ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೮೬-೮೭. ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಪನೇತಂ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುಂ.

೯೩. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಜಾತಾ ಚ ಹೇತಾದಯೋ ಪುರೇಜಾತಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ನಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದ್ವೀಹೇವ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಜ್ಜೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೀತಿ.

೯೪-೯೭. ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಏಕಚ್ಚಂ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ.

೯೯-೧೦೨. ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಯದಿಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಏಕಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮೇವ ಪನ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಕಚ್ಚರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೧೦೭-೧೩೦. ನಾಹಾರನಇನ್ದ್ರಿಯನಝಾನನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಇದಂ ಏತೇಸು ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೇಸು ಗಣನಾಯ ಸಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಮೂಲಾನಞ್ಹಿ ಇಧ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಗಣನಾಯೇವ, ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ. ನಸಹಜಾತಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ಇಧಾಪಿ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ವಿಯ ಮೂಲೇಸುಪಿ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೩೧-೧೮೯. ಹೇತಾಧಿಪತಿಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇಸು…ಪೇ… ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಇತರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಸತ್ತೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಪನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅರೂಪಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾತಿ ಇಧ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತೇನ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ತೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ. ಊನತರಗಣನಾನಂಯೇವ ವಸೇನಾತಿ ಯದಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಾ ಏಕಕಾದಯೋ ದ್ವಾವೀಸತಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಊನತರಗಣನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತೋ ಊನತರಗಣನೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೪೬) ಪನ ನ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಹೇತುಮ್ಹಿಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರೇಜಾತಂ ಆಸೇವನಞ್ಚ ಅಲಭನ್ತಂ ಕಞ್ಚಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

‘‘ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಸೇವನವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಸು ಏಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥಿ ‘‘ಅನುಲೋಮತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅಪವಾದಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಪುರೇಜಾತೋ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯಮ್ಪಿ ಕೇಚಿ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯರಹಿತೇ ಆರುಪ್ಪೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ರುಚಿಮತ್ತಮೇವ. ನ ಹಿ ಯತ್ಥ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ. ಯುಜ್ಜಮಾನಕವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಠಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಯುಜ್ಜಮಾನಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವಿಚಾರಿತಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ‘‘ಅರೂಪಾನಂಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ನವ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಸದಿಸತಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನ ವಿಚಾರಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ.

೧೯೧-೧೯೫. ಯಾವ ಆಸೇವನಾ ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಘಟಿತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ ತತೋ ಪರಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇಸು ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಪಞ್ಹಾ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಗಣನವಾರೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸುಪೀತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ – ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯೇಸ್ವೇವ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇ ಕೇಚಿ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಕೋಚಿ ಏಕಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಕಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ, ತಥಾ ಚ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಲಾಭಾಲಾಭಾ ವಿಚಾರಿತಾ. ಯತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತೇ ಅಸಞ್ಞೇಸು ಚ. ರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹೇತಾದೀನಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ. ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಝಾನಮಗ್ಗೇಪಿ ಪನ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಹೇತಾಧಿಪತಿವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕವಜ್ಜೇಸು ಏತೇಯೇವ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಹಿ ಪವತ್ತೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಲಭತೀತಿ. ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ನ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನನ್ತಿ. ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ ಸಿಯಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಹಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿತ್ತಯಮ್ಪಿ ಅಲಭನ್ತಂ ನಾಮ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ನತ್ಥಿ. ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಕಮ್ಮೇಸು. ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅಲಭನ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಿನ್ತಂ? ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ಪಾಕಟನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾಲಾಭಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೯೬-೧೯೭. ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇಸು ದುಕಾದೀಸು ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಯದಿಪಿ ತಿಕಾದೀಸು ‘‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ದುಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ದುಕಾದೀಸೂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಂ ಆದಿದುಕೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ, ತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠಂ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಏಕನ್ತಿ ಭೂತರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ವತ್ಥುಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಭೂತರೂಪಾನಿ ಚೇವ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ತಿಮೂಲಕೇತಿ ಇಧಾಪಿ ದುಮೂಲಕಂ ತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

೨೦೩-೨೩೩. ನಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿಆದೀಸು ಚೇತನಾವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರೇ ಚೇತನಾಮತ್ತಸಙ್ಗಾಹಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರತ್ಥೋವ ಹೋತೀತಿ. ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾಹಾರಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಸು ಪನ ರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೩೪-೨೪೨. ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ, ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಸಹಜಾತೋತಿಆದೀಸು ಸಹಜಾತಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕರಣಸ್ಸ ಗಮನಸ್ಸ ವಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚಯವಾರಾದೀಸುಪಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದೇನ ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ನಿಸ್ಸಯಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೇನ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾತಿ ತಂಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕುಸಲಾದೀಸು ಕತನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ವತ್ಥುವಜ್ಜಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಚ ಅರೂಪಾನನ್ತಿ.

ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪತಿ ಅಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪತಿ-ಸದ್ದೋ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಂ, ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಾ ಗತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ಪಚ್ಚಯಕರಣತೋ ತದಾಯತ್ತಭಾವಗಮನತೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨೪೫) ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಸಯಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಉಪಾದಾರೂಪೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೨೫೫. ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತೇ ಕಮ್ಮಉತುಜಾನಂ, ಕಮ್ಮೇ ಚ ಏಕನ್ತಾನೇಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಏವ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ತಂ ಪಹಾಯ ಯಥಾಗಹಿತಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ವಿಸೇಸನವಸೇನ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಮಹಾಭೂತೇ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೨೬೯-೨೭೬. ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಕುಸಲೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪುರಿಮಪಾಠೇ ಪಮಾದಲೇಖಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೨೮೬-೨೮೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಪುರೇಜಾತೇ ದ್ವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ವುತ್ತಾ, ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ದ್ವೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಏಕದೇಸೇನ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಆರುಪ್ಪೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಮೋಹಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಾಯ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನ ದ್ವೇ ವುತ್ತಾತಿ, ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ದ್ವೇತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಹೇತುಕಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಏಕಚ್ಚರೂಪಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ಏಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಹೇತುಮೂಲಕತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಚಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ.

೨೮೯-೨೯೬. ಆಗತಾನಾಗತನ್ತಿ ಪಞ್ಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನನ್ತಿ ಆಗತೇ ಚ ಪಞ್ಹೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಧಮ್ಮವಸೇನ.

ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೨೯-೩೩೭. ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೫೧-೩೬೮. ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುವಿರಹಿತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಸುಂ ಅನುದ್ಧರಣತೋ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಹಿ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸವತ್ಥುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಉದ್ಧಟಾ, ಸಾ ಇಧಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತಾಸೇವನೇಸು ನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕನಝಾನನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಟಾತಿ. ಸೇಸಾ ತೇರಸ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸೇಸಾ ಚುದ್ದಸಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ನ ಝಾನೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ‘‘ನಮಗ್ಗೇ ಏಕನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ.

೩೬೯-೩೯೧. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಸೇಸಾ ನ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೇಸೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಾಹೇತುಕಕ್ಖನ್ಧಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮೇನ ಸಹ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಸಹಿತಂ ಲಭತೀತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೯೨-೪೦೦. ಸದಿಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ ವೋಕಿಣ್ಣಞ್ಚ ಸಂಸಟ್ಠಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಂ ಹೋತೀತಿ.

ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೦೧-೪೦೩. ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಆಗತಾಗತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ತೇನ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಾದೀನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾದೀನಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕುಸಲಾದೀನನ್ತಿಆದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾನಿದಸ್ಸಿತೇ ಸಬ್ಬೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ.

೪೦೪. ದತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಾ-ಸದ್ದೋ ಸೋಧನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತೇಸನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಪುರೇಚಾರಿಕಂ ತಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಕುಸಲಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತೇನೇವಾತಿ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ದಸ್ಸನತೋ, ದೇಸನನ್ತರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೪೦೫. ಅಸ್ಸಾದನಂ ಸರಾಗಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಸಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಚ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಭವತಿ ಚೇವ ರಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ. ಅಭಿನನ್ದನಂ ಪೀತಿಕಿಚ್ಚಸಹಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ. ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿಆದಿವಸೇನ…ಪೇ… ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನನ್ದನಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯೇವಾತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ… ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ರಾಗಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೮.೭೨) ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದ್ವೀಸು ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ರಾಗೇನ ಚ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸುಯೇವ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಚತೂಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುಂ. ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಸುಚಿಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೦೬. ತದಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ. ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಹೇತ್ಥ ಕತೋತಿ. ಭಾವವನ್ತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಭಾವೇನೇವ ವಿಪಾಕಂ ವಿಸೇಸೇತಿ, ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ನಿಯೋಗತೋ ವವತ್ಥಿತಂ ಇದಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ವುತ್ತಂ. ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ವಾತಿ ವದನ್ತೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಸನ್ನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಸನ್ನಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಪಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ. ‘‘ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದೀನಿ ಪರತೋ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ಏತೇಸಂ ಆವಜ್ಜನಾ, ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾನಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಂ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಾಯ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೪೦೭-೪೦೯. ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿವಸೇನ ವಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾವತೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಕ್ಖನ್ತಿಭೇದಾ ವಾ.

೪೧೦. ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯೇಹಿ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕದೇಸೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕರೋತೀತಿ.

೪೧೩-೪೧೬. ಚತುಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ.

೪೧೭. ಅಪುಬ್ಬತೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗಮೇವ, ತಂ ಪನ ಮೂಲಾಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪಕತಿಭವಙ್ಗಞ್ಚ. ಅನುಲೋಮಂ ಸೇಕ್ಖಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಚಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ. ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾ ದುವಿಧಸ್ಸಪಿ ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣವುಟ್ಠಾನೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಮೇವ.

