ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ

೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

ಏಕೇಕಂ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಯೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರನ್ತಾ ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವಾ’’ತಿ. ಯೇಹಿ ಪನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾಪೀತಿ. ಏತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತವಾರೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾಭಿಧಾನೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಬೋಧೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೇನ ಪುರಿಮವಾರೋ, ಪುರಿಮವಾರೇನ ಚ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೋ ಚ ಬೋಧಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯವಾರೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ಚ, ಏವಞ್ಚ ನಿರುತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಜನಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ತೇ ತೇ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೧) ಪಞ್ಹಾವಾರಪಾಠೋತಿ ಪಮಾದಲೇಖಾ ಏಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಪಾಠಮೇವ ಪಠನ್ತಿ. ಪುರಿಮವಾರೇಸು ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೇಹಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯಮೇ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ನ ತತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨೫) ಏವಮಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಾದಿಫರಣಕಭಾವೇ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ನ ವಿಭತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ನಿಚ್ಛಿತಾ, ನ ಕೋಚಿ ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಅನಿಚ್ಛಿತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಹಾ ಪನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನನ್ತಿ ನ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಜ್ಜಟತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೫-೩೪. ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವಿಧಿಪುಚ್ಛಾ. ಕಿಂ ಸಿಯಾತಿ ಏಸೋ ವಿಧಿ ಕಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಸಿಯಾ, ಅಥ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಂ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ. ಕಿಮಿದಂ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಂ ನಾಮ? ಸಮೇಚ್ಚ ಪುಚ್ಛನಂ, ‘‘ಕಿಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಪರಿಯಾಪುಣೇಯ್ಯ, ಅಥ ಅಭಿಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಸಹ ಸಮ್ಪಧಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತಿತೋ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ, ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವನಸ್ಸ ಪುಚ್ಛನತೋ ಕುಸಲಾನಂ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವನಮತ್ಥಿತಾ ಏತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸದೋಸೋತಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಚನಂ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯಾ ಏತ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸಿಯಾ ಏತ’’ನ್ತಿ ಭವನಪುಚ್ಛನಞ್ಚ ನ ಯುತ್ತಂ. ಅನುಞ್ಞಾತಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಛಿತಮೇವಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನನುಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಕಿಂ ಸಿಯಾತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಮೇವ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕಿಂ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಅಯಂ ನಯೋ ಸಿಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಯೋಜನೇ. ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಪನ ಠಿತಾ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏಸಾ ಸಾಮಞ್ಞಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯ ಪನ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಏಕಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಗಮನಸ್ಸ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಪಚ್ಛಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿಪಿ ಪಟಿಗಮನುಪ್ಪತ್ತೀನಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲತಾ ನತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತತಾಅತ್ತಪಟಿಲಾಭಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಗಮನುಪ್ಪತ್ತಿಕಿರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಗಮನಂ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗಮನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾನಕಿರಿಯಾ. ಪಟಿಕರಣಞ್ಹಿ ಪಟಿಸದ್ದತ್ಥೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತದಾಯತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಭಿಮುಖಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಟಿಗಮನಂ, ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ.

೩೫-೩೮. ತಾಸು ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವೇಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಮೂಲಕಾದಿಭಾವೋ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ, ದುತಿಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹೇತು ಏವ ಏಕಮೂಲಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ. ಏವಂ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀನಂ ಅಧಿಪತಿಆದೀನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ದುಕಮೂಲಕಾದಯೋ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನಯೋ ಚ ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಪಚ್ಚಯಗಮನಂ ಪಾಳಿಗಮನಂ ವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏಕ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ನಯಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನಾತಿ ಉಪಯೋಗೋ ವಾ, ಇಧ ಚ ಸಬ್ಬಮೂಲಕನ್ತಿ ಚ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕಂ…ಪೇ… ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೨-೪೪).

೩೯-೪೦. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಯೋಸಾನೋ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ವಿನಯೇ ವಿಯ ಚಕ್ಕಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಾಳಿಗತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ. ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಚ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಾಳಿ ಗತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ತೀಣಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ನವ, ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾವ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ. ಯೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಏಕಮೂಲಕನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋವ. ಸೋ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸು ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಸುದ್ಧಿಕತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೩೯) ಅಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವಾ ಏಕಮೂಲಕೇಸು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಮೂಲಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಸ್ಸಾವಸಾನೇನ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಮೂಲಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಮೂಲಕಾದೀನಂ ಸಂಖಿಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಸುದ್ಧಿಕದಸ್ಸನಂ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಕತಿಪಯಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ.

