೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨-೩. ಖನ್ಧಯಮಕೇ ಛಸು ಕಾಲಭೇದೇಸು ಪುಗ್ಗಲಓಕಾಸಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ತೇಸಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ತೇ ಪನ ಖನ್ಧಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ದಸ ಅವಯವಪದಾನಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ರೂಪಾದಿಅವಯವಪದಾಭಿಹಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಕಿಂ ಸೋ ಏವ ಸಮುದಾಯಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ಚ ಸಮುದಾಯಪದೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವ ಅವಯವಪದಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ರೂಪಾದಿಅವಯವಪದೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಏಕದೇಸೋ ಸಕಲೋ ವಾ ಸಮುದಾಯಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ, ಸಮುದಾಯಪದೇಹಿ ಪನ ವುತ್ತೋ ಏಕನ್ತೇನ ರೂಪಾದಿಅವಯವಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ವುತ್ತೋ.
ಪುನ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪದಸ್ಸ ವೇದನಾದಿಉಪಪದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ರೂಪಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಹೋತಿ ರೂಪಸದ್ದಸ್ಸ ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋತಿ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಪಧಾನಭೂತೇನ ಖನ್ಧಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಹೋತಿ ಖನ್ಧಪದೇನ ವೇದನಾದಿಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ಖನ್ಧಾವಯವಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಕೋಚಿ ಕೇನಚಿ ಸಮುದಾಯಪದೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಸಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬೇನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ರೂಪಾದಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೋ, ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.
ತೇನೇತ್ಥ ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ – ಕಿಂ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿನಿವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇವ ಖನ್ಧಾ ಕಿಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ರೂಪೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ, ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತಂ ರೂಪನ್ತಿ? ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಂ ತಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ. ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ. ಏವಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ನ ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವ ಚೇತೇನ ರೂಪಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸುದ್ಧೇನ ಖನ್ಧಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೇ, ನ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ರೂಪೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾ, ತೇನೇವ ತೇ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರೋ ವುತ್ತೋ.
ತತೋ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಂ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ರೂಪವಿಸೇಸನೋವ, ಅಥ ಖೋ ವೇದನಾದಿವಿಸೇಸನೋ ಚಾ’’ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಖನ್ಧಭಾವನಿಚ್ಛಯಾನನ್ತರಂ ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸನಯೋಗೇ ಚ ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾದಿವಿಸೇಸನಯುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಕೇಚಿ ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ. ಏವಂ ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನವಸೇನ ತನ್ನಿಚ್ಛಯತ್ಥಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕಾವಯವಭಾವತೋ ಚಕ್ಕಾನೀತಿ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯಮಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯಮಕಾನಿ ಯಥಾ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಮೂಲಪದಂ ನಾಭಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ನೇಮಿಂ, ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅರೇ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಕಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಮಣ್ಡಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝನತೋ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾವ ಪಾಠೋ ಗತೋ, ನ ಮಣ್ಡಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾತಿ. ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಲಾಭಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನೇ ರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಸುದ್ಧರೂಪಾದಿಮತ್ತತಾಯ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಖನ್ಧವಿಸೇಸನಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಾದಿಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಖನ್ಧಸದ್ದೇನ ಸಹ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭತ್ತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ…ಪೇ… ರೂಪಾ ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ…ಪೇ… ರೂಪಸಞ್ಞಾ…ಪೇ… ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ…ಪೇ… ರೂಪತಣ್ಹಾ…ಪೇ… ರೂಪವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ… ರೂಪವಿಚಾರೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭೂತಂ ತೇಭೂಮಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯಭೂತಂ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಂ, ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ. ಪಿಯಸಭಾವತಾಯ ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಿಯರೂಪೇ ಪವಿಸತಿ, ನ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಞ್ಞಾಯಮಕೇ ತಾವ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾತಿ ‘‘ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾ. ‘‘ಸಯಂ ಸಮಾದಾಯ ವತಾನಿ ಜನ್ತು, ಉಚ್ಚಾವಚಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸಞ್ಞಸತ್ತೋ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೭೯೮), ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿರತ್ತಸ್ಸ ನ ಸನ್ತಿ ಗನ್ಥಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೫೩) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ.
೨೮. ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಬ್ಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಾಯತನಾ ನ ಸೋತಾಯತನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿಂ ವಕ್ಖತೀತಿ.
