ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ತಿಕದುಕವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಥಾಸಙ್ಗಹಿತವಿಭತ್ತಾನಂ ಧಾತುಕಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ವತ್ವಾ ಯಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಸಭಾವತೋ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆರದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ, ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ, ದೇವೋ, ಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಬಾಹಿರರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಸಭಾವಭೇದವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಾಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ವಿಭತ್ತಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ. ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತಾಯ ಚ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಧಾನಾಯ ‘‘ವಿಹಾರೋ ಮಞ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ತಾ ಏವ ಹಿ ವೋಮಿಸ್ಸಾ ಇತರಾ ಚತಸ್ಸೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ದಸ್ಸನೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಪನ ಛಸು ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಂ ಇಧೇವ ಚ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಇಧ ಪಞ್ಞಪೇತುಕಾಮೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋತಿ, ವತ್ಥೂಹಿ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸೇತೀತಿ.

ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಾತಿ ರೂಪಂ ಪಥವೀತಿಆದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪಭೇದಪಞ್ಞಾಪನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ದಸ್ಸನಾ ಠಪನಾತಿ ಏತೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ಪಕಾಸನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಇದಮೇವಂನಾಮಕಂ ಇದಮೇವಂನಾಮಕನ್ತಿ ತಂತಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಕರಣಂ ಬೋಧನಮೇವ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ, ನ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಂ ಮಞ್ಚಾದೀನಂ ವಿಯ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧಕರಣಂ. ಯೋ ಪನಾಯಂ ‘‘ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಚ ಠಪೇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಸೋ ಭಾವಭೂತಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ವಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದಿಟ್ಠತಾಯ ಠಪಿತತಾಯ ಚ ತಂನಿಮಿತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವಚನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಯ. ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸತೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸತೋತಿ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಾದಿಸಭಾವತೋ, ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಚ ವೇದನಾದಿಸಭಾವತೋ ವಿನಿವತ್ತಸಭಾವಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಉಪಲದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಆದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಪನೇತಸ್ಸ ‘‘ತೇನಾಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಭಾವೇ ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನಭಿನಿವೇಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಗಹಣಸಬ್ಭಾವಾ ‘‘ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಸಿದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದಿಕಂ ನ ಸಭಾವತೋ, ನಾಪಿ ಸಙ್ಕೇತೇನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪಿ ಅನುಪಲಬ್ಭನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸರೂಪತೋ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಆಗತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಸ್ಸ ಅವಿರೋಧೇನ ಆಚರಿಯವಾದಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಸಭಾವಂ ತಜ್ಜಪರಮತ್ಥನಾಮಲಾಭತೋ ನ ಪರತೋ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನಿಸಭಾವಂ ಪನ ಸಭಾವಾಭಾವತೋ ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ನಾಮಂ ಲಭತೀತಿ. ಸತ್ತೋತಿಆದಿಕೇನ ನಾಮೇನ ಪಞ್ಞಪಿತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನಿಸಭಾವಾ ಚ ಸತ್ತಾದಯೋ. ನ ಹಿ ಸಸಭಾವಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಏಕತ್ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ತೇನ ವಾ ಅನುಪಲಬ್ಭಸಭಾವತಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಕಿರೀಟಂ ಮಕುಟಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಿರೀಟೀ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆಚರಿಯವಾದೇ ಅನೂನೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಮೋರೋಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಹಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಛಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಭಜತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ, ಇತರಾ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದಿ ಪನ ಸಙ್ಖಾ ನಾಮ ಕಾಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ತಾಸಂ ಉಪಾದಾಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಯಥಾನಿದಸ್ಸಿತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚ ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದೀನಂ ಉಪನಿಧಾಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಮೇವ ಮಞ್ಞತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಾದಿಕಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ಚೇಕಾದಿಕಸ್ಸ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ. ತಥಾ ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ. ನ ಹಿ ಅಸೀತಿ ಆಸೀತಿಕೋ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ.

ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಾಮಾವಚರಾದೀ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮೋತಿ ಪನ ಓಕಾಸೇ ಗಹಿತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಸಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ, ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಗಹಿತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ವಚನಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಚನಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಭಾಣಕೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ, ಏವಂ ಕಿಸೋ ಥೂಲೋತಿ ರೂಪಾಯತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಪುಗ್ಗಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ. ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪಾಯತನೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ರೂಪಂ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಿಕಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಧಮ್ಮನಾಮವಸೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವಾ ಅವರೋಧೇತಬ್ಬಾ. ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಚ ವುತ್ತಾಸು ತಾಸಂ ವೋಮಿಸ್ಸತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಇತರಾಪಿ ವುತ್ತಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೨. ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏವಂ ಪಾಳಿಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಪಭೇದತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಕೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ. ತೇನ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ‘‘ಯಾವತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯತ್ತಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ತತ್ತಕಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯತ್ತಕೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ತಪ್ಪಭೇದಾನಞ್ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವುತ್ತೇನ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಯಾವತಾ ಆಯತನಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ.

೭. ಏಕದೇಸೇನೇವಾತಿ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖಸಹಜಾತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನಾ’’ತಿ. ಯೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಫಸ್ಸೇನಪಿ ಫುಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅಪಿಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನತ್ಥಂ, ಇತರೇಹಿ ಇತರೇ ಕಾರಣತ್ಥೇ. ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಫುಸನಕಾರಣಭಾವಾ ಹಿ ಫುಸನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಪುನಪಿ ಪಠಮತ್ಥಮೇವ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇಸಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸುಖಸ್ಸ ಫುಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಫುಸನಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ವೇದಯಿತಾಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇಹಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಭಾವಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ. ತೇಸು ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಸುಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರಾಸು ಚತ್ತಾರೋತಿ. ಸಬ್ಬಯೋಜನಾಸು ಚ ತಯೋ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨. ಯೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೂಪನಿಸ್ಸಯಲಾಭೇನ ಚ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಸೋ ಏವ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ತೇನ ವಿಮುತ್ತೋ ಝಾನಲಾಭೀ ಸೇಕ್ಖೋ ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ಅಪುನರಾವಟ್ಟಕೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ತಥಾವಿಮುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುನರಾವಟ್ಟಕಧಮ್ಮೋ ಪುನ ಕಾಮರಾಗಾದಿಸಮುದಾಚಾರಭಾವತೋ ವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನಾರಹತಿ, ತೇನ ಸೋ ‘‘ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತೋ. ಅರಹತೋ ಪನ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಆಸವಾ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಮತ್ತಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಂ. ತದಕಾರಣಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ…ಪೇ… ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಅರಹಾ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ. ಬಾಹಿರಾನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರತೋ ಬಹಿಭೂತಾನಂ, ಲೋಕಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತವಾಚಕೋ ಅರೂಪಸದ್ದೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಮಾಧಿ ಮಞ್ಜೂಸಾಸದಿಸೋ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾನಂ ಫರಿತುನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ ಬ್ಯಾಪೇತುಂ, ಪವತ್ತೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆದರಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ವತ್ತಭೇದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ವತ್ತಭೇದಮತ್ತೇನ ನಟ್ಠಾ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀಹಿ ನಟ್ಠಾ ವಿಯ ನ ಕಿಞ್ಚೇನ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ ಮನ್ದಪಾರಿಪನ್ಥಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಸಮಿತಕರಣಮತ್ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಪ್ಪೇನ್ತೋವ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಆಹ.

೪. ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪಮಾದೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಪರಿಹೀನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗೇ ಪಟಿಸಂಹಟಮತ್ತೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ? ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಸಾ, ಆನನ್ದ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ನಾಹಂ ತಸ್ಸಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮಿ. ಯೇ ಚ ಖ್ವಸ್ಸ, ಆನನ್ದ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾ ಅಧಿಗತಾ, ತೇಸಾಹಮಸ್ಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೭೯) ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮಯಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖವಿಹಾರಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗಕಾಲೇ ಅನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಸ್ಸ ತೇನ ಅವಿರೋಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫. ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ… ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಹಿ ತಾಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾದಮಾಗಮ್ಮ ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ಅಕುಪ್ಪನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮಾನಮೇವ ವಿನಾಸೋತಿ ವಚನನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಚನತ್ಥನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತರತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೭-೮. ಚೇತನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಚೇತನಾ ತದಾಯೂಹನಾ ಚ. ಅನುರಕ್ಖಣಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾ ಸತಿ. ತಾಹಿ ಚೇತಿಯಮಾನಅನುರಕ್ಖಿಯಮಾನಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಭಬ್ಬಾ ಚೇತನಾಭಬ್ಬಾ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬಾ.