೪೧. ತತೋ ನಿಸ್ಸಯಾದೀನಿ ಮೂಲಾನಿಪಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಅವಿಗತಮೂಲಕನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನೇನ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಞಾಪಿತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಆದಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಖೇಪನ್ತರಗತೋ ಹೋತಿ. ಆದಿಅನ್ತೇಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಕತಿಚಿ ವತ್ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನಂ ವಾತಿ. ದುತಿಯಚತುಕ್ಕಂ ವತ್ವಾ ‘‘ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ. ತೇನ ಓಸಾನಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತಿಯಚತುಕ್ಕತೋ ಪಭುತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಕಮೂಲಾನಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಸ್ಸ ಅವಸಾನೇನ ನಿಟ್ಠಪೇತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ದುಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಯಥಾ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಯೋಜಿತಾ, ಹೇತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿತಿಕಾದೀಹಿ ಚ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸಾ, ಏವಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿದುಕಾದೀಹಿ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀಹಿ ಚ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ. ಯದಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಆದಿದುಕಾನಂ ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕಾದೀಸು ಅಧಿಪತಿಹೇತುಆದಿದುಕೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ. ತೇ ಏವ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿದುಕಾದೀನಂ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸೇಹಿ, ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಚ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀನಂ ಅವಸೇಸಾವಸೇಸೇಹಿ ಯೋಜನೇ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸುಪಿ ಸುಖಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಯೋಜನಾಯ ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಯೋಜನಾ ಪಞ್ಞವತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾವಿಧಾನೇ ಹಿ ಭಗವಾವ ಪಮಾಣನ್ತಿ. ಗಣನಾಗಾಥಾ ಆದಿಮಪಾಠೇ ಕಾಚಿ ವಿರುದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ಗಣೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

‘‘ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಾನಂ ಸತೇನ ಸತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೋತ್ಥಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಕೇಸುಚಿ ಪನ ಏಕೇಕೋ ದುಕೋ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಹಿ ಯೋಜಿತೋ, ತಞ್ಚ ಗಮನಂ ಯುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ತಿಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ತಿಕಾನಂ ಏಕೇಕೇನ ಪದೇನ ದುಕಸ್ಸಾತಿ. ತತ್ಥ ಛಸಟ್ಠಿಯಾ ತಿಕಪದೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಛಸಟ್ಠಿ ಹೇತುದುಕಾ, ತಥಾ ಸಹೇತುಕದುಕಾದಯೋ ಚಾತಿ ದುಕಾನಂ ಛಸತಾಧಿಕಾನಿ ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಸತ್ತ ವಾರಾ ನಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಹೇತುದುಕೇನ ಸಮಾನಾ.

‘‘ದುಕಸತೇ ಏಕೇಕಂ ದುಕಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೋತ್ಥಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಯುತ್ತಗಮನೇಸು ಏಕೇಕೋ ತಿಕೋ ದುಕಸತೇನ ಯೋಜಿತೋ. ತತ್ಥ ಹೇತುಪದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಏಕೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ, ತಥಾ ನಹೇತುಪದಂ…ಪೇ… ಅರಣಪದನ್ತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾನಂ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀನಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುಸತಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಾರನಯಪುಚ್ಛಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸಮಾನಾ.

‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನಾತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ‘‘ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿ ‘‘ತಿಕಾದಯೋ ಛನಯಾ’’ತಿ ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಮ್ಪಿ ಅನುಲೋಮಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿ, ತಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದುಕುತ್ತಮ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಛ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಛಪಿ ಏತೇ ಪಟ್ಠಾನಾ ಪಟ್ಠಾನನಯಾ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಪಚ್ಚನೀಯಗಾಥಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೇಹಿ ತಿಕೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ. ದುಕಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ. ದುಕವಿಸೇಸಿತಾ ವಾ ತಿಕಾ ದುಕತಿಕಾ, ದುಕತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಚನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದುಕಾದಿವಿಸೇಸಿತಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ತಿಕಾದಿಪದಸ್ಸ ದುಕಾದಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದುಕಪಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ತಿಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ದುಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ತಥಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಮೇವ ದುಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ತಿಕಪದಸಂಸನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೨-೪೪. ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕನ್ತಿ ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ದುಮೂಲಕಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ದುಕಮೂಲಕೇ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾ ತೇವೀಸತಿ ದುಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಯತ್ತಕೋ ಪಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ತತ್ತಕಂ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕಂ ಯಥಾನುಲೋಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದುಕಮೂಲಕೇನ ತಿಕಮೂಲಕಾದೀಸು ನಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಪನ ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮಂ ಮೂಲಂ ಯಥಾ ವಿತ್ಥಾರಿತನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ‘‘ಯಾವ ತೇವೀಸತಿಮಂ ಮೂಲ’’ನ್ತ್ವೇವ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ತೇವೀಸತಿಮಂ ಮೂಲಕನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ‘‘ಏಕೇಕಪದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಏಕಮೂಲಾದಿಸಬ್ಬಮೂಲಕಪರಿಯೋಸಾನಂ ತತ್ಥ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಮೇವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ತೇವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವತೋ ‘‘ತೇವೀಸತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ಚ ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೫-೪೮. ಅನುಲೋಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಏಕಮೂಲಕಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ಏಕಮೂಲಕೇ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ ಇಧ ಏಕಮೂಲಕೇ ತೇವೀಸತಿ, ಏಕೋ ಪನ ಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾಭಾವತೋ ಅಗಣನೂಪಗೋ. ತತ್ಥ ದುಮೂಲಕೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ ಗಣನೂಪಗಾನಿ, ಇಧ ದುಮೂಲಕೇ ದ್ವಾವೀಸತೀತಿ ಏವಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಸುದ್ಧಿಕಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಸೇನೇವ ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯದೇಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