೩೯. ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ ವೇದನಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಾ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಪಿಯರೂಪಾ ಚ ಸಾತರೂಪಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ ಹೋನ್ತೀತಿ. ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಏತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ಚಕ್ಖು ನ ಚ ಆಯತನಾ’’ತಿಆದಿಂ (ಯಮ. ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೧೫) ವಕ್ಖತಿ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಆಯತನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೧೬). ತಣ್ಹಾವತ್ಥು ಚ ನ ತಂ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಭಾವತೋ ರೂಪಂ ಸಿಯಾ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೪೦) ವಚನತೋ ಖನ್ಧೋ ಚಾತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಗ್ಗಹಣಸಬ್ಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅವಸೇಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೦-೨೦೫. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಮೂಲಕಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮೇನೇವ ಸಹ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ದ್ವೇ ಏಕಞ್ಚ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಪುರಿಮೇನ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ವಾರೇಸು ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಯೋಜಿತಯಮಕಮೇವ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮೇನ ಯೋಜನಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅತ್ಥೇ ಪನ ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸುಪಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತೇನ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ನ ಕತಾತಿ. ಕಾಲಭೇದಾ ಪನೇತ್ಥ ಛ ಏವ ವುತ್ತಾ. ಅತೀತೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಅನಾಗತೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಅನಾಗತೇನಾತೀತೋತಿ ಏತೇ ಪನ ತಯೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾ ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದಾ ಏವ ತಯೋ, ನ ವಿಸುಂ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಗಹಿತಾ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹಿ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಹಿ ಅತೀತೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಯೋ ಕಾಲಭೇದಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತೇನೇವ ಚ ನಯೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಚ ನ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುರಿಮೇನ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಗಹಿತನಿಯಾಮೇನ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮೇನೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ.
ಇಮಿನಾಯೇವ ಚ ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿಆದಿನಾ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ‘‘ಪುರೇಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ಥಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹೋ ನಾಮ. ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಸದಿಸತ್ಥತಾಯ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ, ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸದಿಸತ್ಥತಾಯ ‘‘ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ. ಸದಿಸತ್ಥತಾ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಪದವಿಸೇಸಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಲಾಭಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನ ಪುರೇಪಞ್ಹೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ವಾ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತವಸೇನ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯುತ್ತಂ.
ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸಂಸಯತ್ಥನಿವಾರಣಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಸೇಧಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ಪಾಳಿಪದಮೇವ ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಪಾಳಿಯಾ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಯಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ನ-ಕಾರವಿರಹಿತಂ ತದೇವ ಪದಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಾನಮೇವ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಸತ್ತವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖೇಪೋ ತದೇಕದೇಸಪಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹೋ ಏವ ಹಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸತ್ತವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ.
ಕಿಂ ನು ಸಕ್ಕಾ ಇತೋ ಪರನ್ತಿ ಇತೋ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕಿಂ ನು ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮೀಸು ಏಕಭೂಮಿಯಮ್ಪಿ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಞಾಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ ಯಾವ ಚುತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ವೋಚ್ಛಿನ್ನೇ ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ತೇನೇವ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಏಕಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಚುತಿನಿರೋಧೋ, ತಾವ ಅತೀತತಾ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಖನ್ಧದ್ವಯಮ್ಪಿ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಕಲೇಪಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ದುತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಉದ್ಧಂಸೋತಪಾಳಿಸಬ್ಭಾವಾ. ದ್ವೇಪಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯೋ ಸಂಸನ್ದೇತಬ್ಬಾತಿ.
‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಸೇಸಿತಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾ, ತೇ ತತೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ತೇಸಂ ಪುನ ಅಸಞ್ಞೇ ಉಪಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೬೫). ಏತ್ಥ ಕಿಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ ಪಚ್ಛಿಮಭವೋಪಿ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ತೇಸಮನುಪ್ಪತ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದಿಭವೇಸ್ವೇವ ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಠಿತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಇತರಾನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಞ್ಚ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹಾತಿ.
‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ತಂತಂಭೂಮಿಯಂ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗತೇ ಅತೀತೇ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅವಿಗತತ್ತಾ. ಅನನ್ತಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋತಿ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಓಕಾಸವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ ಸಂಕಿಣ್ಣತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೦೬-೨೦೮. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಓಕಾಸವಾರಸ್ಸ ಅಲಾಭೇ ತಸ್ಸಪಿ ಅಲಾಭೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾವಚನತೋ. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇಪಿ ಹಿ ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಓಕಾಸಸ್ಸ. ಓಕಾಸವಾರೋಪಿ ಚ ಯದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಸ್ಸೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಓಕಾಸವಾರಸ್ಸಾತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ… ಸಿಯಾ’’ತಿ.
ತೇನೇವಾತಿ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಲಾಭತೋ ಏವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಕತನ್ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಏವ ಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಹೇ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅರಹಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ ನೋ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಪನ ವಚನೇನ ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ತದವಸೇಸಪುಗ್ಗಲೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಖನ್ಧಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.