೧೦. ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಂ, ಪುಥುಜ್ಜನಗತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾ ಹಿ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾನುಪಚ್ಛೇದೇನ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

೧೧. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಚ ವಟ್ಟಭಯತೋ ಪಞ್ಞುಬ್ಬೇಗೇನ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತೋ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಉಪರತೋತಿ ಭಯೂಪರತೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಭಯೂಪರತಾ’’ತಿ.

೧೨. ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾವಿರಹಿತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಹಿತಾತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಕೇಚಿ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ವಿನಾ ನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

೧೪. ಯತ್ಥ ನಿಯತಾನಿಯತವೋಮಿಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥೇವ ನಿಯತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ತದಭಾವಾ ನಿಯತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾ ಪನ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೬. ತೇರಸಸು ಸೀಸೇಸು ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಾದೀನಿ ಪವತ್ತಸೀಸಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಾದೀನಿ ಪರಿಯಾದಕಾನಿ, ಪರಿಯಾದಕಫಲಂ ಗೋಚರಸೀಸಂ. ತಞ್ಹಿ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಫಲವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ. ಪರಿಯಾದಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕಭೂತೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯಾದಕಫಲಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಹ ವಿಯ ಸಂಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ ಸಮಸೀಸಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೭) ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇಸು ಕಿಲೇಸಪವತ್ತಸೀಸಾನಮೇವ ವಸೇನ ಯೋಜನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಸೀಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸೀಸಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಮಗ್ಗೋ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಯದಿಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಯಾವ ಪನ ಚುತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನೇನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ವಿಯ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸೇವ ವಾರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೮; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೨, ೧೪) ವಚನತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಸಮಾಪನೇನ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮಾಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಂ ಪನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ಯದಿ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಜೀವಿತಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಇಮಾಯ ವಾರಚುತಿಸಮತಾಯ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾನಂ ಅಪುಬ್ಬಾಚರಿಮತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಾರಸಮತಾಯಾ’’ತಿ. ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚಿತ್ತಮೇವ ಭವಙ್ಗೋತರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೭. ಮಹಾಪಯೋಗೋತಿ ಮಹಾಕಿರಿಯೋ ವಿಪತ್ತಿಕರಣಮಹಾಮೇಘುಟ್ಠಾನಾಕಾರವಿನಾಸೋ. ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಾಸೋ ನಪ್ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೮. ಅರಣೀಯತ್ತಾತಿ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ.

೨೦. ಯಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಅಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ತೇವಿಜ್ಜತಾಭಾವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ, ಸಾ ಚ ಆಗಮನವಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಸಾತಿಸಯಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗಮನೀಯಮೇವ ಧುರ’’ನ್ತಿ.

೨೨. ತತ್ಥ ಚಾತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವೇ ವಾ. ತತ್ಥೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೨೩. ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಸಚ್ಚೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯; ಧ. ಸ. ೨೪೮) ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಅನ್ತೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಯದಿಪಿ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತವಸೇನ ಸಬ್ಬಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ ಹಿ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ, ತೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೨) ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ಚ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಪಪತ್ತಿತೋತಿ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಆಸವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ. ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಏಸೋತಿ ಏಸೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ರೂಪತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ಪುನ ತತೋ ಮುಚ್ಚನತೋ ‘‘ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯದ್ವಯತೋ ಸುವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇ ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋ ಉಪಸೀವಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತಾ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ಮುನಿ ಅಕ್ಖಾತೋತಿ.

ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಉಭತೋ ಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ, ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದನೇಹಿ ವಾ ಕಾಯದ್ವಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ನಾಮಕಾಯತೋ ರೂಪತಣ್ಹಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಏಕದೇಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨೫. ಏತೇಸು ಹಿ ಏಕೋಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ ರೂಪಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನಧಿಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರೇಸು ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಧಿಗತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಕಾರಣಪಟಿಲಾಭತೋ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ ತೇನ ತಂನಾಮದಾನೇ ಸಮತ್ಥೇನ ‘‘ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೬. ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೫) ವಿಯ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ. ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ.

೨೭. ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ.

೨೮. ಇಮಂ ಪನ ನಯಂ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋ ವಿಸೇಸೋ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಇಮಂ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸೂತಿ ಚ ವಚನೇನ ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಥಿರಂ ಕರೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೯. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಹತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧. ಏವಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಅಯಂ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ, ನನು ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ತದಾ ಏವ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಆಪನ್ನನ್ತಿ? ನಾಪನ್ನಂ. ಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ಸೋತೋತಿ ನಾಮಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವತೋ, ಸೋತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಪರಿಹೀನೇನ ಫಲಟ್ಠೋಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ನಾಮ, ನ ಚ ತೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಸೋತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಪನ್ನಸೋತತ್ತಾ ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಯಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾ. ತೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೪). ತತ್ಥ ದುತಿಯಫಲಟ್ಠಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ನಾಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋ ಏವ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನೋ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಏವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗೇನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋತಿ. ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ಗತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ.

೩೨. ಕೇವಲೇನ ಕುಲಸದ್ದೇನ ಮಹಾಕುಲಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

೩೩. ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಇಹಟ್ಠಕನಿಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಥಿತಾತಿ ಸಜ್ಝಾನಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಅಕತೇಪಿ ಅನಾಗಾಮಿಸಭಾಗೋ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ಸಂಸರಣಕೋ ಕಾಮಭವಗತೋ ಹೀನಜ್ಝಾನಕೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೪. ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತನುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೬. ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಏತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸಮನನ್ತರಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತಿ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀ’’ತಿ ವಿಯ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಪರಸದ್ದಯೋಗೇ ಪರತೋ ಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ದೋ ವಚನಸೇಸಭೂತೋ ಪಯುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೭. ಉಪಹಚ್ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವೇಮಜ್ಝಾತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಲಕಿರಿಯೋಪಗಮನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೇಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೪೦. ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ಉದ್ಧಂ ವಹತೀತಿ ಉದ್ಧಂವಾಹೀ, ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅವಿಹೇಸು ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತು, ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ದಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅತಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ. ಅನುಪಹಚ್ಚತಲಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತತಲಾ. ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀನಂ ಲಹುಸಾಲಹುಸಗತಿಕಾ ಏವ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪಕಪಪ್ಪಟಿಕಾಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾಯನಕಾದೀಹಿ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯನಕತೋ ಅನಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀಹಿ ಉದ್ಧಂಸೋತತೋ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಾನಧಿಮತ್ತತಾ. ತೇ ಏವ ಹಿ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋತಿ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇತಿ ವಚನಂ ತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪನಸಮತ್ಥಪಪ್ಪಟಿಕಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ಅಧಿಮತ್ತ ನಾಧಿಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ.

ನೋ ಚಸ್ಸ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನೋ ಚ ಅಸ್ಸ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕಂ ಇದಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ವತ್ತಮಾನಂ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಅತೀತಭವಸಂಸಿದ್ಧಿತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತೋ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯದಿ ಏತರಹಿ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ವಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಏತರಹಿ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅತ್ತತ್ತನಿಯನಿವಾರಣವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಪತ್ತಿ ವಾ ಚತೂಹಿಪಿ ವುತ್ತಾ. ಯದತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಅತ್ಥಿ. ಭೂತನ್ತಿ ಸಸಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಉದಯಬ್ಬಯಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಸುಞ್ಞತಂ ವಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸತ್ತಾದಿಭಾವರಹಿತಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿವಟ್ಟಮಾನಸೋ ತಂ ಭೂತಂ ಪಜಹಾಮೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಚ ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಭವೋ ಭವೋ, ಅನಾಗತೋ ಜಾತಿಯಾ ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಭೂತಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಮ್ಭವೋ ತದಾಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೂತೇ ಹಿ ಸಸಮ್ಭವೇ ಚ ವಿರಾಗೋ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಭೂತಮಿದನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರನಿರೋಧಾಯ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಕ್ಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೧). ಅಥುತ್ತರೀತಿ ಅಥ ಏವಂ ಅರಜ್ಜಮಾನೋ ಉತ್ತರಿ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತಿ, ತಞ್ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಪದಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತತ್ತಾ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಮಭವೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಬನ್ಧನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಂ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ.