ತಾ ಉಭೋಪಿ…ಪೇ… ದ್ವಾದಸನ್ನನ್ತಿ ಇದಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೪೨೩. ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನ ಪನೇತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಬಲವಚೇತನಾವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ದುಬ್ಬಲಾ’’ತಿ ಏತಂ ಏಕನ್ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ದಳ್ಹಂ ವಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ? ಬಲವತೋ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ವಾ ಕತೋಕಾಸಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚನತೋ ‘‘ಯಂಕಞ್ಚಿ ಯದಿ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ, ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕತೋಕಾಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಪನ ಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೯೩) ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ, ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಚ ಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅಟ್ಠಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೨.೮೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಜನಕಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧೋತಿ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ವಿರುದ್ಧೋ, ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಓಮಾನನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪವತ್ತಓಮಾನಂ. ರಾಗೋ ರಞ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗತಣ್ಹಾ, ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಚಕ್ಖುಂ ಸಿಯಾ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ಇತಿ ರೂಪಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಚಿತ್ತಪಣಿದಹನತಣ್ಹಾ ಪತ್ಥನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ತೇಸು ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ತೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪುಬ್ಬೇ ಹನಿತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಾಣಂ ಹನತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಣಾಪನವಸೇನ ವಾತಿ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸತಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಾಯಪಿ ಆಣತ್ತಚೇತನಾಯ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮನಾಮಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವದನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೀಹಿ ಪಹಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ.

ಯಥೇವ ಹಿ…ಪೇ… ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಾಮಾತಿ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಯಥಾ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀತಿಏವಮಾದಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ರಾಗಾದಯೋ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖನ್ತಿಆದೀನಂ ಏಕತೋ ದಸ್ಸನೇನ ವಿಸುಂಯೇವ ನ ಏತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಏಕತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೪೨೫. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಯೇವಾತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ನ ಪುರಿಮವಾರೇಸು ವಿಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ನ ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಇಧ ಅನುಲೋಮತೋ ಆಗತೋತಿ.

೪೨೭. ಚೇತನಾ ವತ್ಥುಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಸು ದುಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ಪಞ್ಹಾ ನ ಉದ್ಧಟಾತಿ? ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨೪೬) ವುತ್ತಂ. ಯತೋ ತತೋ ವಾ ಉಭಯಪಚ್ಚಯತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂಯೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಉಭಯಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ.

ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ

೪೩೯. ‘‘ಏತ್ಥ ಪನ ಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ಗಣನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ.

೪೪೦. ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವೀಮಂಸಂ ಸೇಸಾಧಿಪತಿನೋ ವಿಸಭಾಗಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗೇನ ಏಕೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ನಿದಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ಅನನ್ತರಾದೀನಿ ವದನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗೇ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವಿಸಭಾಗಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಂ ಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸಭಾಗಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ತಥಾ ಭಾವಾಭಾವತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ನನು ಯಥಾ ಅಮೋಹವಜ್ಜಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಜ್ಜಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ವಿಸಭಾಗತಾ, ಏವಂ ಕುಸಲಾದಿಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಉಭಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿಮ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತರಾಸಿಮ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಹೇತುವಜ್ಜಸಬ್ಭಾವೇ ಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪಿ. ಅಪಿಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ತಥಾ ಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ಸಭಾಗತಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣವಸೇನ ವಿಸಭಾಗತಾ ತಸ್ಸೇವ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ.

ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಅನಧಿಪತಿಭೂತಾ ವೀಮಂಸಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ.

೪೪೧-೪೪೩. ‘‘ಸಚೇ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಪವಿಸತಿ, ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಊನತರಗಣನೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಪವಿಟ್ಠೇಸು ಊನತರಾ ಗಣನಾ ಹೋತಿ, ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೀಣಿ ದ್ವೇ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ಊನತರಗಣನೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದೀಸು ಪವಿಸನ್ತೇಸು ತೇಸಂ ವಸೇನ ತಿಕತೋ ಊನಂ ಯಥಾಲದ್ಧಞ್ಚ ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಂ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ವಿಪಾಕಹೇತುರಹಿತಾನೀತಿ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಹಜಾತವಿಪಾಕಾ ಚೇವಾತಿ ತತ್ಥ ಯೇ ಸಹಜಾತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಪಾಕಾ ಚೇವ ವಿಪಾಕಸಹಜಾತರೂಪಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಾ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥೇ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ಪಠನ್ತಿ.

ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಏತೇಸು ಪನ ಘಟನೇಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನಪಿ. ಘಟನೇಸು ಪನ ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ, ತಂಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರವಸೇಸಊನಊನತರಊನತಮಲಾಭಕ್ಕಮೇನ ಘಟನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿರವಸೇಸಲಾಭೇ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರವಸೇಸಲಾಭಕ್ಕಮೇನ. ತಥಾ ಊನಲಾಭಾದೀಸೂತಿ ಅಯಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಹೇತುಮೂಲಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೪೪೫. ವತ್ಥುವಸೇನ ಸನಿಸ್ಸಯಂ ವಕ್ಖತೀತಿ ನ ಇದಂ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಘಟನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ವಾ’’ತಿ.

