ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಥಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವತೋತಿ ಕಥಾಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸಾನಂ ಓಕಾಸಭಾವಂ ವದತಿ. ಸಮುದಾಯೇ ಹಿ ಏಕದೇಸಾ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ. ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಅದೇಸಯಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾತಿಕಾಠಪನೇನೇವ ಠಪಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತರತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಾಯ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅಧಿಗತಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಜಾತಂ, ಸಾ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿವೂಪಸಮಸ್ಸ ಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ. ದುಬ್ಬಲಪಕ್ಖನ್ತಿ ನ ಕಾಳಾಸೋಕಂ ವಿಯ ಬಲವನ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಮಣ್ಡಲಿಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಾದೀಅಧಮ್ಮವಾದೀವಿಸೇಸಜನನಸಮತ್ಥಾಯ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ದುಬ್ಬಲತಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಬಾಹುಲಿಯಾನಮೇವ, ಬಹುಸ್ಸುತಿಕಾತಿಪಿ ನಾಮಂ. ಭಿನ್ನಕಾತಿ ಮೂಲಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಮೂಲನಿಕಾಯತೋ ವಾ ಭಿನ್ನಾ, ಲದ್ಧಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಹಿ ಲಿಙ್ಗಾಕಪ್ಪೇಹಿ ಚ ವಿಸದಿಸಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮೂಲಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಪಞ್ಚಸತಿಕಸಙ್ಗೀತಿಂ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿಆದೀಸು ದೀಘಾದೀಸು ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಗಹಿತತೋ ಸುತ್ತನ್ತರಾಸಿತೋ ತಂ ತಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಕರಿಂಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಗಹಿತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸುತ್ತಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಕತ್ಥಚಿ ಅಕರಿಂಸು, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಅಕರಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಪಾಳಿಞ್ಚ. ವಿನಯೇ ನಿಕಾಯೇಸು ಚ ಪಞ್ಚಸೂತಿ ವಿನಯೇ ಚ ಅವಸೇಸಪಞ್ಚನಿಕಾಯೇಸು ಚ.

‘‘ದ್ವೇಪಾನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಮಯಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೯) ಪರಿಯಾಯದೇಸಿತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ ಹಿ ಸನ್ತಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತೇ ಸುಖೇ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪರಿಯಾಯೋ. ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೯-೨೫೧) ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸಿತಂ. ವೇದನಾಸಭಾವೋ ಹಿ ತಿವಿಧೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ. ‘‘ಸುಖಾಪಿ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೨೩) ನೀತತ್ಥಂ. ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೨) ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ. ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉತ್ತರಕುರುಕೇ ಚ ಮನುಸ್ಸೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೧) ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಠಪಯಿಂಸು. ‘‘ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಕಥಾ. ೨೭೦) ಸುತ್ತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಣಿತಂ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಅಞ್ಞಂ ಠಪಯಿಂಸೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ (ಪು. ಪ. ಮಾತಿಕಾ ೪.೨೪) ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿಅತ್ಥಂ ಬಹುಂ ವಿನಾಸಯುಂ.

ವಿನಯಗಮ್ಭೀರನ್ತಿ ವಿನಯೇ ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಏಕದೇಸಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಲೇಸವಿನಯೇನ ವಾ ಗಮ್ಭೀರಂ ಏಕದೇಸಂ ಸುತ್ತಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುರೂಪಂ ಸುತ್ತಂ, ಸುತ್ತಪತಿರೂಪಕಂ ವಾ ಅಸುತ್ತಂ. ಏಕಚ್ಚೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ಸಕಲಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಛಪ್ಪಕರಣ’’ನ್ತಿ. ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಸ ಸವಿವಾದತ್ತೇಪಿ ಅವಿವಾದಾನಿ ಛಪ್ಪಕರಣಾನಿ ಪಠಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತಾನಿ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಹಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಛಪ್ಪಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತತಿಯಸಙ್ಗೀತಿತೋ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಛಪ್ಪಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಕರಣಾದೀನಿ. ನಾಮನ್ತಿ ಯಂ ಬುದ್ಧಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ ಮಞ್ಜುಸಿರೀತಿಆದಿಕಂ, ತಂ ನಿಕಾಯನಾಮಂ. ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಾದಿವಿಸೇಸಕತಂ ಸಣ್ಠಾನವಿಸೇಸಂ. ಸಿಕ್ಕಾದಿಕಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ. ಆಕಪ್ಪೋ ಠಾನಾದೀಸು ಅಙ್ಗಟ್ಠಪನವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕರಣನ್ತಿ ಚೀವರಸಿಬ್ಬನಾದಿಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೋ.

