೫. ರೋಹಿತಸ್ಸವಗ್ಗೋ
೧. ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೧. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾಯಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾಯ, ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ನಿರಾಮಿಸೇನ ಸುಖೇನ ವಿಹರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಜ್ಝಾನಾನಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಅಧಿಗತರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಕಥಿತಾನಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣದಸ್ಸನಪ್ಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಪ್ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಞ್ಹಿ ರೂಪಗತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸ್ಸ ಇತರಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಇಧ ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ದಿವಾ ವಾ ರತ್ತಿಂ ವಾ ಸೂರಿಯದೀಪಚನ್ದಮಣಿಉಕ್ಕಾವಿಜ್ಜುಲತಾದೀನಂ ಆಲೋಕೋ ದಿವಾ ರತ್ತಿಞ್ಚ ಉಪಲದ್ಧೋ, ಯಥಾಲದ್ಧವಸೇನೇವ ಆಲೋಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಿ, ತಥಾ ಚ ನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಯಥಾಸ್ಸ ಸುಭಾವಿತಾಲೋಕಕಸಿಣಸ್ಸ ವಿಯ ಕಸಿಣಾಲೋಕೋ ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಞ್ಚ ಸೋ ಆಲೋಕೋ ರತ್ತಿಯಂ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ಯೇನ ತತ್ಥ ದಿವಾಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತಿ, ದಿವಾ ವಿಯ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ.
ಯಥಾ ದಿವಾ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾ ಮನಸಿ ಕತಾ, ತಥೇವ ನಂ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಯಥಾ ದಿವಾ ದಿಟ್ಠೋ ಆಲೋಕೋ, ತಥೇವ ತಂ ರತ್ತಿಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ದುತಿಯಪದೇತಿ ‘‘ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ. ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ರತ್ತಿಯಂ ಚನ್ದಾಲೋಕಾದಿ ಆಲೋಕೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಏವಮೇವ ರತ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠಾಕಾರೇನೇವ ದಿವಾ ತಂ ಆಲೋಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಇತಿ ವಿವಟೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಏವಂ ಅಪಿಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾಪಿಧಾನೇನ ಅಪಿಹಿತಚಿತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅನದ್ಧೇನ ಅಸಞ್ಛಾದಿತೇನ. ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಆಲೋಕಸದಿಸಂ ಕತಂ ‘‘ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ.
ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೪; ೨.೩೭೬; ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೯) ವುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತವತ್ಥಾರಮ್ಮಣತಾಯಾತಿ ವತ್ಥುನೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ವಿದಿತಭಾವೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಪ್ಪಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಆಸಯೇ ವಿದಿತೇ ಸೋಪಿ ವಿದಿತೋ ಗಹಿತೋ ಏವ ಚ ಹೋತಿ ಮನ್ತಾಗದಬಲೇನ ತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ, ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಆಸಯಭೂತೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ವಿದಿತೇ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಪಿ ವೇದನಾ ವಿದಿತಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ. ಪಗೇವ ಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ವೇದನಾ ವಿದಿತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ತಾ ವೇದನಾ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವೇದನಾ ಏವ, ಇಧ ವುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾದಯೋಪಿ ಅವುತ್ತಾ ಚೇತನಾದಯೋಪಿ ವಿದಿತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಹೇತಂ, ಯದಿದಂ ಪಾಳಿಯಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಗ್ಗಹಣಂ. ತೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿತೋ ವಿದಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಅಪಿಚ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ಕಮ್ಮಸಮುದಯೋ, ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಖಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ, ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸುಞ್ಞತುಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ವಿದಿತಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಖಯತೋ ಭಯತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಜಾನಾತಿ. ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋ…ಪೇ… ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸತೋ ರೂಪಸ್ಸ ಸರೂಪನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿ ತಸ್ಸ ಇದಂ ರೂಪನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸರೂಪನಿದಸ್ಸನಮಾಹ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನವಸೇಸತೋ, ನ ಇತೋ ಪರಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಂ. ಇತಿ ವೇದನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ, ಇತೋ ಪರಂ ವೇದನಾ ನತ್ಥಿ. ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ… ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ… ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಏತ್ತಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಇತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ.
ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪರೋಪರಾನಿ. ಪರೋಪರಾನೀತಿ ಪರಾನಿ ಚ ಓಪರಾನಿ ಚ. ಉತ್ತಮಾಧಮಾನೀತಿ ಪರತ್ತಭಾವಸಕತ್ತಭಾವಾದೀನಿ ಉತ್ತಮಾಧಮಾನಿ. ಚಲಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ. ಅನೀಘೋತಿ ರಾಗಾದಿಈಘರಹಿತೋ. ಅತಾರಿ ಸೋತಿ ಸೋ ಏವರೂಪೋ ಅರಹಾ ಜಾತಿಜರಂ ಅತರಿ.