೪೪೬. ಸಹಜಾತೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾ ಏಕೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಂ ಏಕಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಹಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಭಾವೋ ಚ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಸಮಾನೋ, ನ ಪನೇವಂ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೋ ಸಮಾನೋ. ಸಹಜಾತೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಅಧಿಪತಿ ಹೋತಿ, ಇತರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ನಿನ್ನತಾಕರಣೇನ. ಸಹಜಾತೋ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನೇವ ಉಪಕಾರಕೋ, ಇತರೋ ಅತೀತಾನಾಗತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ವಿಯ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋತಿ ನ ತೇ ಏಕತೋ ಏವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ.

೪೪೭-೪೫೨. ಸಾಹಾರಕಘಟನಾನಂ ಪುರತೋ ವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಅನಾಹಾರಕಾಮಗ್ಗಕಾನಿ ಸಇನ್ದ್ರಿಯಘಟನಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ ‘‘ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಸತ್ತ. ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ತೀಣಿ. ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ತೀಣಿ. ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕಂ. ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕಂ. ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತನ್ತಿ ಏಕ’’ನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಸ್ಸ ಆಹಾರಮಗ್ಗೇಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿ ಆಹಾರೋ, ವೀರಿಯವೀಮಂಸಾ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತೋ ಅಧಿಪತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನಾಹಾರಕಾಮಗ್ಗಕಾನಿ ಸಇನ್ದ್ರಿಯಘಟನಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿಆದೀನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಆಹಾರಮಗ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಾಹಾರಕಸಮಗ್ಗಕಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ. ತೇಸು ಚ ಸಮಗ್ಗಕೇಸು ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಾಹಾರಕೇಸು ಏಕೋಯೇವಾತಿ ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ. ಸಇನ್ದ್ರಿಯಕಾನಿ ಪನ ಯೇಹಿ ಆಹಾರಮಗ್ಗೇಹಿ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಾನಿ, ತೇಸಂ ಕಮವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಸಮಗ್ಗಕತ್ತೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ, ಅನನ್ತರರೂಪತ್ತಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

೪೫೭-೪೬೦. ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸಹಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಕುಸಲಮೂಲಕೇಸ್ವೇವ ದುಮೂಲಕಮ್ಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಬ್ಯಾಕತೇ ವತ್ಥುರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ‘‘ದುತಿಯಘಟನೇ ಅಬ್ಯಾಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ರೂಪೇಸು ವತ್ಥುಮೇವ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಭೂತರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ವತ್ಥುಞ್ಚ ಭೂತರೂಪಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸವಿಪಾಕೇಸು ಪಠಮೇ ವಿಪಾಕಾ ಚೇವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವಾತಿ ಇಧ ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ಪಠನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಘಟನೇಸು ಹೇತುಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲವಜ್ಜೇಸು ಆಹಾರೇನ, ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಜ್ಜೇಸು ಅಧಿಪತಿಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ. ಕಸ್ಮಾತಿ? ತೇಸು ಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸು ತಂತಂಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಹೇತುಆದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತೇನ ತೇಹಿ ಘಟನಾನಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀಸು ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾಭಾವೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನೀತಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ. ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಹಿ ಪನ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಆಹಾರೋ ನಿಸ್ಸಯಾದೀಹಿ ಅಧಿಪತಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಸು ವುತ್ತಸದಿಸಾನಿಪಿ ಘಟನಾನಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ನಿಸ್ಸಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಚ ಆಹಾರೇನ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ಸುಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ.

೪೬೨-೪೬೪. ನಿಸ್ಸಯಮೂಲಕೇ ‘‘ಛಟ್ಠೇ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

೪೬೬. ಉಪನಿಸ್ಸಯಮೂಲಕೇ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಠಮೇ ‘‘ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬಾವ.

೪೭೩-೪೭೭. ಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥುಪೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಪವತ್ತೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಪಠಮೇ ‘‘ಅರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮಮೂಲಕೇ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ದ್ವೇ’’ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಚ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮೇ ದ್ವೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಂ, ನನು ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಆಲಮ್ಬಿಯಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ. ಕಮ್ಮಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಕತೂಪಚಿತಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನಾರಮ್ಮಣಾಕಾರೇನ, ವಿಸಯಮತ್ತತಾವಸೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಫಲುಪ್ಪಾದನಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇನ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ಚ ಸಭಾವೋ ವತ್ತಮಾನಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಾನಂ ವತ್ಥುಚಕ್ಖಾದೀನಂ, ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಹ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ, ಅತೀತಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಭಾವೋ, ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಹ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ. ಯಥಾ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಭಾವೋ, ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಞ್ಚ ಸಹ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ.

