೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೩೪. ತಂ ವತ್ವಾತಿ ತಂ ಭೂಮಿವಸೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ವಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ದಸ್ಸಿತತಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೇತುಜಾತಿಭೂಮಿಇನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಯದಿಪಿ ತಂ-ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ಅನನ್ತರಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತುಂ ಯುತ್ತೋ ಇತರತ್ಥ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠ…ಪೇ… ಯೋಜನಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಟ್ಠವಿಧತ್ತಾಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಂ ಅಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪೂರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತೋ, ಅಪುಬ್ಬತಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗಹಣವಡ್ಢನವಸೇನಾತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ವಡ್ಢನವಸೇನ. ಗಹಣನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಕಥನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವಡ್ಢನ’’ನ್ತಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ‘‘ಪುರಿಮಗಹಿತೇ ಅಞ್ಞುಪಚಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಡ್ಢನಸದ್ದೋ ಛೇದನತ್ಥೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ಅಸಿವಾ ‘‘ಸಿವಾ’’ತಿ, ದಿಟ್ಠಞ್ಚ ‘‘ಅದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಯನೀಹರಣನ್ತಿ ನೀಯತೀತಿ ನಯೋ, ದೇಸನಾ, ತಸ್ಸ ನೀಹರಣಂ ಪವತ್ತನಂ. ವಡ್ಢನಕನಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಡ್ಢನಕವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ದೇಸನಾನಯೋ. ಅಞ್ಞೇ ಭೇದಾತಿ ಏಕವಿಧಚತುಬ್ಬಿಧಾದಯೋ ಭೇದಾ. ಯದಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಜನನತ್ಥನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಿಸಯಾಯ ಪಭೇದಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ, ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಿಭಾಗತಾಯ ಸಮ್ಮಸನವಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಗಹಿತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಭಾವತೋ’’ತಿ. ಇತರೇಪಿ ಭೇದಾ ವುತ್ತಾತಿ ದುವಿಧತಿವಿಧಭೇದಾನಂ ಯಂ ನಾನತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಇತರೇ ಭೇದಾ ಅನಾನತ್ತಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ವುತ್ತಾ. ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭೇದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪೇಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಯಥಾ ದುಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಭೇದಾ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ಪವತ್ತಾ ಪಭೇದನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಏವಮೇತೇ. ಏತೇ ಪನ ಸತ್ತವಿಧಾದಿಭೇದಾ ಪಭೇದನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಕೇವಲಂ ಬಹುವಿಧಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಪ್ಪಭೇದನಿರಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ದುಕತಿಕಪದತ್ಥಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಕಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ದುಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ತಿಕಾ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ಏವಂ ತಿಕದುಕಪದತ್ಥಾನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಕಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕೇ ವತ್ವಾ ವುತ್ತೇಸುಪಿ ತಿಕೇಸು ತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರತೋ…ಪೇ… ಯೋಜಿತತ್ತಾ’’ತಿ.

ಸಮಾನವೀಥಿಯನ್ತಿ ಏಕವೀಥಿಯಂ. ಚಕ್ಖುಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಪಟಿಘಾತೇನ. ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಪಟಿಘಾತೋ. ತದುಪ್ಪಾದಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಿಕಾ. ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನವೇದನಾ. ನನು ಚ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯೋ ಫಸ್ಸೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾತಿ? ನ, ವೇದನಾಸೀಸೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ. ತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಯೋಜನತ್ತಾ. ಪಯೋಜಯತೀತಿ ಪಯೋಜನಂ, ಫಲಂ.

ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಾನಂ ವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇ ಹಿ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಿತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಸಯಮೇವ ಮನೋದ್ವಾರಭೂತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ತತೋತಿ ಭವಙ್ಗತೋ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾದಿಕುಸಲಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ದುತಿಯೇನ ಅಕುಸಲಾದಯೋ. ‘‘ಕಾಮಾವಚರಅಟ್ಠಕುಸಲಚಿತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಂಯೇವ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ವೇದನಾಪೀತಿಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕವಜ್ಜಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕೂನವೀಸತಿಚತುವೀಸತಿಕಾ. ಯದಿ ಅಸಮಾನವೀಥಿಯಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂಯೇವ ಯೋಜಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇವಾತಿ ಅಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾಯೇವ.

ಚಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ವೇದನಾಯ ಕಥನಂ. ತಿಕಭೂಮಿವಸೇನಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿತಿಕವಸೇನ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿವಸೇನ ಚ. ದ್ವಾರತಿಕವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರವಸೇನ, ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿತಿಕವಸೇನ ಚ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಸತ್ತವಿಧಭೇದಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ. ನ ಚ ದ್ವಾರಂ ಅನಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ಸತ್ತವಿಧಭೇದತೋ ತಿಂಸವಿಧಭೇದೇ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿಪಿ ಉಭಯತ್ಥ ಭೂಮಿಯೋ ಆಗತಾ, ರೂಪಾವಚರಾದಿಭೂಮಿಆಮಸನೇನ ಪನ ಅಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಬ್ಯತ್ತಾ ಚ ಏತ್ಥ ಸಮಾನಾಸಮಾನವೀಥೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನತಾ’’ತಿ. ಸುಖದೀಪನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ದ್ವಾರಭೂಮಿಆಮಸನಮುಖೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ. ನ ಭೂಮಿಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಭೂಮಿಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನ ಠಪಿತಾ, ಭೂಮಿವಿಭಾಗೇನ ನ ಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬರಹಿತಾತಿ ದ್ವಾರಭೂಮೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಕಙ್ಖಿತಬ್ಬದ್ವಾರಾದಿವಿಸೇಸರಹಿತಾ.

‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ. ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಗಹಣಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಲಾಮಕೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ. ಯದಿ ಘಾಯನಾದೀನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾನೇವ ಸಿಯುಂ. ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ನಾನಾವೀಥಿಯಂಯೇವಾತಿ ತದಲಾಭವಚನಂ ಇಧ ನಾನಾವೀಥಿಜೋತಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಘಾನಾದಿದ್ವಾರೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನನ್ತಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಸಮಾಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತನವಿಪಸ್ಸನಾವಡ್ಢನಾದೀನಂ. ತದಲಾಭೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾಲಾಭೋ, ಸೋ ಚ ಘಾಯನಾದೀಹಿ ಪರೇಸಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಜಾನಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ. ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಬೋಧಿಸತ್ತಾದೀನಂ ಸವನೇನ ವಿನಾ ತಂಫುಸನಂ ಸಿಯಾ ಮೂಲೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋ. ತೇನಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ. ತದುಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ತತೋ ಪರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಸಿಣರೂಪದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ.

ಥಾಮಗಮನಂ ನಾಮ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಕಾಮರಾಗಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ. ‘‘ರಾಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಚಾರಣಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ನೇಸಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೋತಿ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪವತ್ತಾ ವೇದನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಕಾರನ್ತರೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ. ತಥಾ ಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಏವ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಕಥಿತೋತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಆಕಡ್ಢತಿ. ಭಾವನಾಯೇವೇತ್ಥ ಪಕಾರನ್ತರಂ.

ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ಭಾವನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚಾತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಮಹಾಭೂತೇಸು ಇತರೀತರಸ್ಸ, ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಚ ವಸೇನ.

ತೇಸನ್ತಿ ಜಾತಿಆದೀನಂ, ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಸ ವಾ ದಸ್ಸನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ವಾ ಜಾತಿಆದಿಕೇ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಸ್ಸ.

ತದೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸೇವ ಫಲಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಫಲಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಫಲಭಾವೇನ ವತ್ತುಂ ನ ಯುತ್ತಂ. ‘‘ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಫಲಸಙ್ಕರಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತೋತಿ ವತ್ವಾ ಯದಿಪಿ ಫಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದಿತಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.