ಸಙ್ಕನ್ತಿಕಸ್ಸಪಿಕೇನ ನಿಕಾಯೇನ ವಾದೇನ ವಾ ಭಿನ್ನಾ ಸಙ್ಕನ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಕನ್ತಿಕಾನಂ ಭೇದಾ ಸುತ್ತವಾದೀ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಭಿಜ್ಜಥ ಭಿಜ್ಜಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿನ್ನವಾದೇನಾತಿ ಭಿನ್ನಾ ವಾದಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಿನ್ನವಾದೋ, ತೇನ ಅಭಿನ್ನೇನ ಥೇರವಾದೇನ ಸಹ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಭಿನ್ನವಾದೇನಾತಿ ವಾ ಭಿನ್ನಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಥೇರವಾದಾನಮುತ್ತಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಥೇರ-ಇತಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕೋ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಥೇರಾನಂ ಅಯನ್ತಿ ಥೇರೋ. ಕೋ ಸೋ? ವಾದೋ. ಥೇರೋ ವಾದಾನಮುತ್ತಮೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಾದೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪರಪ್ಪವಾದಮಥನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಾದಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ‘‘ಆಯತಿಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ

೧. ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧. ಮಾಯಾಯ ಅಮಣಿಆದಯೋ ಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ‘‘ಮಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಭೂತೇನ ಮಣಿಉದಕಾದಿಆಕಾರೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ಅಭೂತಞ್ಞೇಯ್ಯಾಕಾರತ್ತಾ ಅಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾ. ಯೋ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮಾಯಾ…ಪೇ… ಭೂತತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ತಥಾಪಿ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ತಾದಿಸೋ ಞೇಯ್ಯೋ ನ ಪರಮತ್ಥೋ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಪನ ಪರಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನುಸ್ಸವಾ…ಪೇ… ಉತ್ತಮತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಛಲವಾದಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಸೋ ಸಚ್ಚಿ…ಪೇ… ಲದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ‘‘ಛಲವಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಲದ್ಧಿ ಛಲನ್ತಿ. ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ. ಯದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ರೂಪಾದಯೋ ವಿಯ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ನ ತವ ವಾದೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೋ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ಸೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ ದೀಪಿತೋ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಆಗತೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ತೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತೇನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ವದತೋ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ತತೋತಿ ತಸ್ಸ ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಕೋ ಪನೇತಿಸ್ಸಾ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾಯ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸವಿಧೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಯಥಾ ಭೂತೇನ ಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಯೇನ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಂ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಏಸ ವಿಸೇಸೋ. ಯಥಾ ಪನ ರೂಪಂ ವಿಯ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ವೇದನಾ ನ ರುಪ್ಪನಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ವಿಯ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ಪರವಾದಿನಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಚೋದನೀಯಂ ಏತಂ ಸಿಯಾ. ಅವಜಾನನಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಯುತ್ತನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹೋ ಚ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾಕಾರೇನೇವ ಚೋದೇತಿ. ಅವಜಾನನೇನೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುಜಾನನಾವಜಾನನಪಕ್ಖಾ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೇಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖಾ ಪಠಮದುತಿಯನಯಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅವಚನೇ ದೋಸಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಏವಮೇತಂ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಚತುನ್ನಂ ಪಾಪನಾರೋಪನಞ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಂ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಠಪನಾಹಿ ಸಹ ಸತ್ತಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂವಜ್ಜನೇ ವಾ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಠಪನಾ ನಾಮ ಪರವಾದೀಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನತೋ ‘ಅಯಂ ತವ ದೋಸೋ’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೨). ತೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಇಧಾಪಿ ಠಪನಾದ್ವಯಂ ವಜ್ಜೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ತತ್ಥ ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕಭಾವಂ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಭಾವಂ ವಕ್ಖತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಸುದ್ಧಿಕನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪನ ನಿಗ್ಗಹಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ನಿಗ್ಗಹೋವ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಅಯಥಾಭೂತನಿಗ್ಗಹತ್ತಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ದುತಿಯೇ ವಾದಮುಖೇ ನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕಭಾವೋ ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ.