೪೭೮-೪೮೩. ನಿರಾಧಿಪತಿವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರವಸೇನಾತಿ ಅನಾಮಟ್ಠಾಧಿಪತಿಭಾವಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವತ್ಥು ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಲಭನ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೪೮೪-೪೯೫. ‘‘ತತಿಯೇ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತತೋ ವೀರಿಯವಸೇನ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಛಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿಪಿ ವೀಮಂಸಾ ಲಬ್ಭತಿ, ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ತಂಸಮಾನಗತಿಕಾ ವೀಮಂಸಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ವೀರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೫೧೧-೫೧೪. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮೂಲಕೇ ‘‘ದಸಮೇ ಕುಸಲಾದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವತ್ಥು ಚ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ‘‘ಏಕಾದಸಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಘಟನಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವ. ‘‘ದ್ವಾದಸಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪಾಠೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪನ ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸಮೇ ಖನ್ಧಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

೫೧೫-೫೧೮. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಮೂಲಕೇ ಪಠಮಘಟನೇ ‘‘ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ. ‘‘ದುತಿಯೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಛಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತಮೇ ತತೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮತ್ತಂ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತತೋ ಏಕಾದಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ ತತೋತಿ ನವಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇರಸಮೇ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂನಿಪಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತಥಾ ಚುದ್ದಸಮೇ ವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ‘‘ಸತ್ತರಸಮೇ ಪನ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ, ಅಟ್ಠಾರಸಮೇಪಿ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮತೋ ವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತಿ, ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸಮೇ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ‘‘ಸತ್ತರಸಮೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ, ಅಟ್ಠಾರಸಮೇ ವತ್ಥುಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

೫೧೯. ಸಹಜಾತಾನಿ ವಿಯ ಸಹಜಾತೇನ ಕೇನಚಿ ಏಕೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ತಾನಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪುರೇಜಾತಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ಪಠಿತಬ್ಬೋ.

ಯೇಸು ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಲೋಭಾದಿತಂತಂನಾಮವಸೇನ ಪನ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯುನ್ತಿ ತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಾದಸೇವ ಹಿ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ‘‘ಏತ್ತಕಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಯಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನೋಪಿ ತೇಸ್ವೇವ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾತಿ ಏತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಧಿಪತಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕನ್ತೇನ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ. ಏಕನ್ತೇನ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ. ಝಾನಙ್ಗೇಸ್ವಪಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಾ. ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಪಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ. ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯಯೋಜನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ

೫೨೭. ಏಕೇನ ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ದ್ವೀಹಿ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಇಮೇಸ್ವೇವ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸು ಚ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರೇಜಾತಂ, ಸಹಜಾತತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಚ, ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ಕಮ್ಮಂ, ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹಾರೋ, ಸಹಜಾತತೋ ಪುರೇಜಾತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಚ್ಚೇವ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೪, ೪೧೯, ೪೨೩) ವುತ್ತಂ, ತದಞ್ಞಾಭಾವಾ ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಪನ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೨.೬೬, ೭೪) ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಚನಂ, ತಂ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತವಿವಜ್ಜನಾಭಾವತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋ ಚ, ನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ.

ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಯದಿಪಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾವ, ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಹಾಪಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವಿಯ ವಿಸುಂಯೇವಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಛಹಿ ಭೇದೇಹಿ ಠಿತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೇಸು ಏಕೇಕಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

‘‘ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಚತುವೀಸತಿಯಾಪೀತಿ ನ ಸೋಳಸನ್ನಂಯೇವ, ನಾಪಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಚತುವೀಸತಿಯಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇಯೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ತದೇಕದೇಸಸ್ಸ ತೇಸಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಸೇಸಾ ತೇವೀಸತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಚತುತ್ಥೇ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಪನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪುರೇಜಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಿತತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ.

ಯೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು…ಪೇ… ಏಕೋವ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಗತೋವಾತಿ ಏವಂ ಏವಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ದ್ವಾದಸಮಚುದ್ದಸಮೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತೇಸು ಏಕೇಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಅನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಗತೋವಾತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ತೇಪಿ ಪಞ್ಹಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹೇತಿ ದುತಿಯಛಟ್ಠಪಞ್ಹೇಸು ಏಕೇಕವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ. ಏವನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ದ್ವಾದಸಮಚುದ್ದಸಮೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತೇಸುಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಆಗತಾ, ನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾತಿ. ಅವಸೇಸಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತೇರಸಮಪನ್ನರಸಮೇಸು ಪಚ್ಛಾಜಾತೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಹಜಾತಸ್ಸೇವ ವಸೇನಾತಿ. ಇದಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಞ್ಹಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಾಪರಿಹಾನೀತಿ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನೇವ ‘‘ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ರಾತಿ ಪಭೇದಪರಿಹಾನೀಸು. ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೋ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಯಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನವಸೇನ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಹೇತುದುಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ‘‘ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೪೩) ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನೇ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ’’ತಿ, ತತ್ರ ಪಭೇದೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಂ ವತ್ವಾ ಪರಿಹಾನೀಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇ…ಪೇ… ತೇ ಪರತೋ ವಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿ ಆಹ.

೫೨೮. ತಥಾ ಅಕುಸಲಾದಿಕೇಸುಪಿ ಚತೂಸು ಪಞ್ಹೇಸು ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತೇ ತೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಕುಸಲಾದಿಕೇಸು ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ದ್ವೇಯೇವ, ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪಿ ಅಕುಸಲೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ.