೮೩. ಕಾರಣೇನ ವಿನಾ ಪವತ್ತಹಿತಚಿತ್ತೋ ಅಕಾರಣವಚ್ಛಲೋ. ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಪಯೋಜನಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಪುರಿಮಗ್ಗಹಿತಂ ತಂ ಕತಂ ಉಪಾದಾಯ ಕತಞ್ಞೂ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪುಬ್ಬಕಾರೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕರಿಸ್ಸತಿ ಮೇ’’ತಿಆದಿ. ತಮೋಜೋತಿಪರಾಯಣೋ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಅನುಪಜೀವನ್ತೋ ಏವ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಇಣಂ ದೇಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಂ ಅಕರೋನ್ತೋಪಿ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮೬. ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತೀತಿ ಅಚ್ಛಮಂಸನ್ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ ನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯತಿ, ಮದ್ದಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೯೦. ತಿತ್ತೋತಿ ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತಾಯ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕೋ.

ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯೧. ಸೇಸಸಂವರಭೇದೇನಾತಿ ಮನೋಸಂವರಭೇದೇನ, ಸತಿಸಂವರಾದಿಭೇದೇನ ವಾ. ಅಕುಸಲಸೀಲಸಮನ್ನಾಗಮೇನಾತಿ ‘‘ಕತಮೇ ಚ ಥಪತಿ ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ? ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಾಪಕೋ ಆಜೀವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೇನ. ತಸ್ಸ ಹಿ…ಪೇ… ಏವಂ ಸಾಸಙ್ಕಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಸಾಸಙ್ಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೯೪. ಸಮಾನವಿಸಯಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ವುತ್ತಂ.

೧೦೭. ಸಮಾಧಿ ವಾ ಆದೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಾಸನನ್ತಿ ತದತ್ಥೋ ಪಾದಕಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸ ಆದಿ ವುತ್ತೋ, ತದಾಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಸ ಮೂಲೇಕದೇಸತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ.

೧೦೮. ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಉಚ್ಛಙ್ಗಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಪಞ್ಞತಾಯ ಏವ ಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಉಚ್ಛಙ್ಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಚಿರಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಪಞ್ಞೋತಿಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

೧೦೯. ಯಥಾ ಚ ಉಚ್ಛಙ್ಗಸದಿಸಾ ಪಞ್ಞಾ, ಏವಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಕುಮ್ಭಸದಿಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ.

೧೧೩. ಚಿರಟ್ಠಾನತೋ ಥಿರಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಪಾಸಾಣಲೇಖಸದಿಸಾ ಪರಾಪರಾಧನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕೋಧಲೇಖಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾಸಾಣಲೇಖೂಪಮೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಇತರೇಪಿ.

೧೧೮. ಸುತಾದಿವತ್ಥುರಹಿತೋ ತುಚ್ಛಮಾನೋ ನಳೋ ವಿಯಾತಿ ‘‘ನಳೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಉಗ್ಗತೋ ನಳೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉನ್ನಳೋ.

೧೨೨. ‘‘ಸೀಲಕಥಾ ಚ ನೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸೀಲಕಥಾಭವನಂ ಪಠಮಾರಮ್ಭೋಪಿ ದುಸ್ಸೀಲೇನ ಸಹ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ನೇವ ಸೀಲಕಥಾ ಹೋತೀ’’ತಿ.

೧೨೩. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಸೋಧೇತಬ್ಬೇ ಚ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬೇ ಚ ಅಧಿಕಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೪. ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಏತೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ಗೂಥಸದಿಸತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೩೦. ನೋ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಥಾಗತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಾದರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಂ ವಾ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ವಾ ಪೂರಣಾದಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೩. ಪರೇನ ಕತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಚ ಪಯೋಗೇನ ಕತನ್ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಪಾಪಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ ‘‘ತತೋ ಉಪಡ್ಢಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೪೫. ಅಯನ್ತಿ ‘‘ತೇಸು ಪಠಮೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ನಯಂ ವದತಿ.