೨. ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಮೇವಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸುದ್ಧಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ವಾ ಪರಮತ್ಥಮಿಸ್ಸಕಂ ವಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’ತಿ ಪುನ ಅನುಯೋಗೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೬). ತತ್ಥ ಯದಿ ಪರವಾದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ, ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾಕಾರೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವದನ್ತೇನ ಸಮಾನಲದ್ಧಿಕೋ ನಪ್ಪಟಿಸೇಧಿತಬ್ಬೋ, ಕಥಾ ಏವಾಯಂ ನಾರಭಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ಸಕವಾದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪರವಾದೀ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ. ಸಕವಾದಿನಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂಯೇವ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಉಭಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಪುನ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಯದಿ ಚ ದ್ವೇಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಾ, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಅನುಯೋಗೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಚ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ ಯುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ವೇದಯಿತಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ವೇದನಾ ರುಪ್ಪನಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಪರವಾದೀ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಮೇವಾತಿ. ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನಾಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ. ಅಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವೋಹಾರಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ವದನ್ತಾನಂ ವೋಹರಿತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠತಾ ನ ಯುತ್ತಾ. ವೋಹರಿತಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾನಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಭಾವೇ ವುತ್ತನಯೋವ ದೋಸೋ. ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಞ್ಚ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ ವಾ ನ ವಾ. ಯದಿ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ನ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ, ತಂವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಾಕಾರೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ವಕ್ಖತಿ ಚ ‘‘ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚ್ಚದ್ವಯಾಕಾರೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ಅನುಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇತಂ ಸಿಯಾ, ನ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಏಕದೇಸೇನ ಪರಮತ್ಥಾಕಾರೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತಾ ಅನುಜಾನನಸ್ಸ ನ ಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮ್ಮುತಿಯಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚಾತಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತನ್ತಿ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮೇವ ವಚನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಏತಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಅಹಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ತ್ವನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನಂ ಪನೇತ್ಥ ಛಲವಾದೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ. ತೇನ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಛಲವಾದಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ‘‘ಛಲವಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಞ್ಚ ಛಲವಾದಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಠಪನಾ ನಿಗ್ಗಹಪ್ಪಟಿಕಮ್ಮಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಪಕ್ಖಟ್ಠಪನೇನ ವಿನಾ ಪುರಿಮಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಅವಜಾನನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಾ ಅವಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನುಜಾನನಂ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ಆರೋಪೇತುನ್ತಿ.

೩. ತವಾತಿ, ಪಟಿಜಾನನ್ತನ್ತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಸಾಮಿಉಪಯೋಗವಚನಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ತ್ವಂಯೇವ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ.