೫೩೦. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ನ ಹೋನ್ತಿ ವತ್ಥುಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ಅಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ಸುದ್ಧಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ. ವತ್ಥುನಾ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೇನ ನಿಸ್ಸಯಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಸಹಜಾತನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಸು ಚತೂಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೋ ನ ಕತೋತಿ? ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಸ್ಸ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ. ನ ಹಿ ‘‘ಅವಿಭಾಗೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಸುದ್ಧೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ, ಅಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಮಿಸ್ಸಕೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಮಿಸ್ಸಕೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಮಿಸ್ಸಕೇನ ವಾ’’ತಿ. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನ ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಸರೂಪತೋ ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಯತ್ಥ ಸುದ್ಧಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಾನಂ, ಯತ್ಥ ಚ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಗಹಣತೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ತೇನ ಚ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯೋ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ? ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಂ ಸುದ್ಧಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಅವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ವಿಯ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೋ. ತಥಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಞ್ಚ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೪.೮೪), ನ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ನ ಸೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

ನನು ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೇತುಆದೀಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಸೋಪಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ? ನ, ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪನ ಸಹಜಾತೋ. ಹೇತುಆದಯೋ ಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಏವ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲವಿರುದ್ಧಾತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ

೫೩೨. ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸುದ್ಧಗ್ಗಹಣೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತಿಯೇವಾತಿ. ಸುದ್ಧೋತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಕಾದಸನ್ನನ್ತಿ ಸಹಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಪನ್ನರಸಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನ. ತೇತಿ ತೇ ಸಹಜಾತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅನನ್ತೋಗಧಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಆಕಾರೇನ ಲಭನ್ತೀತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಇಮೇ ವಾರಾ ನ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯುಂ, ಅಥ ಖೋ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಏತೇ ಲಭಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಯದಿಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಠಿತಾ ಏತೇ ನ ನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಹಜಾತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಇಧ ಸಹಜಾತಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ವಾರಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಠಪೇತ್ವಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕುಸಲತೋ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಸು ಕುಸಲಸ್ಸ ಕುಸಲೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೋ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತೇಹೇವ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಮುದಾಯಭೂತೋ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕುಸಲೋ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹೇವ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಸೋ ವಾರೋ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕದೇಸೋವಾತಿ ಸಹಜಾತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಸಹಜಾತಾ ಹಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೋವ ಹೋನ್ತಿ. ತೇತಿ ತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ.

೫೩೩. ‘‘ದುಮೂಲಕಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚನೀಯವಾರಗಣನಾ ಹಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ.

‘‘ವಿಪಾಕಂ ಪನೇತ್ಥ ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿತತ್ತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸಿತಮೇತನ್ತಿ.

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫೩೪. ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ದ್ವೇ ಏಕನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನೀತಿ ಸತ್ತಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ.

೫೩೮. ನನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ತೀಣೀತಿ ಮೂಲಕಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಮೂಲಕೇ ‘‘ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಗಣನಂ ಉದ್ಧರತಿ. ‘‘ತೇಸು ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ದ್ವೀಸು ಪನ ವಿಪಾಕೋ ತತಿಯೇ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿಯೇವ.

೫೪೫. ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಸಹಜಾತಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಪನ ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ. ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಸಹಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

೫೪೬. ನೋಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ನಹೇತುಯಾ ನವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಾನಿ ಠಿತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಠಿತಾನಂ ವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯೇ ಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತೇ ತೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಯೇ ಯೇ ಠಿತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ತೇ ತೇ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ. ಯಾವ ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ನಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಠತ್ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಯಾವ ನಿಸ್ಸಯಂ, ತಾವ ಠತ್ವಾಪಿ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ದ್ವೇ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಹಿ ಪುರಿಮೇಸು ಚ ನವಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಅತ್ಥಿಆರಮ್ಮಣಉಪನಿಸ್ಸಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸತ್ತ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ದ್ವೇಯೇವಾತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೫೫೦. ಸದಿಸವಾರಾತಿ ಅನುರೂಪವಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಲದ್ಧೇಸು ಹಿ ಏಕಾದಸಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಹೇತುಯಾ ಲದ್ಧೇಸು ಸತ್ತಸು ಇಮೇಹೇವ ದ್ವೀಹಿ ಸಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ಅನುರೂಪಾತಿ. ಅಥ ವಾ ವಚನತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಉದ್ದೇಸತೋ ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸದಿಸವಾರಾ’’ತಿ ಆಹ.

೫೫೧. ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಹೇತುನಾಮಪಚ್ಚಯಂ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ. ತೀಣಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

