೧. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಕಾರನ್ತರಭೇದಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಉಭಯೇನಾತಿ ಪಕಾರಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಚ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ. ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನ್ತಿ ರೂಪಂ. ಅತಿಚ್ಚಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪವತ್ತನತೋ. ನಿಯಮನತ್ಥನ್ತಿ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ.

‘‘ಕಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಂ-ಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಹೇತುಅತ್ಥದೀಪಕೋ, ಕರಣೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಚ-ಸದ್ದೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವದೇಥಾ’’ತಿ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾರಣತ್ಥೇ ಪವತ್ತಂ ಕಿಂ-ಸದ್ದಂ ‘‘ವದೇಥಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾಪದಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ವದತಿ ‘‘ತಂ ಕಾರಣಂ ವದೇಥಾ’’ತಿ.

ಪುರಿಮಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಭೇದನ್ತಿ ಪುರಿಮಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ, ವಿನಾಸಾಪದೇಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪಾದಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿಸದಿಸಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ. ನನು ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಪನ ನ ಪಾಕಟತರಾ, ಪಾಕಟತರಾ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀತಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯). ಇದಾನಿ ಭೇದ-ಸದ್ದೋ ಉಜುಕಮೇವ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಂ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭೇದೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಕಾಪಿಲಿಯಂ ಪರಿಣಾಮವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯದಿ ಪುರಿಮಸನ್ತಾನತೋ ಭೇದೋ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಸೀತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಉಣ್ಹಜಿಘಚ್ಛಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಆಹಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೇನ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು. ಆಹಾರಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ನತ್ಥಿ ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪಾಕಟಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ರುಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಚ ನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತಿ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕೋಪಾದಿಕಿರಿಯಾತಿ ಕೋಪಸಙ್ಘಟ್ಟನಪೀಳನಕಿರಿಯಾ. ಕೋಪ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಖೋಭಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕತ್ತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಂ ವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ಯದಾ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೋ ರುಪ್ಪತಿ-ಸದ್ದೋ, ತದಾ ಭಿಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೋಪಿ ತದತ್ಥೋ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯದಾ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ, ತದಾ ‘‘ಸೀತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ. ಯದಾ ಪನ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ವಾ, ತದಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಯಂ ಪನ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಕುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಮತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಚನಾನಂ ವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿಪಿ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭; ೨.೮) ಸಭಾವಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪರಿಯಾಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗವಸೇನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ, ರುಪ್ಪನಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ದತ್ಥೋಯೇವ ರುಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತುಪಾದಾಯಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ವಿಯ ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಹಿ ತನ್ತಿ, ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮವಿಧುರೋ ಸಭಾವವಿಸೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಮುಚ್ಛಾಯ ಮೋಹಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನೇನ. ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ ಉದಕನ್ತಿ ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾಪಕಮಹಾಮೇಘವುಟ್ಠಂ ಉದಕಂ. ತಥಾತಿ ತಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಖಾರಭಾವೇ ಸತಿ ಉದಕೇನ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ವಿಯ ಪಥವೀ ವಿಲೀಯೇಯ್ಯ. ಲೋಕನ್ತರಿಯಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಪಾಪಕಮ್ಮಬಲೇನ ಅಖಾರೇಪಿ ಖಾರೇ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಲೀಯನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾತಿ ಸಉಸ್ಸದನಿಸ್ಸಯನಿರಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ. ನ ಹಿ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಕರೋನ್ತಿ.

೩. ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮಹಾಭೂತು…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತಿ ತಪ್ಪಕಾರಭಾವೇನ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣನಂ ಗತನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮನ್ತರನಿವತ್ತನತ್ಥತಾ ಪಕಾರನ್ತರನಿವತ್ತನತ್ಥತಾ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಗಹಣಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಂದಸ್ಸನೇತಿ ಗಣನನ್ತರದಸ್ಸನೇ. ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಭಾವತ್ತಾ. ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಭಾವೋ ಅತೀತಂಸಗಣಿತತಾಯ ತಂಸಭಾವಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಣಿತತ್ತಾ, ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸ ಚ ತಥಾ ಗಣಿತತ್ತಾ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ…ಪೇ… ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ದುತಿಯನಯೇ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ದೋಸೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಬ್ಯಾಪಿತೋಪಿ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದೇತಂ ಪನ ಅಕಾರಣಂ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನ ಹೇತ್ಥ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಭಾವೋ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣನಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಯತೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ.

