೧. ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖಸಹಜಾತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನಾ’’ತಿ. ಯೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಫಸ್ಸೇನಪಿ ಫುಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅಪಿಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನತ್ಥಂ, ಇತರೇಹಿ ಇತರೇ ಕಾರಣತ್ಥೇ. ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಫುಸನಕಾರಣಭಾವಾ ಹಿ ಫುಸನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಪುನಪಿ ಪಠಮತ್ಥಮೇವ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇಸಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸುಖಸ್ಸ ಫುಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಫುಸನಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ವೇದಯಿತಾಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇಹಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಭಾವಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ. ತೇಸು ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಸುಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರಾಸು ಚತ್ತಾರೋತಿ. ಸಬ್ಬಯೋಜನಾಸು ಚ ತಯೋ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨. ಯೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೂಪನಿಸ್ಸಯಲಾಭೇನ ಚ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಸೋ ಏವ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ತೇನ ವಿಮುತ್ತೋ ಝಾನಲಾಭೀ ಸೇಕ್ಖೋ ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ಅಪುನರಾವಟ್ಟಕೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ತಥಾವಿಮುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುನರಾವಟ್ಟಕಧಮ್ಮೋ ಪುನ ಕಾಮರಾಗಾದಿಸಮುದಾಚಾರಭಾವತೋ ವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನಾರಹತಿ, ತೇನ ಸೋ ‘‘ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತೋ. ಅರಹತೋ ಪನ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಆಸವಾ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಮತ್ತಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಂ. ತದಕಾರಣಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ…ಪೇ… ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಅರಹಾ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ. ಬಾಹಿರಾನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರತೋ ಬಹಿಭೂತಾನಂ, ಲೋಕಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತವಾಚಕೋ ಅರೂಪಸದ್ದೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಮಾಧಿ ಮಞ್ಜೂಸಾಸದಿಸೋ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾನಂ ಫರಿತುನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ ಬ್ಯಾಪೇತುಂ, ಪವತ್ತೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆದರಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ವತ್ತಭೇದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ವತ್ತಭೇದಮತ್ತೇನ ನಟ್ಠಾ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀಹಿ ನಟ್ಠಾ ವಿಯ ನ ಕಿಞ್ಚೇನ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ ಮನ್ದಪಾರಿಪನ್ಥಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಸಮಿತಕರಣಮತ್ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಪ್ಪೇನ್ತೋವ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಆಹ.

೪. ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪಮಾದೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಪರಿಹೀನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗೇ ಪಟಿಸಂಹಟಮತ್ತೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ? ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಸಾ, ಆನನ್ದ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ನಾಹಂ ತಸ್ಸಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮಿ. ಯೇ ಚ ಖ್ವಸ್ಸ, ಆನನ್ದ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾ ಅಧಿಗತಾ, ತೇಸಾಹಮಸ್ಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೭೯) ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮಯಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖವಿಹಾರಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗಕಾಲೇ ಅನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಸ್ಸ ತೇನ ಅವಿರೋಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫. ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ… ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಹಿ ತಾಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾದಮಾಗಮ್ಮ ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ಅಕುಪ್ಪನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮಾನಮೇವ ವಿನಾಸೋತಿ ವಚನನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಚನತ್ಥನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತರತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೭-೮. ಚೇತನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಚೇತನಾ ತದಾಯೂಹನಾ ಚ. ಅನುರಕ್ಖಣಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾ ಸತಿ. ತಾಹಿ ಚೇತಿಯಮಾನಅನುರಕ್ಖಿಯಮಾನಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಭಬ್ಬಾ ಚೇತನಾಭಬ್ಬಾ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬಾ.

೧೦. ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಂ, ಪುಥುಜ್ಜನಗತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾ ಹಿ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾನುಪಚ್ಛೇದೇನ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

೧೧. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಚ ವಟ್ಟಭಯತೋ ಪಞ್ಞುಬ್ಬೇಗೇನ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತೋ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಉಪರತೋತಿ ಭಯೂಪರತೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಭಯೂಪರತಾ’’ತಿ.