೫೫೬. ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ನಹೇತುಯಾ ದಸಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಸ್ಸ, ನಸಹಜಾತೇ ಸತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಘಟನೇಸು ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಘಟಿತೇ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಯೇ ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತೇ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಠಿತಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ. ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತಘಟಿತೇ ಹಿ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಘಟಿತಾವಸೇಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಾತಿ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಸಮಾನಾ ಊನಾ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೬೩೧. ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತಿರೇಕಗಣನಸ್ಸಪಿ ಗಣನಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಅತಿರೇಕಗಣನಸ್ಸಪಿ ಗಣನಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿಹಾಪನಗಣನಾಯ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನತ್ತಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ. ನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣದುಕಸ್ಸ ಹಿ ಗಣನಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಊನತರಗಣನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಹೀನಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಲದ್ಧಗಣನಾಯ ನ ಸಮಾನಾ, ಅಥ ಖೋ ತತೋಪಿ ಊನತರಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಪನೇತಂ ಸಬ್ಬಸಂಸನ್ದನೇಸು ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಸಹಜಾತೇ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಾನಂ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಚ ಅಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಅಪಾಕಟಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಆಹಾರೇ ವಾತಿಆದಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಸಹಜಾತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಾ ಝಾನಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಆಹಾರೇ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಹೇತುಆದಯೋಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಪನ ಚತುಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಭೂತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಸಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇತರೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಅಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ಏಕನ್ತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಮೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣೀತಿ ಇದಂ ಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ ‘‘ನವಮೂಲಕಾದೀಸು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಉದ್ಧಟಂ. ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬೩೬. ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹೀತಿ ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ತಥಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ ಚ. ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ. ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀತಿ ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಹೇತುನಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀತಿ ಏತಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ.

೬೪೪. ಯಥಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಯಥಾ ನಹೇತುಮೂಲಕೇ ಯಾವ ನವಿಪಾಕಾ, ತಾವ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಏಕೇಕಮೇವ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ನಾರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಏಕೇಕಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬೪೮. ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಿಪಾಕಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ತೀಣಿ ಸಹಜಾತಸದಿಸಾನಿ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಝಾನಮಗ್ಗಾದೀಸು ತೀಣಿ ಹೇತುಸದಿಸಾನಿ ಅರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚ ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೀಣೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೬೪೯) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೬೫೦. ಯಂ ಪನಾತಿ ಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಕಟ್ಠಾನೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಭನ್ತಮ್ಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರೇತರಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಲೋಮತೋವ ಯೋಜನಂ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ನಹೇತುಮೂಲಕಾದೀಸು ನಾಹಾರೇ ಘಟಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಚ ಘಟಿತೇ ಆಹಾರವಸೇನ ಪಞ್ಹಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿತಂ, ಏವಂ ನೋಅತ್ಥಿನೋಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಘಟಿತೇ ಕಮ್ಮವಸೇನ, ಕಮ್ಮೇ ಚ ಘಟಿತೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಞ್ಹಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ದ್ವೇಧಾ ಭಿನ್ನಾನಿ ನಾಹಾರನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಉಪನಿಸ್ಸಯನಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ಪತ್ವಾತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧. ವೇದನಾರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪನ ತಿಕಮುತ್ತಕಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿನಿಯಮಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಞ್ಚ ನ ಲಭನ್ತಿ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಪನ ಛಸು ಯತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿತೋ ತಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪತೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

೧೦. ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪರಿಹೀನಂ ಸಹಜಾತಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕವಚನೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪರಿಹಾನಿಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕಪರಿಹೀನಾನಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಬ್ಬತಿಕಾದೀಸು ಪರಿಹಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ಏತೇನ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇ ಪರಿಹಾನಿಂ, ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಹಜಾತಾದಯೋತಿ ವಾ ಸಹಜಾತಮೂಲಕಾ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿಂ ಫರನ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೋನ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಚ ಯೇ, ತೇವ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ನ ಪನ ಯೋ ಸಹಜಾತಾನಿಬನ್ಧನೋ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾತಿ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನೇಹಿ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಚ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾನಮೇವ ಪರಿಹಾನಿ, ನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾನಿಬನ್ಧನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥೇವ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿನಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾಪಿ ಪನ ಸಬ್ಬಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾಯೇವ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇತನ್ತಿ.

೧೭. ನವಿಪಾಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ನಯದಸ್ಸನಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸಾಮಞ್ಞದಸ್ಸನಂ. ಸುಖಾಯ ಹಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಜಾತಮೋಹೋ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ನಯೋತಿ. ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಏಕನ್ತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಆವಜ್ಜನಾಹೇತುಕಮೋಹಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೨೫-೩೭. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಯಥಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ, ಏವಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಏಕಮೂಲಕದ್ವಿಮೂಲಕಾದಿವಸೇನ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಗಣನಸಾಮಞ್ಞಂ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾತಿಆದಿ ನಹೇತುಮೂಲಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಮೋಹಸ್ಸ ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಅಭಾವತೋ ಅಧಿಪತಿನೋ ನಹೇತುಮೂಲಕೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾಪೀತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀತಿ ಏವಂ ಪುರತೋ ಠಿತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಂ ಪಚ್ಛತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೯. ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಕೇಸು ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅವಸೇಸೇಸು ನ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಾಠಗತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಹಿ ರಾಗಾದೀಸು ‘‘ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಪತ್ಥನಾ ರಾಗಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪತ್ಥನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೨.೫೩) ಪನ ರಾಗಾದೀನಂ ಮಾನದಿಟ್ಠಿಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ. ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಗಾಮಘಾತಂ ನಿಗಮಘಾತಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇನ ಗಾಮನಿಗಮವಿಲುಪ್ಪನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೬೨. ಸುದ್ಧಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪದಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಪನೇತ್ಥ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ.ನ ಹಿ ಪುರೇಜಾತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಧಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಯೋವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ವಾ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ.