‘‘ಕಿನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ, ನ ಕಾರಣತ್ಥೋ. ತೇನಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ…ಪೇ… ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗಣನಂ ಗತಂ, ತಂ ಕಿನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ…ಪೇ… ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಿಸೇಸಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ತಕಾ ಹಿ ಇಧ ವಿಸೇಸಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಯೋ, ತೇಸಮಿದಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮನಯತೋ ಅವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಭೂತುಪಾದಾಯತಾಮತ್ತಸಭಾವದಸ್ಸನತಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತೀತರೂಪಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಿ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಧ ಪನ ಭೂತುಪಾದಾಯೇನ ನಿದಸ್ಸನಭೂತೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸವಿಭಾವನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಅನೋಕಾಸೋವ, ಯಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ಕಿನ್ತಿ? ಚತ್ತಾರೋ ಚ…ಪೇ… ರೂಪನ್ತಿ ತದಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯನಂ ಪರಿವತ್ತನಂ ಪರಿಯಾಯೋ, ಉಜುಕಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯಾಯೇನ, ಪರಿಯಾಯಭೂತಾ ವಾ ದೇಸನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ, ಸುತ್ತನ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಞ್ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಲೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಭಾವಕಥನಂ, ನ ಉಜುನಿಪ್ಪದೇಸಭಾವಕಥನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ ನಾಮ. ತೇನೇವ ತಂ ‘‘ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಪನ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಉಜುನಿಪ್ಪದೇಸಕಥನನ್ತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಂ ನಾಮ, ಯತೋ ‘‘ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿಚ್ಛಯೇನ ದೇಸೋತಿ ವವತ್ಥಾನತೋ ಕಥನಂ. ತಥಾ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೨ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಇಧಾಪಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಸನ್ನಿಪತಿತನ್ತಿ ಸಮಾಗತಂ. ಸನ್ತಾನವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ. ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಸ್ಸ ಸಮಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ, ತತೋ ಏವ ಏಕಾಕಾರಂ. ಪವತ್ತಿಕಾಲವಸೇನ ವಾ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ, ಸಮಾನಸಭಾವತಾಯ ಏಕಾಕಾರಂ. ತೇನ ವಿಸಭಾಗಉತುನಾ ಅನನ್ತರಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಆಹಾರೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸಭಾಗಾಹಾರೇನ ಅನನ್ತರಿತೋ ಅನೇಕವಾರಂ ಅನೇಕದಿವಸಮ್ಪಿ ಭುತ್ತೋ ಸಭಾಗೇಕಾಹಾರಂ ನಾಮ. ‘‘ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ಆಹಾರಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಯುತ್ತರೂಪಾತಿ ಅಪರೇ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ, ಯಾವ ಜವನಂ, ಯಾವ ವಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಏಕವೀಥಿ. ಏಕಜವನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಕಜವನವಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಯಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ಸನ್ತತಿವಸೇನ, ಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ತೇಸನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ. ಕಲಾಪಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ. ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿ, ಅನನ್ತರಾದೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಹಾರಾದಿನೋ ಚ ದುತಿಯೇನ ಸಮನನ್ತರಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿನೋ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನೇವ ಜನಕಭಾವೇ ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತವಸೇನ, ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ, ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ. ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕರಣಂ, ತಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಫಲತ್ತಾ ತತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ನಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತರಂ ಪನ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

೬. ಅನಿಟ್ಠನಾಮನಿವತ್ತನಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಟ್ಠನಾಮನಿವತ್ತಿಯಾ ಅಕಾರಣಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಇಟ್ಠನಾಮಲಾಭಾಪನಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತೇ ಸಮ್ಪನ್ನೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಭವೇ. ಸಮಿದ್ಧಸೋಭನತಾತಿ ಅಭಿವುದ್ಧಸೋಭನತಾ. ತತೋ ಏವಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋ ಏವ, ಅಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂಯೇವ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಸುಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಾರಣಾದಿವಸೇನ ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಹತ್ಥಿರೂಪಾದೀನಂ. ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಅಕುಸಲೇನ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತತ್ಥೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ತಸ್ಮಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾತಿ ಏಕಚ್ಚಮತದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸೇಧದ್ವಯೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಇಟ್ಠಭಾವೋ ನಿಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮೇವ ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಸೋಭನಂ, ಯಂ ಪರೇಸಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ? ಯದಿ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಸಣ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸುಗತಿಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಕುಸಲನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ವಿರೂಪರೂಪತಾ ವಿಯ ಕುಸಲನಿಸ್ಸನ್ದೇನ, ಕಥಂ ತಸ್ಸಾ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜತಾ. ಅಥ ಪನ ಯಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಮನಾಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ರೂಪಂ ಮನಾಪಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾದೀನಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಮನುಸ್ಸಾದಿರೂಪಂ ಅಮನಾಪತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ಇಟ್ಠಮೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನಾಪಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನಿಟ್ಠಮೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ ವಿಪಾಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಅಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೧) ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ. ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಪನ ನಯದಸ್ಸನೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮೇವ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಹತ್ಥಿಆದೀನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಞ್ಚ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಂ ನಯೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಿಸ್ಸಿತೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಮನಾಪತಾವ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ…ಪೇ… ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ. ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಪಾಕೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು, ಸಬ್ಬೇಸು ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು.

‘‘ಅನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ತೇಸಂ ಇಟ್ಠತಾ ನಿವತ್ತಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸದಿಸತಾ ಚ ರೂಪಾದಿಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ. ಇಟ್ಠಾನೇವ ರೂಪಾದೀನಿ ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಮಿತ್ತೋ ವಿಯ ಇಟ್ಠಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅನಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾತಿ…ಪೇ… ವೋಹಾರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩) ವಚನತೋ ಕಥಂ ಅನಿಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಕಾಮಗುಣಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪಿಯರೂಪಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಇಟ್ಠಾನೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬; ೨.೧೫೫; ೩.೫೭; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೦) ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಸಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಹೀನದುಕನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೀಸುಪಿ ಹೀನಪಣೀತಪದೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅವಯವಯೋಗೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನ ಕತ್ತರೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಕಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚತುಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಸನ್ತಾನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಧಾನತ್ತಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ‘‘ಏವಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅತಿದೇಸೋ ಕತೋ. ‘‘ತೇಹಿ ತೇಹೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಸಙ್ಕತಿ. ತಥಾ ಸತಿ ವಿಸಯೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನೇ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಜವಸೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಕಮ್ಮಜಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮರಿಯಾದಾಭೂತನ್ತಿ ಉತ್ತಮಮರಿಯಾದಾಭೂತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯೇವ ಮನಾಪಾ, ತಸ್ಸ ತೇವ ಪರಮಾ’’ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾನಂ. ಸಭಾವತೋತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ.

‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಸ್ಸಾದನಕುಜ್ಝನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತೇಯೇವ ರೂಪಾದಯೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತನ್ತವಿವರಣಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಅನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ಅಸಙ್ಕರೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಚಾತಿ ‘‘ವಿಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವವತ್ಥಿತಂ, ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಅತಿಅಡ್ಢದಲಿದ್ದಾನಂ. ಇದಂ ಇಟ್ಠಂ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಟ್ಠಂ, ಇಟ್ಠಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿಟ್ಠಂ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ, ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಹಣೇ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜನಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಆದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುರೇತರಂ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾಪಿ ಹಿ ವಿನಾವ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಇಟ್ಠಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಯ್ಹತೀತಿ.

ತೇನ ವಿಪಾಕೇನಾತಿ ತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕೇನ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತನ್ತಿ ಯತ್ಥ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ಗೂಥಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಇಟ್ಠತಂ ಅನಿಟ್ಠತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪಾಕನಿಯಮದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೋವಾತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪಾಕನಿಯಮದಸ್ಸನಂ. ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಯಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ. ಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ನಿಯಾಮಿತೋ ಹಿ ವಿಪಾಕೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕೋ ಹೋತೀತಿ.

ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಸುಖವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತೋ, ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತೋ ವಿಪಾಕೇನ ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನೇನ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೭. ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾ, ಏವಂ ಸುಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಲಕ್ಖಣಸುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ಅವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ಅಕಥಿತಸ್ಸ. ವುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖುಮರೂಪಂ.

‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋ’’ತಿ ಸಮ್ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭೇದನಂ ವಿಭಾಗಕರಣಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವಿಸುಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ. ತತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ವಿನಾಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೂರಭಾವಂ, ದೂರಭಾವಞ್ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸನ್ತಿಕಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವಂ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ದೂರಭಾವಂ ಕಾತುಂ, ತಥಾ ಇತರಸ್ಸಾಪಿ. ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣೇನ ನ ಭಿನ್ದತಿ ನ ವಿನಾಸೇತಿ, ನ ಚ ಓಕಾಸದೂರತೋ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ವಿಸುಂ ಕರಣೇನ ಭಿನ್ದತಿ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ನಾಪಿ ಓಕಾಸದೂರೇನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕಕರಣೇನ ಭಿನ್ದತಿ ಸಮ್ಭಿನ್ದತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ತಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ವಿಸುಂ ಕರೋತಿ, ವೋಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರೋತಿ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ‘‘ಓಕಾಸತೋ ದೂರಮೇವ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸತೋ ದೂರಸ್ಸ ಓಕಾಸತೋ ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವಿನಾಸನಂ ಭೇದನಂ, ಏವಂ ‘‘ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕಭಾವಾಕರಣಂ ಅಭೇದನಂ ಅವಿನಾಸನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೋಮಿಸ್ಸಕಕರಣವಿಭಾಗಕರಣತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಭೇದನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ವಿನಾಸನತ್ಥಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಭೇದನಂ ಇಧ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ.

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.