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨-೪. ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೪೨-೪೪. ದುತಿಯೇ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಹಾನನ್ತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ಪನ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಚಕ್ಖುಮೇವ, ಸೋತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಂ. ‘‘ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಂ ತಥಾ ಸೋತಂ, ಯಥಾ ಸೋತಂ ತಥಾ ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪುಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಆಮಾ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಂ. ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಪನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತಂ ಭಗವತಾ’’ತಿ ಠಪೇತಬ್ಬೋ, ಏಸ ಪಞ್ಹೋ ನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಸಮಾಗಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬೇನ. ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸಮಯೋ ಏವ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ವಾ ಸಮಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ.
ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೫-೬. ರೋಹಿತಸ್ಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೪೫-೪೬. ಪಞ್ಚಮೇ (ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧೦೭) ಏಕೋಕಾಸೇತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ. ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ‘‘ಸೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಮೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ನ ಜಾಯತಿ, ನ ಮೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನ ಚವತಿ, ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಅಪರಾಪರಂ…ಪೇ… ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಪದಗಮನೇನಾತಿ ಪದಸಾ ಗಮನೇನ. ಸತ್ಥಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಕಾಸೇತುಕಾಮೋ. ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಹಿ ಅನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ.
ದಳ್ಹಂ ಥಿರಂ ಧನು ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಳ್ಹಧನ್ವಾ, ಸೋ ಏವ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಳ್ಹಧನೂ’’ತಿ. ಉತ್ತಮಪ್ಪಮಾಣಂ ನಾಮ ಸಹಸ್ಸಥಾಮಧನು. ಧನುಗ್ಗಣ್ಹನಸಿಪ್ಪಚಿತ್ತಕತಾಯ ಧನುಗ್ಗಹೋ, ನ ಧನುಗ್ಗಹಣಮತ್ತೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧನುಗ್ಗಹೋತಿ ಧನುಆಚರಿಯೋ’’ತಿ. ‘‘ಧನುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಧನುಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸಿಕ್ಖಾ ಚ ಏತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ಸಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾದಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಧನುಸಿಪ್ಪಂ ಸಿಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ. ಉಸಭಪ್ಪಮಾಣೇತಿ ವೀಸತಿ ಯಟ್ಠಿಯೋ ಉಸಭಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಸಭಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ. ವಾಲಗ್ಗನ್ತಿ ವಾಲಕೋಟಿಂ. ಕತಹತ್ಥೋತಿ ಪರಿಚಿತಹತ್ಥೋ. ಕತಸರಕ್ಖೇಪೋತಿ ಥಿರಲಕ್ಖೇ ಚ ಚಲಲಕ್ಖೇ ಚ ಪರೇಸಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಸರಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕತಾಪೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪೋ’’ತಿ, ‘‘ಕತಯೋಗ್ಗೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ಅಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಸನಂ, ಕಣ್ಡೋ. ತಾಲಚ್ಛಾದಿನ್ತಿ ತಾಲಚ್ಛಾಯಂ. ಸಾ ಪನ ರತನಮತ್ತಾ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಾ.
ಪುರತ್ಥಿಮಾ ಸಮುದ್ದಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ಸಮುದ್ದಾ. ಸಮುದ್ದಸೀಸೇನ ಪುರತ್ಥಿಮಚಕ್ಕವಾಳಮುಖವಟ್ಟಿಂ ವದತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಸಮುದ್ದೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚತನ್ತಿ ಅದನ್ತಕಾರಿತಂ. ಸಮ್ಪತ್ತೇತಿ ತಾದಿಸೇನ ಜವೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ. ಅನೋತತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಥಾ ‘‘ನಾಗಲತಾದನ್ತಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ತದಾತಿ ಯದಾ ಸೋ ಲೋಕನ್ತಗವೇಸಕೋ ಅಹೋಸಿ, ತದಾ. ದೀಘಾಯುಕಕಾಲೋತಿ ಅನೇಕವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೋ. ಚಕ್ಕವಾಳಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಏಕವಚನಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಲೋಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಪುಬ್ಬಪರಿಚಯಸಿದ್ಧಾಯ ನಿಕನ್ತಿಯಾ.
ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಸಮನಕೇತಿ ನ ರೂಪಧಮ್ಮಮತ್ತಕೇ, ಅಥ ಖೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮಿತಪಾಪೋತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೋ. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.
ರೋಹಿತಸ್ಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೭. ಸುವಿದೂರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೭. ಸತ್ತಮೇ ಸುವಿದೂರವಿದೂರ-ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಾನಂಯೇವ ಏಕತ್ಥ ಗಹಣಂ ಇಧ ನಿದ್ದೇಸೋ ದೂರಾಸನ್ನಭಾವಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ದೂರಭಾವಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಾಸನ್ನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಾಸನ್ನಾನಿ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.
ಸುವಿದೂರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೮. ವಿಸಾಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೮. ಅಟ್ಠಮೇ ವಾಕ್ಕರಣಚಾತುರಿಯತೋ ವಚನಗುಣಹೇತೂನಂ ಪೂರಿಯಾ ಪೋರೀ, ಪೋರಿಯಂ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ, ತಾಯ ಪೋರಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣವಾಚಾಯಾ’’ತಿ, ಅಕ್ಖರಪದಪರಿಪುಣ್ಣಾಯ ವಾಚಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಲಿಬುದ್ಧಾಯಾತಿ ಪಿತ್ತಾದೀಹಿ ನ ವಿಬದ್ಧಾಯ ಅನನುಬುನ್ಧಿತಾಯ. ಅನೇಲಗಲಾಯಾತಿ ಅನೇಲಾಯ ಅಗಲಾಯ ನಿದ್ದೋಸಾಯ ಅಗಳಿತಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯ ಚ. ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ಕಥಯತೋ ಪದಂ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಾ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಲಗಲಾಯಾತಿ ನಿದ್ದೋಸಾಯ ಚೇವ ಅಗಳಿತಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನಿದ್ದೋಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ವಿಗತದೋಸಾಯ. ಅಪತಿತಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯಾತಿ ಅವಿರಹಿತಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯ. ಅಥ ವಾ ಅನೇಲಗಲಾಯಾತಿ ನ ಏಲಂ ದೋಸಂ ಗಲತೀತಿ ಅನೇಲಗಲಾ. ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಚಾಯ ಅನೇಲಗಲಾಯ ಯಥಾ ದನ್ಧಮನುಸ್ಸಾ ಮುಖೇನ ಖೇಳಂ ಗಳನ್ತೇನ ವಾಚಂ ಭಾಸನ್ತಿ, ನ ಏವರೂಪಾಯ. ಅಥ ಖೋ ನಿದ್ದೋಸಾಯ ವಿಸದವಾಚಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟಪ್ಪಕಾಸಿನೀ ವಾಚಾ ನ ಕದಾಚಿ ವಿವಟ್ಟಮುತ್ತಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿವಟ್ಟಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯಾ’’ತಿ, ವಿವಟ್ಟಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟಪ್ಪಕಾಸಿನೀ ಹಿ ವಾಚಾ ವಿವಟ್ಟಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಆಪಾದೇನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ. ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮುಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಚ ಧಜೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.
ವಿಸಾಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೯. ವಿಪಲ್ಲಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೯. ನವಮೇ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರೀತತೋ ಅಸನ್ತೀತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಇತರೇಸುಪಿ ತೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಮೇತೇ ಚತುನ್ನಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ, ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಅಟ್ಠ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತನುಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.
ವಿಪಲ್ಲಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೧೦. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೦. ದಸಮೇ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಭಾವಕರಣೇನಾತಿ ಮಲೀನಭಾವಕರಣೇನ. ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಸುರಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಚ ಮೇರಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪೂವಸುರಾ, ಪಿಟ್ಠಸುರಾ, ಓದನಸುರಾ, ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚ ಸುರಾ. ಪುಪ್ಫಾಸವೋ, ಫಲಾಸವೋ, ಮಧ್ವಾಸವೋ, ಗುಳಾಸವೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಮೇರಯಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಪೂವೇ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಜ್ಜಂ ಉದಕಂ ದತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಕತಾ ಪೂವಸುರಾ. ಏವಂ ಸೇಸಸುರಾಪಿ. ಕಿಣ್ಣಾತಿ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಸುರಾಯ ಬೀಜಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೇ ಸುರಾ ‘‘ಮೋದಕಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕತಾ ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಧಾತಕಿಆಸವಾದಿನಾನಾಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಸಂಯೋಜಿತಾ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾ.ಮಧುಕತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಿಪುಪ್ಫರಸೋ ಚಿರಪರಿವಾಸಿತೋ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ. ಪನಸಾದಿಫಲರಸೋ ಫಲಾಸವೋ. ಮುದ್ದಿಕಾರಸೋ ಮಧ್ವಾಸವೋ. ಉಚ್ಛುರಸೋ ಗುಳಾಸವೋ.
ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ರೋಹಿತಸ್ಸವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.