೬೩-೬೪. ಸಾಧಿಪತಿಅಮೋಹವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವಸಹಿತಾಮೋಹವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮೩-೮೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅಟ್ಠಾತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಅಟ್ಠಾತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರತಿ. ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸುಪಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ತೀಸ್ವೇವಾತಿ.

ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧-೨೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವಿಪಾಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಸಮಾಸೇನಪಿ ಹಿ ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಲಿಖಿತಂ.

೨೪-೫೨. ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ. ನ ಹೇತ್ಥ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ. ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ.

ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತೇನ ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತತ್ತಾ ಅವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸುಪಿ ಅಧಿಪತಿ ದುವಿಧೇನಪಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೭೨. ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಾ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಅನುಪಾಲನುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಜನಕವಸೇನಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಹಾರ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಯದಿ ಚ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಸಕಲಾಪರೂಪಾನಮೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತಞ್ಚಿದಂ, ತಮ್ಪಿ ಅನಜ್ಝೋಹಟಾಯ ಸಸನ್ತಾನಗತಾಯ ಉಪಾದಿನ್ನೋಜಾಯ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೪.೮೫) ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಾಹಾರಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ ದುಮೂಲಕೇಸು ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ‘‘ಆಹಾರ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಪಞ್ಹೋ ಚ ನ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ಇತರಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಾಹಾರಸ್ಸ ಕಾಮಭವೇ ಅಸಮ್ಭವಾಭಾವತೋತಿ ಅಜ್ಝೋಹಟಮೇವ ಮಣ್ಡೂಕಾದಿಸರೀರಗತಂ ಉಪಾದಿನ್ನಾಹಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೪.೭೪) ವದನ್ತಾನಂ ವಾದೋ ಬಲವತರೋ. ನ ಹಿ ಅಜ್ಝೋಹಟಮತ್ತಾವ ಮಣ್ಡೂಕಾದಯೋ ಕುಚ್ಛಿವಿತ್ಥತಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಬಲಂ ನ ಉಪಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಚ ರೂಪವಿಸೇಸೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೪.೮೩) ಏವಮಾದೀಹಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಏಕಮೂಲಕದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ಸಹಜಾತಸ್ಸೇವ ಅಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಲಾಭತೋ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಅಲಾಭತೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ತತ್ಥ ಉದ್ಧಟಾ, ಇಧ ಪನೇತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಏಕೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಏಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕೇನೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಏಕೇನಪಿ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ, ತಥಾ ಅನೇಕೋ ಏಕಸ್ಸ, ಅನೇಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಮಾನತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಚ, ನ ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ.

ಯದಿ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಹಿ ಭೂತಾನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ನಾನಾಧಮ್ಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾತಿ ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ‘‘ನಇನ್ದ್ರಿಯೇ ಬಾವೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಲಾಭತೋ ‘‘ತೇವೀಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಹಿ, ತಮ್ಪಿ ವತ್ಥು ತಂಸಹಿತಪುರೇಜಾತಮೇವ, ನ ಇತರಂ. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಹಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಅತ್ಥಿಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೬೪೯) ವುತ್ತಂ, ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ಪನ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಬಾವೀಸಾ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿವಿಭಙ್ಗೇ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ ಚ ತಿಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಂ ಉದ್ಧಟಂ, ತಂ ವತ್ಥುಸಹಿತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನ, ಸಹ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ, ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇ ಚ ಸಹಜಾತೇನ ಚ, ಆಹಾರೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ, ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರೇನಾತಿ ಏವಮೇತಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚನೀಯಾದೀಸು ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಪಞ್ಹಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೨೨. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾನುಲೋಮೇ ಅಧಿಪತಿಯಾ ತೇವೀಸಾತಿ ಸತ್ತಸು ಮೂಲಕೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ಏಕಂ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ತೇವೀಸ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವೀಸ ಸತ್ತ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ, ಪುರೇಜಾತೇ ಏಕಾದಸ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವೇ ದುತಿಯತತಿಯದುಮೂಲಕೇಸು ಏಕಂ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ, ತಥಾ ಆಸೇವನೇ. ಅಞ್ಞಾನಿ ಗಣನಾನಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾನಿ.

೩೧. ಪಚ್ಚನೀಯೇ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ನ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ. ಕಸ್ಮಾ? ವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಸಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕಾನಂ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾನಮೇವ ಸಾಧಿಪತಿಭಾವೋ, ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ತೇ ವಿಸುಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೮. ನಾಸೇವನಮೂಲಕೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾತಿ ಏತಂ ಮೂಲಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪದೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಹ ಯೋಜೇನ್ತೇನ ನಪುರೇಜಾತಸದಿಸಂ ಪಾಳಿಗಮನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಸದಿಸತಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಹಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಇಧ ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ಇದಞ್ಚ ನಾಸೇವನವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ, ನ ಝಾನಾನನ್ತರಂ, ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖಿತಂ.