥಾ ಉದ್ಧರೀಯತಿ. ತತೋ ದೂರತೋ ಕುಸಲತೋತಿ ತತೋ ಅಕುಸಲತೋ ದೂರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲವೇದಯಿತತೋ ಕುಸಲಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲವೇದನಾ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉದ್ಧರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಂ ‘‘ತಥಾ ಹಿ ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕುದ್ಧರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸನ್ತಿಕತೋ ಸನ್ತಿಕುದ್ಧರಣಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರಸನ್ತಿಕತಾ ಇಧ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸನ್ತಿಕತೋ ಸನ್ತಿಕುದ್ಧರಣಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ, ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನನು ಚ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥೇವ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ದೂರದೂರತರತಾಯ ವಿಯ ಸನ್ತಿಕಸನ್ತಿಕತರತಾಯ ಚ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಾತಿ ಅಕುಸಲವೇದನಾ. ತತೋತಿ ಕುಸಲವೇದಯಿತತೋ. ಇಧ ವುತ್ತಸ್ಸ ದೂರಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ದೂರೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೩) ವುತ್ತಸ್ಸ ದೂರಸ್ಸ. ದೂರತೋ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಸಭಾಗತ್ತಾತಿ ಯತೋ ಯಂ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಸದಿಸತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತುಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಹೇಟ್ಠಾ ಯಾ ವೇದನಾ ಯಾಯ ವೇದನಾಯ ದೂರೇತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಏವ ತಸ್ಸಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ. ಸನ್ತಿಕೇತಿ ವುತ್ತವೇದನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಭಿನ್ನೇತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತೇ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಅತ್ಥೇ ಏವ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಅಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಅಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯಮೇವ ಲೋಭಸಹಗತಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾಯ ದೂರಭಾವೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ.

ಯದಿ ಸನ್ತಿಕತೋ ದೂರಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಯದಗ್ಗೇನ ದೂರಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿಯೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರತೋ ಚ ಸನ್ತಿಕಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಉದ್ಧರಿತು’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ಸನ್ತಿಕತೋ ದೂರಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಯದಿಪಿ ತಂ ವಿಸಭಾಗಟ್ಠೇನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ತತ್ಥ ಸನ್ತಿಕಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಸಭಾಗಟ್ಠೇನೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸನ್ತಿಕತೋವ ಸನ್ತಿಕಂ ಉದ್ಧಟಂ ಸಿಯಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಸಭಾಗಟ್ಠೇನ ದೂರತಾ, ಸಭಾಗಟ್ಠೇನ ಚ ಸನ್ತಿಕತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ. ಲೋಭಸಹಗತಾಯ ದೋಸಸಹಗತಾ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ದೂರೇ ಸಮಾನಾ ಕಥಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನನು ತಾಸಂ ಅಕುಸಲಸಭಾಗತಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ತತ್ಥ ಉತ್ತರಮಾಹ ‘‘ವಿಸಭಾಗತಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಭೇದಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಭೇದಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಸದಿಸತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏವ ಪವತ್ತತಿ ವಿಸಭಾಗತಾ. ದೂರತಾಯಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾಯ ದೂರತಾಯ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಕತ್ತಾ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕುದ್ಧರಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ. ಸತಿ ಹಿ ಸಭಾಗಬ್ಯಾಪಕತ್ತೇ ಸಿಯಾ ಸನ್ತಿಕತಾತಿ ದೂರತೋ ಸನ್ತಿಕುದ್ಧರಣಂ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ. ಸಭಾಗತಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ. ಭೇದನ್ತಿ ವಿಸೇಸಂ. ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾವಾತಿ ಅಭಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾವ. ವಿಸಭಾಗಬ್ಯಾಪಕತ್ತಾ ಸನ್ತಿಕತಾಯಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತವಿಸಭಾಗಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸನ್ತಿಕತಾಯ ಸನ್ತಿಕತೋ ದೂರುದ್ಧರಣಂ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ. ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಅಕುಸಲತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ.

ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೭. ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯಪಿ. ತಬ್ಬತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುವತ್ಥುಕತ್ತಾ. ಪಟಿಘವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಘತೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಘವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ.

ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಚನನ್ತಿ ಸದ್ದೋ, ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚನಾಧೀನಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಪತಿ ಸದ್ದಾಧೀನಾ, ನಾಮಾಯತ್ತಗಹಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ನಾಮರೂಪದುಕೇ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ೧೦೧-೧೦೮) ವುತ್ತಮೇವ. ಅಧಿವಚನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕಾಸಕಂ ಞಾಪಕಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿವಚನಾ ಯಥಾ ಅರಿಸಸೋತಿ. ತತೋಜೋತಿ ಅಧಿವಚನಸಙ್ಖಾತತೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧತೋ ಜಾತೋ. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಫಸ್ಸೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಫಸ್ಸೋಯೇವ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನ ಕೇವಲಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸೇ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸೇಪಿ ‘‘ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇ ವಚನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ. ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಪರಿಯಾಯೇನ. ತತೋಜಾಪೀತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸಜಾತಾಪಿ. ಅಞ್ಞಪ್ಪಕಾರಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಆವೇಣಿಕಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸಜತಾ. ಪಕಾರನ್ತರಂ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜತಾ.

ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಫಸ್ಸೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ‘‘ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಞ್ಞಾವ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾನಂ. ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ‘‘ವಚನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಅತ್ಥವಸೇನ ಅನ್ವತ್ಥತಾವಸೇನ. ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮಂ. ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋಪಿ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸಜವೋಹಾರೋ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಏವ ಪವತ್ತೋತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸೋ ತದಞ್ಞಾರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಾಧಾರಣೋ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿವೇಸಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ರಜ್ಜಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಾದಿ ವಿಯ ರಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸವನಾದಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾಸೋತಾವಧಾನಾದಿನೋಪಿ ರತ್ತತಾದಿವಿಜಾನನನಿಮಿತ್ತತಾಸಮ್ಭವತೋ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಪಾಕಟಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಓಲೋಕನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಸಮಾಗಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಓಲೋಕನಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವೇ ರತ್ತತಾದಿವಿಜಾನನಂ ನ ಹೋತಿ, ಪಾಕಟಭಾವೇ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸಾದವತ್ಥುಕಾ ಏವಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ತೇನ ಕಥಿತಂ, ಕಾಯೇನ ವಾ ಪಕಾಸಿತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಞಾತ’’ನ್ತಿ.

ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಪಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾವ ಪಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಯದಿ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪಧಾನಮೇವ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪರಿಮಕೋಟಿಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ಪರಿಹರತಿ. ಪಧಾನಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನಂ. ಪಧಾನೇ ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಅಪ್ಪಧಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಪನ ತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಿಕಾ’’ತಿ. ದುತಿಯೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ. ಆಗಮನಕಿರಿಯಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕರಣಭಾವೇನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾತಿ. ಯಥಾ ಚ ಆಗಮನಕಿರಿಯಾಯ, ಏವಂ ವಚನಕಿರಿಯಾಯಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕರಣಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರಿಮೇಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪ್ಪಭೇದೇ’’ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಪಾಳಿಆಗತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯೇವಾಪನಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾಯ ‘‘ತೇಪಞ್ಞಾಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಾ’’ತಿ.

ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಮುಗ್ಗಮ-ಪದಸ್ಸ ತತ್ವತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಞ್ಜಾತಿಯಂ ಆದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ. ಭೇದತೋ ಪನ ಸಮಾಯೋಗೇ ಉಗ್ಗಮನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕೇನ ಸಮಾಯೋಗೇ, ಕುತೋ, ಕಥಞ್ಚ ಉಗ್ಗಮನನ್ತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತಂತಂಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಏವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಥಾಧಿಗತಾನಂ ಅಧಿಗತಪ್ಪಕಾರಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಸಂಸೇದಜಸಮುಗ್ಗಮೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ತದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ತತ್ಥ ಸಂಸೇದಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಇತರೇ ನ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ. ಸುಖುಮಜಾತಿಯಲೋಮಾ ಏವ ಕಿರ ಕೇಚಿ ಏಳಕಾ ಹಿಮವನ್ತೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಜಾತಿಮನ್ತಏಳಕಲೋಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತಿಸುಖುಮತ್ತಾ ತೇಸಂ ಲೋಮಾನಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಜಪಾಕತಿಕೇಳಕಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕರರಹಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಏಳಕವಿಸೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಳಕಸ್ಸ ಲೋಮಂ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ, ತಮ್ಪಿ ತಙ್ಖಣನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಗಬ್ಭಂ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅಪರೇ. ಏವಂಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಜಾತಿಉಣ್ಣಂಸುನೋ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತತೇಲಬಿನ್ದುಸಣ್ಠಾನಂ. ವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗೋತಿ ರೂಪಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಸಣ್ಠಾನಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಚ.

ಸನ್ತತಿಮೂಲಾನೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಮೂಲಭೂತಾನಿ. ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಹಾರಭಾವತೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಚಕ್ಖಾದಿಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಘಾತಭಾವತೋ. ಪಧಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉತ್ತಮಙ್ಗಂ ಸಿರೋ.

ನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತಂ, ತಂತಂಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ. ಪರಿಹೀನಾಯತನಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಹೀನಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದಿಆಯತನಸ್ಸ ವಸೇನ. ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದಸಕವಸೇನ, ಬಧಿರಸ್ಸ ಸೋತದಸಕವಸೇನ, ಅನ್ಧಬಧಿರಸ್ಸ ಉಭಯವಸೇನ ಸನ್ತತಿಸೀಸಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಪನ ಭಾವಹಾನಿ ವುತ್ತಾ ಏವ. ತಥಾ ಅನ್ಧಬಧಿರಾಘಾನಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನವಸೇನ. ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಸೋತವತ್ಥುಜೀವಿತವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನೀತಿ ಇತರೇಸಂ ವಸೇನ ಸನ್ತತಿಸೀಸಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತೇಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ವತ್ಥುಭಾವೇನಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೇ. ‘‘ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೇ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸಯಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಇಧಾಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತಂ. ಉಭಯನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಂ. ರೂಪಾರೂಪಸನ್ತತಿನ್ತಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ರೂಪಸನ್ತತಿಂ ಅರೂಪಸನ್ತತಿಞ್ಚ. ‘‘ವತ್ಥು ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣಂ ಏವ, ನಾಪಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ತದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ‘‘ಕಮ್ಮಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಕಮ್ಮಜತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಪತಿಟ್ಠಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಂ. ಸದಿಸಸನ್ತಾನೇ ಯಥಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ನ ತಥಾ ವಿಸದಿಸಸನ್ತಾನೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಸನ್ತತಿಯ’’ನ್ತಿ.

ಅಙ್ಗಭಾವನ್ತಿ ಕಾರಣಭಾವಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಹಾಯಭಾವ’’ನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಂ. ತದಾತಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ, ನ ಇತರತ್ರ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಾ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ, ತದಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ.

ಯೇಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇಹಿ. ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಆಹಾರಾದಿವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೯).

ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ. ತತೋ ಪುರಿಮತರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಆಸನ್ನೇಹಿ ಪುರಿಮತರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಭವನ್ತರೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇಪಿ ವಟ್ಟಮೂಲೇತಿ ಅಕಾರಣಂ ವಟ್ಟಮೂಲಾವೂಪಸಮೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪುಪ್ಪಾದನೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಆರುಪ್ಪಸ್ಸ.

ಉತುನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಉತುನಾ. ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ರೂಪೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ರೂಪೇ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರಂ ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸೋಳಸಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಆದಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಸೋಳಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ, ರೂಪಸ್ಸೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವಾತಿ ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವ ಯದಿ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸೋಳಸಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಧರಮಾನತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಉತುನೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ಅಥ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಹಿತೇನ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ. ‘‘ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಸ್ಸ ಬಹಿಕತತ್ತಾ.

ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಚ ಸೋಳಸಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ, ತತೋ ಅಧಿಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಚ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಠಿತಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸೋಳಸಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉತುನೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಗಹಿತೋತಿ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ‘‘ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಗಹಿತೇ ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಗಹಿತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ, ಆವಜ್ಜನಂ, ದಸ್ಸನಂ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ಸನ್ತೀರಣಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಪಞ್ಚ ಜವನಾನಿ, ದ್ವೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಏಕಂ ಚುತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಾವಸೇಸಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭), ತಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ‘‘ಏಕಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ತದವಸಾನೇ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಟ್ಠಿತಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭) ಚ ವಕ್ಖತಿ. ತಸ್ಮಾ ರೂಪಸ್ಸ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾಯಪಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ. ತಥಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವಾತಿ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಜಾಯ ಸಭಾವಸುಖುಮತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಾ ಓಜಾ ಬಾಹಿರಬ್ಭಞ್ಜನಂ ವಿಯ ಗಬ್ಭಮಲ್ಲಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಪವೇಣಿಯಾ ಓಜಾಯ ವಿಯ ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿಓಜಾಯ ರೂಪುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಉದರಿಯೇ ಓಜಾ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಕಟ್ಠಾನೇ ಏವ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ರಸಹರಣೀಹಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಸಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚಿತ್ತಞ್ಚೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಯೋಗೀನಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧) ವಿಯ, ನ ಕಮ್ಮಚೇತನಂ ವಿಯ ಏಕಧಮ್ಮಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಯಥಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಆದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾವ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕ್ಖಣಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಅದ್ಧುನೋ. ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಏವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾತುಭಾವೋ’’ತಿಪಿ ನಿಯಮೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂದೀಪನತ್ಥಮೇವಾತಿ ಅಸಮಾನಕಾಲತಾದೀಪನತ್ಥಮೇವ, ನ ಸಹುಪ್ಪಾದದೀಪನತ್ಥಂ. ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಥಾ ಹಿ ಅಯನ್ತಿ.

ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಫಲಪತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಯದಿ ದನ್ಧಲಹುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ಅಸಮಾನದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅತುಲ್ಯಕಾಲತ್ತಾ. ನಿಚ್ಛಿದ್ದೇಸೂತಿ ನಿಬ್ಬಿವರೇಸು. ತೇನ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಏವ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅಯನ್ತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಥಾ. ಚಿತ್ತಜರೂಪಾದೀನಂ ನ ತಥಾ ನಿರನ್ತರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ, ಯಥಾ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ವಾ ಇತರೇಸಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಪಧಾನನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝತಾಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಭಾಗತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪದೇ ಪದಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಲಕುಣ್ಡಕಪಾದತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅಕ್ಕನ್ತಪದಸಮೀಪೇ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಯೋ ಹಿ ಸೀಘಪದವಿಕ್ಕಮೋ ಲಕುಣ್ಡಕಪಾದೋ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ರೂಪಂ ಕಮ್ಮಜಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಉತುಜಂ ಪನ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿ ಏವ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ, ಅರೂಪಸ್ಸ ತತೋ ಏಕಭಾಗೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೨೦ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅದ್ಧಾನಪ್ಪಕಾರಂ.

ಏಕುಪ್ಪಾದತೋತಿ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದತೋ. ಸಮಾನತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏಕ-ಸದ್ದೋ. ಏಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾಕಾರೋತಿ ಏಕೋ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸೋಳಸಾಕಾರಾ ಸಿಯುಂ, ಇತರಥಾ ವೀಸತಿ, ತತೋ ಅಧಿಕಾ ವಾ ಏತೇ ಆಕಾರಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಸ್ಸ. ಹೇಟ್ಠಾ ಸೋಳಸಕೇತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಸೋಳಸಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾತೀತಸೋಳಸಕೇ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾತಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ. ನಾನಾನಿರೋಧಭಾವಂ ವಿಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಭಾವಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಠಪನೇ ಕಾರಣಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಪನಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ನಾನುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ. ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ತದಾ ನತ್ಥಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಓರಂ. ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಾನಾನಿರೋಧತಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ರೂಪೇನ. ‘‘ಸಙ್ಖಲಿಕಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಇಧ ‘‘ಪವೇಣೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪವೇಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ. ನ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂ ಪನ ಗಹಣೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾವ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಕಮ್ಮಜಿಯವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ.

ಸುದೀಪನತ್ತಾತಿ ಸುಖದೀಪನತ್ತಾ, ನಯದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವಾ ಸುಟ್ಠು ದೀಪನತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತೇನ ಹಿ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ತೇನಾತಿ ರೂಪೇನ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ. ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝನಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತತೋ ಪುರೇತರಪ್ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತುಸನ್ತತಿಕರೂಪೇನಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಗಹಗಮನದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಾನುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾದೀಪನೇ. ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಏವ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜೇನ ದೀಪನಾಯಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಿಂಸ…ಪೇ… ಯೋಜಿತ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಾ ತಂಕಮ್ಮಜಾ, ತೇಸು. ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಜೀವಿತಞ್ಚ ತಂ ಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರೋ, ಆಯು. ಜೀವಿತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರಾ, ಉಸ್ಮಾದಯೋ.

ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತತೋ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಮ್ಮಜರೂಪನ್ತಿ ಸಾ ತಾಯ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತು…ಪೇ… ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ, ನಿಪ್ಫನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಚಾಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಖಣನಿಯಮೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ). ಏತೇಹೀತಿ ಯಥಾನೀತೋ ಯಮಕಪಾಠೋ, ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸೋತಿ ಏತೇಹಿ. ನತ್ಥಿಯೇವ ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧದೀಪನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿ.

ಪುನ ‘‘ಏತೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧದೀಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಏತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ, ತೇನ ಅಧಿಕಾ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ತತಿಯ…ಪೇ… ಯುಕತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತಿಯ ಭಾಗೋತಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪಾದಾಯ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಏಕಾದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅವಸೇಸಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅವಸೇಸಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಭಯಞ್ಚೇತಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚ ಆಪಾಥಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಖೋ ಪನೇವಂ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭) ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಞ್ಚದಸಾತಿ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯತ್ಥ ಖಣೇಕದೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ತಾವ ನ ರೂಪಂ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ, ನಾಪಿ ತತಿಯಭಾಗಾಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಮೇವ ಸಮಾನೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವೇ ಚಿರಾಯುಕಂ ಜಾತನ್ತಿ? ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿಭಾವತೋ. ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ, ತೇ ಯಥಾಬಲಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತದತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ, ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯದಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮). ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ವೋಹಾರಾನುಗುಣಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬತಾ ಅತ್ತನೋ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸೋಳಸಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಹಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ರೂಪಮೇವೇತ್ಥ ಚಿರಾಯುಕಂ ಜಾತಂ. ಕಿಞ್ಚ – ಲಹುವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಸನ್ತತಿಮತ್ತಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿಮತ್ತಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾ, ದನ್ಧಮಹಾಭೂತಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾ. ನಾನಾಧಾತೂಸು ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ, ತೇನ ಚ ರೂಪಮೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಾರೂಪಂ ಸಮಾನಾಯುಕಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತನಯೇನ ರೂಪಮೇವ ಚಿರಾಯುಕನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಯಥಾ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ, ತತಿಯಭಾಗಾಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಠಿತಿಕ್ಖಣಮೇವ ತಾವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಚೇತ್ಥ…ಪೇ… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಮಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರಾದಿಪಾಳಿಂ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಯಮಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಯಮಕಪದಂ ಅಹಾಪೇತ್ವಾ ಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅನಾಗತಞ್ಚಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ಚಿತ್ತಂ, ಅನಾಗತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುದ್ಧಂ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ದೀಪೇತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರಾದೀಸು ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಚನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಬೋಧೇತಿ. ನ ಹಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಕೇವಲಮಭಿಧಮ್ಮೇ ಅವಚನಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವಜೋತಕಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುತ್ತೇಸುಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಸೇಸೋ. ಖಣದ್ವಯಸಮಙ್ಗಿಂ ಠಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಠಿತಭಾವಮಾಹ. ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪನ ಸನ್ತಾನೇಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ‘‘ಯಥಾಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ತಥಾಭೂತೋವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಥಾಭೂತೋ? ಯದಿ ತಥಾಭೂತೋವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ನ ಜರತಾಯ ಸಮ್ಭವೋ. ಅಥ ಅಞ್ಞಥಾಭೂತೋ, ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಸೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮಾಧಾರಭಾವೇಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಅಞ್ಞೋವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ. ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಞ್ಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ನಿರೋಧಾವತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ. ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಚ ಭಿನ್ನಾ ನಿರೋಧಾವತ್ಥಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೋವ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಏವಂ ನಿರೋಧಾವತ್ಥಾಯ ವಿಯ ನಿರೋಧಾಭಿಮುಖಾವತ್ಥಾಯಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸಾ ಠಿತಿ, ಜರತಾ ಚಾತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ? ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಗತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದಿದೇಸನಾ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ತಯಿದಮಕಾರಣಂ. ಅರೂಪಲೋಕಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ವಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಮಕದೇಸನಾಯ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಯೋಜನಾ. ಏತೇನ ‘‘ನ ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತೇನ ಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ, ತಸ್ಸ ತದಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ.

ಸಹುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧವಚನತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೭೯) ಏವಂ ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧವಚನತೋ. ತೇನ ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ. ಅಞ್ಞರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಉತುಆಹಾರಜರೂಪಾನಂ. ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಾದಿಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಅನನುಞ್ಞಾತನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಅನಿವಾರಿತಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾದೀನನ್ತಿ. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೇನ (ಯಮ. ೩.ಧಮ್ಮಯಮಕ.೧೬೩) ಪಾಠೇನ, ‘‘ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಿವಚನೇನ ಚ. ಯಮಕಪಾಳಿಅನುಸ್ಸರಣೇತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಯಮಕಪಾಳಿಯಾ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ. ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ ನಾಮ ನಿರುಜ್ಝಮಾನತಾ ಠಿತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಸಹಾಯಭಾವಂ ನಾಪಿ ಗಚ್ಛತಿ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥಿಭಾವಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹಿ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬಲವತಾ. ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ಉತುನಾಪಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಸತಿ. ತಂಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇತಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣೇ, ಖಣದ್ವಯೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾತಿ ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನೇವ. ಅಥ ವಾ ತೇನೇವಾತಿ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿಕತಾಯ ರೂಪಸ್ಸ ಸಕಲಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನೇವ. ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಸಹಜಾತರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ. ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ತದನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಸಕಲಂ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾರಮ್ಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ, ಚಿತ್ತನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದಾರಮ್ಭಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣೇ. ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಞ್ಚ. ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಾಲಾಭನ್ತಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಯೋ ವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಅಲಾಭಂ. ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯೇನ ಸಹುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಪರಂ…ಪೇ… ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಂಸದ್ದೇನ ಚುತಿಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚುತಿತೋ ಪರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಯದಿಪಿ ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾ ರೂಪಾನಂ ಅರೂಪೇಹಿ, ಅರೂಪಾನಞ್ಚ ರೂಪೇಹಿ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ‘‘ತಯೋ ಪಕಾರೇ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ತೇಸಂಯೇವ ರೂಪಾನಂ ಕಾಯವಿಕಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ವಿಕಾರಾದಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಸಙ್ಖತಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾಪರಿಯಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಪಾತುಭಾವವಿದ್ಧಂಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಾ. ‘‘ಅಯಂ ದತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಕರಣಂ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ. ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ನಿರೋಧಮೇವ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸತ್ತಕಸಿಣಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನೋತಿ ಸಾಧಿಯಮಾನೋ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿಆದಿಕೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತೋತಿ ದಾನಸೀಲಕಾಮಾದೀನವಾದಿದಸ್ಸನನೇಕ್ಖಮ್ಮಕಥಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವತೋ ಕಥಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಉಕ್ಕಂಸಕ್ಕಮೋ ನಾಮಾಯಂ ವಿಸುಂ ಕಮೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾಪಿ ದಾನಾದೀನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಾವರೋಧನೇ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಪಟಿಪತ್ತಿಭೂಮಿಕ್ಕಮೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕದೇಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕದೇಸೇನಾತಿ ಬಾಹಿರೋಳಾರಿಕಾಯತನೇಹಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯಂ ವೇದಯತಿ, ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ.

ತಂಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ ಅನಾಸವಧಮ್ಮಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ. ಅನಾಸವಾ ಖನ್ಧೇಸ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಸವಾನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ. ನನು ಚ ಅನಾಸವಧಮ್ಮೋ ಖನ್ಧೇಸು ಅವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಖನ್ಧಾಧಿಕಾರೇ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ಅನಾಸವಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ.

ಯಥಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಸೇಸತೋ ತದನುಗುಣವುತ್ತಿತಾಯ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸಭಾವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮವರುದ್ಧಾ, ನ ಏವಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಏತೇನ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಸದ್ದವಚನೀಯತಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫುಸನಾದಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನಾಭಿನಿವೇಸವಿನಿಬನ್ಧಾ. ವೇದನಾಯ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಾಯ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನಾಭಿನಿವೇಸವಿನಿಬನ್ಧಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫೮), ತಥಾ ‘‘ಅಹಂ ರೂಪಂ, ಮಮ ರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಟ್ಠಾಯೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧) ಚ ಏವಮಾದೀನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ತನಾ ದಸ್ಸಿತಸುತ್ತೇನ. ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತವಸೇನ ಚಾತಿ ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿ ಖನ್ಧೇ ಏವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಗೇವ ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವೇದನಾಕಾರಣಾಯಾತಿ ವೇದನಾಯಾತನಾಯ. ಛಾದಾಪನತೋತಿ ರೋಚಾಪನತೋ. ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾತಿ ಬಹುಲಭಾವೇನ. ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಹಿ ಬಾಹುಲ್ಲಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ, ನ ಇತರೇ.

ಪುಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚ ಛತ್ತಸದಿಸಂ ಪುಟಂ ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥುಮ್ಹಿ. ವಟ್ಟಗತವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೇ ಠಿತಾ. ಊನೇಹೀತಿ ವತ್ಥುನಾ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಊನೇಹಿ.

ಮಾಯಾಯಾತಿ ಇನ್ದಜಾಲಾದಿಮಾಯಾಯ ಪಯೋಗೋ ಮಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಮಾಯಾಯ ದಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಂ ‘ಮಾಯಾ’ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ. ವತ್ಥುಭಾವಾದಿತೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕತ್ಥಚೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ. ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಸುಭಾದಿಕೋವ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಮುಖೇನ ಸಬ್ಬರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾಮರಾಗಮುಖೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಭಪ್ಪಹಾನಂ ವದತೀ’’ತಿ. ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮುದಯಭೂತೇ ಫಸ್ಸೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಪಾಕಟಾ ಏವ.

ತತೋತಿ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಸುಖವಿನಾಸನಾನಂ ಅದಸ್ಸನತೋ. ಭಿನ್ದತೀತಿ ವಿನಾಸೇತಿ. ತನ್ತಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಂ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ತೀರೇತಿ.

ತಂ ಪಜಹನ್ತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪಜಹನ್ತೋ. ಪರಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಾಮಾಸಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ತದೇವಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತಿ, ಅನಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದೇಹಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೬) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.