೧೪೮. ದೇಸನಾಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಭಾವಸಮ್ಪಾದನಂ ಞಾಣುಗ್ಘಾಟನಂ. ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯಾತಿ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫೨. ತನ್ತಿ ಅನನ್ತರವಚನಂ ವದತಿ. ‘‘ಕತಮೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಹಿತ್ವಾ ಠಿತವಚನಂ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ. ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಲೋಕೋತಿ ಕಾರಣಯುತ್ತಂ.

೧೫೬. ಸಹಿತಾಸಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಸಹಿತಾಸಹಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಹಿತಾಸಹಿತಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನೇತಿ ವಾ. ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾಯೇವ. ದೇಸಕಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬೋಧೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಭಾವಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ, ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಕಥಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫೭. ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾಸನಾಭಾವನಾ ವಾಸಧುರಂ. ಅಯಂ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚತುತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪಠಮೋ. ಪಠಮೋ ಹಿ ಅವಿಸಂವಾದೇತುಕಾಮೋ ವೇರಞ್ಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ.

೧೫೯. ಪುಗ್ಗಲೇಪಿ ಅರಿಯಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದಿಸತಾತಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದೀನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದಿಸತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅರಿಯಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸದಿಸತಾತಿ ವಾ ಸದಿಸಾಭಿಕ್ಕಮನಾದಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೬೬. ದುಸ್ಸೀಲಂ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಭೂತಂ ಭಾಸತಿ ನಾಮ. ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇನ ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನೇವಾತಿ ವದನ್ತೋ ತಚ್ಛಂ ಭಾಸತಿ ನಾಮ. ಯಮಿದಂ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ, ಯೋ ‘‘ಕಾಲೇನ ಭಣತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕೀದಿಸೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಲಞ್ಞೂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಮಿದಂ ಕಾಲೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೬೮. ಆಗಮನವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ, ಪುಬ್ಬುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯವಿಪತ್ತಿ ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಂ. ಪವತ್ತೇ, ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪವತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ಆಹಾರಾದಯೋ. ಜೋತೇತೀತಿ ಜೋತಿ, ಆಲೋಕೋ. ಕುಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾದೀಹಿ ಜೋತಮಾನೋ ಚ ಜೋತಿ ವಿಯಾತಿ ಜೋತಿ.

೧೭೩. ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಪಿ ಯೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಚ, ತೇಸಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವಿಮುತ್ತಿದಸ್ಸನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣ’’ನ್ತಿ.

೧೭೪. ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ತನ್ತಾವುತಾನನ್ತಿ ತನ್ತಾವುತಾನಂ ವತ್ಥಾನಂ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ವತ್ಥಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಾಯಂ ತತಿಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಾಯತತಿಯೋ. ಅನುಯುಞ್ಜನಂ ಅನುಯೋಗೋ. ತಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ.

೧೭೮. ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಾಜೀವೇ ಚ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ. ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋತಿ ಸೀಲಸಂವರಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ. ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋತಿ ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ಪದಕಾಯೋ ನಿರುತ್ತಿಕಾಯೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಮೇವ ಚ ದ್ವಯಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಾಜೀವಾನತಿಕ್ಕಮೋ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ. ತತೋ ಹಿ ಯಾವ ಮಗ್ಗಾ ಸಂವರಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀತಿ. ವಿನಾಸನಭಾವತೋತಿ ಹಿಂಸನಭಾವತೋ. ಹಲಿದ್ದಿರಾಗೋ ವಿಯ ನ ಥಿರಕಥೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಾಯ ಅಟ್ಠಿತಭಾವೇನ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ.

೧೭೯. ದಾರುಮಾಸಕೋತಿ ಯೇ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಏವಂಪಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನನ್ತಿ ದಸಗ್ಘನಕಂ ವತ್ಥಯುಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಗ್ಘನಕಸ್ಸ ದಾನಂ.