೪-೫. ಚತೂಹಿ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಉಪನೀತತ್ತಾತಿ ‘‘ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ಹೋಮ, ಹಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಯಾ ಮಮ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ, ಮಯಾ ತವ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ವಿಯ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏವಂ ತೇನ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಚತೂಹಿ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಕತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ತೇನ ನಿಯಾಮೇನ ದುಕ್ಕಟಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಕತನಿಗ್ಗಹೇನ ಸಹ ಉಪನೀತತ್ತಾ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಉಪಗಮಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಮೇವ ತೇನ ಹಿ ಯಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ ಹಞ್ಚಿ…ಪೇ… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವನಿಗಮನಸ್ಸೇವ ನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೭-೧೦. ‘‘ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಯಾ ಯದಿ ಕತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಲದ್ಧೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ನಾಯಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗ್ಗೂಹಿತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪುರಿಮಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅವಿರೋಧಿತತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಲದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅತ್ತನೋ ಪನ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪರಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪರಲದ್ಧಿ ಗಹಿತಾ ಹೋತೀತಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ.

ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಓಕಾಸಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂಖಿತ್ತಪಾಠೇ. ಯಸ್ಮಾ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸರೀರತೋ ಬಹಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ಏತೇನ ನ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸರೀರತದಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಉಪಲದ್ಧಿಓಕಾಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

೩. ಕಾಲಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲಞ್ಚಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಜಾತಿಕಾಲೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲೇಸು ಉಪಲದ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಸಂ ಪಠಮನಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಪಠಮೇ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ, ಕಿಂ ತಂ? ಪಾಠಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬದಾ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕದಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

೪. ಅವಯವಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯನಯೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸು ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಾದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ.

ಓಕಾಸಾದಿಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೪. ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹಪಞ್ಚಕಂ, ಪಚ್ಚನೀಕನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಂ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತೇ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೧೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಕಮ್ಮಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಕಮ್ಮಾದಿಪಾಳಿಂ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಆದಿಮತ್ತದಸ್ಸನೇನ ಆಗತೇ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮೇ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೧೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ತತ್ಥಾತಿ ಯಂ ಆರದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತೇಸು ತೀಸು ಮುಖೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಮೂಲಕಾ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕಪಾಳಿ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಪಾಳೀತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಪಾಳಿ ಚ ಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ ಪಾಳೀತಿ. ತಂ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಆಗತೇ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಅನುಲೋಮೇ ಚ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುದ್ಧಿಕಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೧೭-೨೭. ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಂ, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ವಾ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಕಾರಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥತ್ತಾ ಯಥಾ ರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ. ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಅನಞ್ಞೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಲದ್ಧಿ ಸಮಯೋ. ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೪೧೬) ಸುತ್ತಂ. ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ತದುಭಯವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಮಯಸುತ್ತವಿರೋಧಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮತೋತಿ ಪಾಳಿತೋ. ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನಿ. ಪರವಾದೀ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ… ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಯಾ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ತಯಾಪಿ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ತಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಚೋದನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಠಪನೀಯತ್ತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ, ಪರೇನಪಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಲದ್ಧಿಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಸೋಪಿ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಪರೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಕಞ್ಚಿ ಸಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಠಪನೀಯತ್ತಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಸತಿ ಚ ಸಭಾವೇ ಠಪನೀಯತಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಮುತಿ ಪನ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಠಪನೀಯತಂ ವದನ್ತೋ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಕವಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ.

ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೨೮-೩೬. ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಇದಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನತಾ ನೋ ಅಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಯುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತಾತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಏಕವೀಸಾಧಿಕಾನೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ವೀಸಾಧಿಕಾನೀತಿ ಪನ ಪಠಿತಬ್ಬಂ.

೩೭-೪೫. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಅನುಜಾನಾಪೇನ್ತೇನ ಉಪಲದ್ಧಿ ಅನುಜಾನಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ನವ ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕಸತಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಏತೇನ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನೇಪಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ಪಾಠೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಞ್ಚ ವಾದಮುಖೇಸು ಸುದ್ಧಿಕಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕ’’ನ್ತಿ.

ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೪೬-೫೨. ಏಕಧಮ್ಮತೋಪಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ರೂಪಾದಿಏಕೇಕಧಮ್ಮವಸೇನ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ. ಸಮುದಾಯತೋ ಹಿ ಅಯಂ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಏಕದೇಸತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ನ ನಿಗ್ಗಹಾರಹೋ ಸಿಯಾತಿ ಏತಂ ವಚನೋಕಾಸಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಅನುಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಕಲನ್ತಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸವಿಧೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಕಲಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಕಲಂ ಪರಮತ್ಥಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತನ್ತಿವಸೇನ ಅನುಯೋಗಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಠಪಿತತ್ತಾ ಸಕಲಪರಮತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಾರೋಪನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಭಾಗವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋತಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಸಭಾಗತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ರೂಪವಜ್ಜೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವದತಿ. ‘‘ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯವಿನಾಸೇ ವಿನಾಸಾಪತ್ತಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಚೇವಾ’’ತಿ. ತೀಸು ಪನ ಸಮಯವಿರೋಧೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಅಪಿಚ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀಸು ಹಿ ಪಞ್ಚೇವ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ. ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೮. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ

೫೪. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮೇತಿ ಇದಂ ಯಂ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಛಲವಸೇನ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮ’ನ್ತಿಆದೀ’’ತಿ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೫೪), ತೇನ ಪನ ನ ಸಮೇತಿ. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮೇ ಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ.

ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ

೫೫-೫೯. ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ತದೇವ ಏಕತ್ತಂ ಪರೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹಿ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ, ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ ವದನ್ತೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾವಿಭಜಿತಬ್ಬತ್ಥಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿಪುಗ್ಗಲ-ಸದ್ದಾನಂ ಕಥಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ? ಯಥಾ ಚ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾವಿಭಜಿತಬ್ಬತ್ಥಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ-ರೂಪ-ಸದ್ದಾನಂ ತಂ ವಿಭಾಗಂ ವದತೋ ರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಏತಸ್ಸಪಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಂ ವದತೋ ಯಥಾಆಪಾದಿತೇನ ಪಸಙ್ಗೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬೦. ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫) ಏತೇನ ಅತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನತ್ಥೀತಿಪಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೬೧-೬೬. ರೂಪಕಾಯಾವಿರಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರೂಪಕಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ರೂಪಿನೋ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ವಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೯೦) ಸುತ್ತೇ ಆಗತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಥಾರೂಪಾಯ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ. ವೀತರಾಗಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಕಾಮೀಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಆಯತ್ತತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಕಾಮೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬೭. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಕಾರಣವಚನಮೇತಂ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತಂ ಮಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೨೮) ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಂ.

ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೬೯-೭೨. ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ಪನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

೯೧. ಯೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಯೇನಾಕಾರೇನ ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಇದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ನಿರಯೂಪಗಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಞ್ಞೂಪಗಸ್ಸ ಅರೂಪೂಪಗಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಾಭವಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಚುತಿತೋ ಅನನ್ತರಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇ ಪನ ಚುತಿಕಾಲೇ ಉಪಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಸು ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೂಪಗಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾಭವಭಾವತೋ ‘‘ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿ ಅವೇದನಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

೯೨. ಅವೇದನೋತಿಆದೀಸು ತದಞ್ಞನ್ತಿ ಸಞ್ಞಭವತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅಸಞ್ಞಾನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನುಪಪತ್ತಿಂ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇಪಿ ಹಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

೯೩. ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ವಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇನ್ಧನುಪಾದಾನೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಇನ್ಧನೇನ ರೂಪಾದಿಉಪಾದಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾದಿನಾ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ವದತಿ.

ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೯೭. ನೀಲಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋತಿಆದೀಸೂತಿ ‘‘ನೀಲಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಪುಟ್ಠೋ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋತಿ, ತದಾದೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೯೮. ಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಕುಸಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ. ‘‘ಕುಸಲಂ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೧೨. ಇದಾನಿ …ಪೇ… ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ರುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಮಾಹಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೧೫. ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸೋ ರೂಪವಾ’’ತಿ ಉತ್ತರಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತಂ ವಚನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೧೬. ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪರಿದೀಪಿತಸ್ಸ ಸರಾಗಾದಿಚಿತ್ತಯೋಗಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೧೮. ಯೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕರಣಂ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನಮೇವ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೧೨೩. ಕರಣಮತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ನಿಪ್ಫಾದಕಪ್ಪಯೋಜಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ.

೧೨೪. ಪುರಿಮಕಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಜಾತಿ, ಜಾತಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಸಮ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಮೇವ ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೨೫. ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಕಾರಕಸ್ಸ ಯೋ ಕಾರಕೋ, ತೇನಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಕಾರಕೇನಪಿ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತಿ. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಜನಿತತಾದಿನಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಕಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕಾರಕಾನಂ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಞ್ಚ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ.

೧೭೦. ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನಾತಿ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀತಿ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೬) ವಿರೋಧಭಯಾ.

೧೭೧. ‘‘ಇಧ ನನ್ದತಿ ಪೇಚ್ಚ ನನ್ದತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೮) ವಚನತೋ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದನಕಾಲೇ ಚ ಸೋಯೇವಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಸಯಂಕತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ? ಮಾ ಹೇವಂ ಕಸ್ಸಪಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತವಿರೋಧಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೮) ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

೧೭೬. ಲದ್ಧಿಮತ್ತಮೇವೇತನ್ತಿ ಸೋಯೇವೇಕೋ ನೇವ ಸೋ ಹೋತಿ ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಇದಂ ಪನ ನತ್ಥೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂವಾದಿನೋ ಅಸಯಂಕಾರನ್ತಿಆದಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಪಿಚಾತಿಆದಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ನ ಪರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ‘‘ಸೋ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಅನುಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಸೋ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಏಕಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಇತರಂ, ತಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಾರಕವೇದಕಿಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ತಂ ತಂ ಅನಿಚ್ಛಾಯ ಆಪನ್ನವಸೇನಾಪೀತಿ. ಅಥ ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಸೋ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಚ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ಅಯಂ ಅನುಯೋಗೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಇಧ ನನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಜಾನನಾದಿಕಾರಣಂ ಏಕತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಲ್ಯಾಣವಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

೧೪. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೧೯೩. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಅರಹತ್ತಸಾಧನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಇದ್ಧಿಂ ವಿಕುಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಅನುಯೋಗೋ ಚ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಇದ್ಧಿಂ ವಿಕುಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಠಪನಾ ಚ ‘‘ತೇನ ವತ ರೇ’’ತಿಆದಿ ಪಾಪನಾ ಚ ಆದಿಸದ್ದಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾತಿ ತದಭಿಞ್ಞಾವತೋ ಅರಹತೋ ಸಾಧನಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಸಾಧನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅರಹತೋ ಹಿ ಸಾಧನಾ ತಬ್ಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸಾಧನಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ.

ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೫-೧೮. ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೦೯. ತಥಾರೂಪಸ್ಸಾತಿ ತತಿಯಕೋಟಿಭೂತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಅಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂ ತತಿಯಕೋಟಿಭೂತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಹಿ ಸುತ್ತೇನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಕಸ್ಮಾ? ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ, ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾರಹತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗೂಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೯. ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೧೮. ಪರಿಗ್ಗಹಿತವೇದನೋತಿ ವಚನೇನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತವೇದನಸ್ಸ ‘‘ಸುಖಿತೋಸ್ಮಿ, ದುಕ್ಖಿತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಪಜಾನನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಸುಖುಮಾನಮ್ಪಿ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದನಸಮತ್ಥತಞ್ಚ.

೨೨೮. ಲಕ್ಖಣವಚನನ್ತಿ ರೂಪಬ್ಭನ್ತರಗಮನಂ ಸಹರೂಪಭಾವೋ, ಬಹಿದ್ಧಾ ನಿಕ್ಖಮನಂ ವಿನಾರೂಪಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨೩೭. ಇಮಾ ಖೋತಿ ಓಳಾರಿಕೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಅರೂಪೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಇಮಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ಯಾಹಿ ತಥಾಗತೋ ವೋಹರತಿ ಅಪರಾಮಸಂ, ಯೋ ಸಚ್ಚೋ ಮೋಘೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇಪಿ ಅತ್ತನಿ ತದನುಪಲಬ್ಭತೋಯೇವ ಪರಾಮಾಸಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಲೋಕೇ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಪವತ್ತವೋಹಾರವಸೇನೇವ ವೋಹರತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಅತ್ಥಿತಂ ವದನ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸತಿ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಅತ್ಥಿತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ನ ಲೋಕವೋಹಾರೇನಾತಿ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಯಥಾ ಸಮೇತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪರಾಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಇತೋ ಪುರಿಮಾ ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಥಕಾರಣಂ. ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥತಾಯ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪರಿಹಾನಿಕಥಾ

೧. ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೩೯. ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪರಿಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೧೮೫) ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತೋ ಪರಿಹಾನಿಲದ್ಧಿಯಾ ನ ನಿಸ್ಸಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ಪರಿಹಾನಿಲದ್ಧಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಅರಹತೋಪಿ ಪರಿಹಾನಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸಪಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸಪೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ತತಿಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪರಿಹಾನಿ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇಸ್ವೇವ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇಸು ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಕತೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತಿಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪರಿಹಾನಿ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

ಅಯೋನಿಸೋ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋಯೇವ ನಿಯತೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಸೋಯೇವ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ಇತರೇತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ‘‘ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಯತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಗಣ್ಹೀತಿ ಪನ ವದನ್ತಿ.

ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿವಣ್ಣನಾ

೨೪೧. ಯಂ ಪನೇತ್ಥಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ, ತತೋ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚ ಠಾನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪುನ ವಾಯಾಮೇನ ತದನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತಂ.

೨೬೨. ಅವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಝಾನಲಾಭೀತಿ ಸೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಚ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಅಸಮಯವಿಮುತ್ತತನ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತೋ, ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ಭಜೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತೋತಿ.

ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿವಣ್ಣನಾ

೨೬೫. ಉತ್ತಮಹೀನಭೇದೋ ‘‘ತತ್ರ ಯಾಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಸುಖಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸಾ ಉಭಯೇನೇವ ಪಣೀತಾ ಅಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೫೨) ವುತ್ತೋ. ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಮುತಸದ್ದೋ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫುಸನಾರಹ’’ನ್ತಿ.

೨೬೭. ಅಪ್ಪತ್ತಪರಿಹಾನಾಯ ಚೇವ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾಕತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾ

೧. ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೬೯. ‘‘ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ತದುಪರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೧) ಪನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಚನೇನ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

೨೭೦. ‘‘ಗಿಹೀನಞ್ಚೇವ ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ದೇವಾನಂ ಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯತ್ಥ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪನ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಯುತ್ತೋ. ಯದಿ ಚ ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಕವಾದಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

೨೭೧. ಏಕನ್ತರಿಕಪಞ್ಹಾತಿ ಪರವಾದೀಸಕವಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಞ್ಹನ್ತರಿಕಾ ಪಞ್ಹಾ.

ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೩. ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಸೋ ಇಧವಿಹಾಯನಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಜಾತೋತಿ ಇದಂ ‘‘ಇಧ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಅನಾಗಾಮೀ ಇಧವಿಹಾಯನಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಲದ್ಧಿಕಿತ್ತನೇನ ಕಥಂ ಸಮೇತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀ ಏವ ಅನಾಗಾಮೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಝಾನಾನಾಗಾಮಿಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಧ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಇಧೇವ ಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತಂ ‘‘ಇಧಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಇಧ ಪನ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅರಹಾ’’ತಿ.

ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೪. ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕದೇಸೇನ ಏಕದೇಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ನಸುತ್ತಾಹರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೦. ಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವನ್ತಿ ತೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹೀನತಂ. ತಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ಯದಿ ತೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಏವ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಪಹೀನಾತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಏತಂ ನ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಪಹೀನಾನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುನ ಕದಾಚಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನಸುತ್ತಾಹರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾ

೧. ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ

೨೮೨. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಿರಸಿ ಪಾದಾ ಪಚ್ಛತೋ ಚಕ್ಖೂನೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಬಾಲಕಾಲೇ ಯುವತಾ, ವುಡ್ಢಕಾಲೇ ಬಾಲತಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ನೀಲಾಕಾರೇನ ಪೀತಂ, ಪೀತಾಕಾರೇನ ಲೋಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ. ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಸೋತಂ, ಸೋತಸ್ಮಿಂ ಘಾನನ್ತಿ ಏವಂ. ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಗರಹಿತಂ ವದತಿ, ತಂ ಪನ ಏಕಸಭಾವಂ. ಕಥಂ ಪನ ಏಕಸಭಾವಸ್ಸ ಯೋಗರಹಿತತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾನಾಸಭಾವಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ನಾನಾಸಭಾವಾನಂ ಅಙ್ಗುಲೀನಂ ಮೇಣ್ಡಕಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ನಾನಾಸಭಾವೇಸು ಹೋತಿ ಯೋಗೋ, ತೇನ ರಹಿತಂ ಏಕಸಭಾವಂ ಅಯೋಗನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಪರವಾದೀದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಕಾಲಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೨೮೫. ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಪಹಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಚಾತಿ ಉಭೋಹಿಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅವಿಗತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ನ ರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ವತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪವತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ರೂಪಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ಥಭಾವಸ್ಸ ಓದಾತಭಾವವಿಗಮೇ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯುತ್ತಾ, ನ ಪನ ರೂಪಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವವಿಗಮೇ’’ತಿ.

ಕಾಲಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಗತಂ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ತೇ ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ತಬ್ಭಾವಾವಿಗಮತೋ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾನುಪರಮಂ ಅನುಪಚ್ಛೇದಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ. ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋತಿ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವತೋ.

ಯಸ್ಮಾ ತನ್ತಿ ತಂ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಯಸ್ಮಾ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತಂ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅರಹತೀತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾನುಪರಮಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಅಧಮ್ಮೇ ಸಸವಿಸಾಣೇ ನಹುತ್ವಾನ ಹೋತಿಭಾವಾನುಪರಮೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಥ ನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ಕಾಲನಾನತ್ತೇನ. ಪಟಿಞ್ಞಾತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತೇನ. ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಪನ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿಭಾವಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅನಾಗತೇ ವುತ್ತಂ ಹುತ್ವಾಭಾವಂ ಕಥಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇನ ಅನುಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಅನಾಗತೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವಾ ಅನಾಗತಭಾವೋತಿ. ಪುರಿಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅವುತ್ತದೋಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹಂ ಪುನ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಚೋದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತೇನ ಹುತ್ವಾಹೋತೀತಿ ಅನುಜಾನನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ಕಾಲನಾನತ್ತಾಯೇವ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿ? ತಸ್ಸೇವ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏಕೇಕನ್ತಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪೀತಿ ತದುಭಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕೇಕಂ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತಿ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಏಕೇಕಮೇವ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತಿ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏಕೇಕಂ ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನೇಪಿ. ಅನಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ನಾಮಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವೇಪಿ ನಾಮಾನಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚೋದಿತಂ, ತಥಾ ‘‘ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತಿ ನ ಹುತ್ವಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬತೋ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಪರಿಯೋನದ್ಧೋ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮನಯೇ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ಚೋದಿತೋ, ದುತಿಯನಯೇ ಅನಾಗತಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹುತ್ವಾಹೋತಿನಾಮತಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೯೦. ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ…ಪೇ… ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ ತೇನಾತಿ ಏತೇನ ಅನುವತ್ತಮಾನಾಪೇಕ್ಖನವಚನೇನ ಕಥಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.