೧೨. ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾವಿರಹಿತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಹಿತಾತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಕೇಚಿ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ವಿನಾ ನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

೧೪. ಯತ್ಥ ನಿಯತಾನಿಯತವೋಮಿಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥೇವ ನಿಯತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ತದಭಾವಾ ನಿಯತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾ ಪನ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೬. ತೇರಸಸು ಸೀಸೇಸು ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಾದೀನಿ ಪವತ್ತಸೀಸಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಾದೀನಿ ಪರಿಯಾದಕಾನಿ, ಪರಿಯಾದಕಫಲಂ ಗೋಚರಸೀಸಂ. ತಞ್ಹಿ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಫಲವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ. ಪರಿಯಾದಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕಭೂತೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯಾದಕಫಲಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಹ ವಿಯ ಸಂಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ ಸಮಸೀಸಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೭) ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇಸು ಕಿಲೇಸಪವತ್ತಸೀಸಾನಮೇವ ವಸೇನ ಯೋಜನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಸೀಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸೀಸಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಮಗ್ಗೋ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಯದಿಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಯಾವ ಪನ ಚುತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನೇನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ವಿಯ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸೇವ ವಾರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೮; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೨, ೧೪) ವಚನತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಸಮಾಪನೇನ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮಾಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಂ ಪನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ಯದಿ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಜೀವಿತಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಇಮಾಯ ವಾರಚುತಿಸಮತಾಯ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾನಂ ಅಪುಬ್ಬಾಚರಿಮತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಾರಸಮತಾಯಾ’’ತಿ. ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚಿತ್ತಮೇವ ಭವಙ್ಗೋತರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೭. ಮಹಾಪಯೋಗೋತಿ ಮಹಾಕಿರಿಯೋ ವಿಪತ್ತಿಕರಣಮಹಾಮೇಘುಟ್ಠಾನಾಕಾರವಿನಾಸೋ. ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಾಸೋ ನಪ್ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೮. ಅರಣೀಯತ್ತಾತಿ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ.

೨೦. ಯಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಅಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ತೇವಿಜ್ಜತಾಭಾವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ, ಸಾ ಚ ಆಗಮನವಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಸಾತಿಸಯಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗಮನೀಯಮೇವ ಧುರ’’ನ್ತಿ.

೨೨. ತತ್ಥ ಚಾತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವೇ ವಾ. ತತ್ಥೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೨೩. ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಸಚ್ಚೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯; ಧ. ಸ. ೨೪೮) ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಅನ್ತೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಯದಿಪಿ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತವಸೇನ ಸಬ್ಬಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ ಹಿ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ, ತೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೨) ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ಚ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಪಪತ್ತಿತೋತಿ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಆಸವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ. ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಏಸೋತಿ ಏಸೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ರೂಪತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ಪುನ ತತೋ ಮುಚ್ಚನತೋ ‘‘ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯದ್ವಯತೋ ಸುವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇ ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋ ಉಪಸೀವಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತಾ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ಮುನಿ ಅಕ್ಖಾತೋತಿ.

ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಉಭತೋ ಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ, ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದನೇಹಿ ವಾ ಕಾಯದ್ವಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ನಾಮಕಾಯತೋ ರೂಪತಣ್ಹಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಏಕದೇಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨೫. ಏತೇಸು ಹಿ ಏಕೋಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ ರೂಪಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನಧಿಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರೇಸು ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಧಿಗತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಕಾರಣಪಟಿಲಾಭತೋ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ ತೇನ ತಂನಾಮದಾನೇ ಸಮತ್ಥೇನ ‘‘ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೬. ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೫) ವಿಯ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ. ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ.

೨೭. ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ.

೨೮. ಇಮಂ ಪನ ನಯಂ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋ ವಿಸೇಸೋ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಇಮಂ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸೂತಿ ಚ ವಚನೇನ ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಥಿರಂ ಕರೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೯. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಹತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧. ಏವಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಅಯಂ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ, ನನು ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ತದಾ ಏವ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಆಪನ್ನನ್ತಿ? ನಾಪನ್ನಂ. ಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ಸೋತೋತಿ ನಾಮಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವತೋ, ಸೋತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಪರಿಹೀನೇನ ಫಲಟ್ಠೋಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ನಾಮ, ನ ಚ ತೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಸೋತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಪನ್ನಸೋತತ್ತಾ ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಯಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾ. ತೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೪). ತತ್ಥ ದುತಿಯಫಲಟ್ಠಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ನಾಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋ ಏವ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನೋ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಏವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗೇನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋತಿ. ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ಗತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ.

೩೨. ಕೇವಲೇನ ಕುಲಸದ್ದೇನ ಮಹಾಕುಲಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

೩೩. ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಇಹಟ್ಠಕನಿಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಥಿತಾತಿ ಸಜ್ಝಾನಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಅಕತೇಪಿ ಅನಾಗಾಮಿಸಭಾಗೋ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ಸಂಸರಣಕೋ ಕಾಮಭವಗತೋ ಹೀನಜ್ಝಾನಕೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೪. ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತನುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೬. ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಏತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸಮನನ್ತರಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತಿ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀ’’ತಿ ವಿಯ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಪರಸದ್ದಯೋಗೇ ಪರತೋ ಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ದೋ ವಚನಸೇಸಭೂತೋ ಪಯುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೭. ಉಪಹಚ್ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವೇಮಜ್ಝಾತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಲಕಿರಿಯೋಪಗಮನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೇಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೪೦. ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ಉದ್ಧಂ ವಹತೀತಿ ಉದ್ಧಂವಾಹೀ, ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅವಿಹೇಸು ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತು, ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ದಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅತಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ. ಅನುಪಹಚ್ಚತಲಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತತಲಾ. ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀನಂ ಲಹುಸಾಲಹುಸಗತಿಕಾ ಏವ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪಕಪಪ್ಪಟಿಕಾಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾಯನಕಾದೀಹಿ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯನಕತೋ ಅನಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀಹಿ ಉದ್ಧಂಸೋತತೋ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಾನಧಿಮತ್ತತಾ. ತೇ ಏವ ಹಿ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋತಿ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇತಿ ವಚನಂ ತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪನಸಮತ್ಥಪಪ್ಪಟಿಕಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ಅಧಿಮತ್ತ ನಾಧಿಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ.

ನೋ ಚಸ್ಸ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನೋ ಚ ಅಸ್ಸ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕಂ ಇದಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ವತ್ತಮಾನಂ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಅತೀತಭವಸಂಸಿದ್ಧಿತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತೋ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯದಿ ಏತರಹಿ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ವಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಏತರಹಿ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅತ್ತತ್ತನಿಯನಿವಾರಣವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಪತ್ತಿ ವಾ ಚತೂಹಿಪಿ ವುತ್ತಾ. ಯದತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಅತ್ಥಿ. ಭೂತನ್ತಿ ಸಸಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಉದಯಬ್ಬಯಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಸುಞ್ಞತಂ ವಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸತ್ತಾದಿಭಾವರಹಿತಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿವಟ್ಟಮಾನಸೋ ತಂ ಭೂತಂ ಪಜಹಾಮೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಚ ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಭವೋ ಭವೋ, ಅನಾಗತೋ ಜಾತಿಯಾ ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಭೂತಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಮ್ಭವೋ ತದಾಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೂತೇ ಹಿ ಸಸಮ್ಭವೇ ಚ ವಿರಾಗೋ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಭೂತಮಿದನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರನಿರೋಧಾಯ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಕ್ಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೧). ಅಥುತ್ತರೀತಿ ಅಥ ಏವಂ ಅರಜ್ಜಮಾನೋ ಉತ್ತರಿ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತಿ, ತಞ್ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಪದಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತತ್ತಾ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.