೧೮೧. ಅವಿಕಿಣ್ಣಸುಖನ್ತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಸುಭಾದಿಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಅವಿಸಟಸುಖಂ.

೧೮೭. ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಫಲಲಾಭೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ತದಲಾಭೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಲಾಭೀ ಏವ ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಲಾಭೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಮೇವ ಚ ಅಧಿಕಪಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ವರೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಏವ ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠದಸ್ಸನಭಾವತೋ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೧೮೯. ಸುತೇನ ಅನುಪಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾಸುತೇನ ವಾ ಅತ್ಥೇನ ವಾ ನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೧. ಪಠಮಪಞ್ಚಕೇ ಉದ್ದೇಸೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯಥಾ ತೇಸು ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತೇ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರ ಯ್ವಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆರಮ್ಭಸದ್ದೋತಿ ಆರಮ್ಭಕಿರಿಯಾವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಫಲಮೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಆಯಾಚನಸಾಧೂತಿ ನ ಪಸಂಸನಾದಿಸಾಧೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೯೨. ಆದಿತೋ ಧೇಯ್ಯಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಆಧೇಯ್ಯಂ, ದಸ್ಸನಸವನಪಟಿವಚನದಾನವಸೇನ ಮುಖೇನ ವಿಯ ಪವತ್ತಂ ಗಹಣಂ ಮುಖನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಂ ಮುಖಂ ಆಧೇಯ್ಯಂ, ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಕತಿಮುಖಮೇವ ವಾ ಆಧೇಯ್ಯಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಆಧೇಯ್ಯಮುಖೋ, ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಆದಿಕಥಾಯ ಏವ ಠಪಿತಗಹಣೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೯೪. ರಜಗ್ಗಸ್ಮಿನ್ತಿ ರಜಗ್ಗಭಾವೇ.

೧೯೯. ಗವಾ ಖೀರಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ನ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪನ ಪಞ್ಚ ಗೋರಸೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇಸು ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡಸ್ಸ ಅಗ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಗವಾ ಖೀರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಾವಿತೋ ಖೀರಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ.

ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೨. ಛಕ್ಕೇ ಏಕನ್ತತೋ ಪಾಕಟಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾದಯೋ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಾ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪ್ಪತ್ತಿಬಲೇಸು ಚ ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಮುದಿತೇನ. ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೇನ ಬಲೇಸು ಚ ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅನಾಚರಿಯಕೇನ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೇನಾತಿ ವಚನೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಾಚರಿಯಕತ್ತಂ ಪರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ, ನ ಸಾಚರಿಯಕಂ ಪರೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ನ ಹಿ ತಂ ತಾದಿಸಂ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೩. ಸದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಾಧುಲದ್ಧಿಕಾತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜತೀತಿ ಏತೇನ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಾ, ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಭೂತಾ ಸದ್ಧಾ ಸಾಧೂತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನಂ ಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಂ ಹಿರೀಯಾದೀಸು ಚ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ತದನ್ತೋಗಧತಾಯ ತದುಪಕಾರತಾಯ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಮ್ಮುಜ್ಜತಿ ಸಾಹು ಸದ್ಧಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿಆದಿನಾ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವ ‘‘ತಸ್ಸ ಸಾ ಸದ್ಧಾ ನೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಾಹು ಸದ್ಧಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ವಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಮ್ಮುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಮೇವ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚಙ್ಕವಾರೇತಿ ರಜಕಾನಂ ಖಾರಪರಿಸಾವನೇ. ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿಸನ್ತತಿ ಏಕೋ ಚಿತ್ತವಾರೋತಿ ಚುತಿತೋ ಅನನ್ತರೋ ಯಥಾಗಹಿತೋ ದುತಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುತಿಯಚಿತ್ತವಾರೇನಾ’’ತಿ. ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ತಾಯ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಅರಹತ್ತಂ ಅಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತಾ ಅನೇಕೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋ ಪನ ಏಕೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತತಿಯಪುಗ್ಗಲಾದಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಸತ್ತಮಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತೀತಿ.

ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದಸಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೯. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪಕ್ಖಂ ಭಜಮಾನಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಠಾನೇ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀಆದಯೋ ಏವ ‘‘ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ದಸಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ.