.ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ

ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ

೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ

೧. ಭಣ್ಡಗಾಮವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಅನುಬುದ್ಧಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧-೨. ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅನುಬೋಧೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ಞಾಣಂ, ಪಟಿವೇಧೋ ಅನುಬೋಧೇನ ಅಭಿಸಮಯೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಬೋಧಪುಬ್ಬಕೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಅನುಬೋಧೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ. ಅನುಬೋಧೋ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಪಟಿವೇಧಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ತದುಭಯಾಭಾವಹೇತುಕಞ್ಚ ವಟ್ಟೇ ಸಂಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನನುಬೋಧಾ…ಪೇ… ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಭವತೋ ಭವನ್ತರೂಪಗಮನಂ ಸನ್ಧಾವನಂ, ಅಪರಾಪರಂ ಚವನೂಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಸಞ್ಚರಣಂ ಸಂಸರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭವತೋ’’ತಿಆದಿ. ಸನ್ಧಾವಿತಸಂಸರಿತಪದಾನಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮಯಾ ಚ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಭಾವಸಾಧನತಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ದೀಘರಜ್ಜುನಾ ಬದ್ಧಸಕುಣಂ ವಿಯ ರಜ್ಜುಹತ್ಥೋ ಪುರಿಸೋ ದೇಸನ್ತರಂ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುನಾ ಬದ್ಧಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಭವನ್ತರಂ ನೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಭವನೇತ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭವರಜ್ಜೂ’’ತಿಆದೀ.

ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಕರೋತಿ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ವಿನಾಸಕರೋ ಅಭಾವಕರೋ. ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಧಮ್ಮಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮಂಸಚಕ್ಖುಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಚಕ್ಖುಮಾ. ಸವಾಸನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ. ದುತಿಯಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಅನುಬುದ್ಧಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩-೪. ಪಠಮಖತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩-೪. ತತಿಯೇ ಕಲಿನ್ತಿ ಅಪರಾಧಂ. ವಿಚಿನಾತೀತಿ ಆಚಿನೋತಿ ಪಸವತಿ. ತೇನ ಚ ಕಲಿನಾ ಸುಖಂ ನ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ತೇನ ಅಪರಾಧೇನ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತಿ. ನಿನ್ದಿಯಪ್ಪಸಂಸಾಯ ಹಿ ಪಸಂಸಿಯನಿನ್ದಾಯ ಚ ಸಮಕೋವ ವಿಪಾಕೋ. ಪಸಂಸಿಯನಿನ್ದಾತಿ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಗುಣಪರಿಧಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾಯ ಕಟುಕತರವಿಪಾಕಾ. ನಿನ್ದಿಯಪ್ಪಸಂಸಾ ಪನ ಕಥಂ ತಾಯ ಸಮವಿಪಾಕಾತಿ ಚೇ? ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಸಮಾರೋಪನೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ ಪಸಂಸಿಯೇನ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವಕರಣತೋ ಚ. ಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ಅಸೂರಂ ಸೂರೇನ ಸಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗಾರಯ್ಹೋ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಸಮಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ. ಸಕೇನ ಧನೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಾಪತೇಯ್ಯೇನ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋವ ಕಲೀತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ಸಪ್ಪಟಿಕಾರತ್ತಾ ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋ ಅಪರಾಧೋ. ಅಯಂ…ಪೇ… ಮಹನ್ತತರೋ ಕಲಿ ಕತೂಪಚಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಕಾರತ್ತಾ ಚ.

ನಿರಬ್ಬುದೋತಿ ಗಣನಾವಿಸೇಸೋ ಏಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರಬ್ಬುದಗಣನಾಯಾ’’ತಿ, ಸತಸಹಸ್ಸಂ ನಿರಬ್ಬುದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿರಬ್ಬುದಪರಿಮಾಣಂ ಪನ ವಸ್ಸಗಣನಾಯ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ ಕೋಟಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ ಕೋಟಿಯೋ ಪಕೋಟಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ ಪಕೋಟಿಯೋ ಕೋಟಿಪಕೋಟಿ, ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸಕೋಟಿಪಕೋಟಿಯೋ ನಹುತಂ, ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸನಹುತಾನಿ ನಿನ್ನಹುತಂ, ಸತಂ ಸತಸಹಸ್ಸನಿನ್ನಹುತಾನಿ ಏಕಂ ಅಬ್ಬುದಂ, ತತೋ ವೀಸತಿಗುಣಿತಂ ನಿರಬ್ಬುದಂ. ಯಂ ಅರಿಯೇ ಗರಹನ್ತೋ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಅರಿಯೇ ಗರಹನ್ತೋ ಯಂ ನಿರಬ್ಬುದಸಙ್ಖಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ನಿರಬ್ಬುದೋತಿ ಚ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ನಿರಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅವೀಚಿಮ್ಹಿಯೇವ ಪನ ನಿರಬ್ಬುದಗಣನಾಯ ಪಚ್ಚಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಚತುತ್ಥಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪಠಮಖತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಅನುಸೋತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಅನುಸೋತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಂಸಾರಸೋತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಭಾವೇನ ಗಚ್ಛತಿ. ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಂಸಾರಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಕೂಲವಸೇನ ಪವತ್ತನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ. ಠಿತಸಭಾವೋತಿ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದಾದಿಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಠಿತಸಭಾವೋ. ಅನಾಗಾಮೀ ಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇಹಿ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದೇಹಿ ಅಕಮ್ಪನಿಯಚಿತ್ತತಾಯ ತಮ್ಹಾ ಲೋಕಾ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಯ ಚ ಠಿತಸಭಾವೋ ನಾಮ. ಓಘಂ ತರಿತ್ವಾತಿ ಕಾಮೋಘಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಪರತೀರಂ ಗತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪಾರಂ ಗತೋ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪತಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ ಖೀಣಾಸವೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಟ್ಠೋ ನಿದ್ದೋಸೋ’’ತಿ. ಪಞ್ಚವೇರಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಞ್ಚದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಮ್ಪಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಏಕಾಯಪಿ ಅನೂನಂ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಂ. ಇಮಿನಾ ವಾರೇನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಕಥಿತಾ. ಕಿಂ ಪನ ತೇ ರುದನ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತೀತಿ? ಆಮ, ಕಿಲೇಸರೋದನೇನ ರೋದನ್ತಾ ಚರನ್ತಿ ನಾಮ, ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಿಕ್ಖು ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ.

ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಧಿಂ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಞಾಣಂ. ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಾರಗತೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ, ಭಾವನಾಪಾರಗೂ, ಪಹಾನಪಾರಗೂ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಾರಗೂ, ಸಮಾಪತ್ತಿಪಾರಗೂತಿ ಏವಂ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾರಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗತೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅನುಸೋತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬. ಛಟ್ಠೇ ಅಪ್ಪಕಂ ಸುತಂ ಹೋತೀತಿ ನವಙ್ಗಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಸುತಂ ಹೋತಿ. ತದೇವ ನವಙ್ಗಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತಾದೀನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗನಿದ್ದೇಸಕ್ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಗಾಥಕಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ. ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಉದಾನಾದಿವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾರಹಿತಂ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ಸಿಯಾ. ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಞ್ಚ (ಖು. ಪಾ. ೫.೧ ಆದಯೋ; ಸು. ನಿ. ೨೬೧ ಆದಯೋ) ಸುತ್ತಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ ಗಾಥಾಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಪದಾದೀನಂ ವಿಯ. ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಸಗಾಥಕತ್ತಾ ಸಗಾಥಾವಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ. ತಥಾ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಸಗಾಥಕಪ್ಪದೇಸಾನನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ –

‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿ, ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ಪರೇ;

ಸನಿಮಿತ್ತಾ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ, ಸಹತಾಞ್ಞೇನ ನಾಞ್ಞತೋ’’. (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ)

ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿ. ತೇನೇವಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ನೇತ್ತಿಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಸಙ್ಗಹವಾರೋ) ‘‘ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೇಟ್ಠೀ’’ತಿ. ಏತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಸುತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ (ಪಾಚಿ. ೬೫೫, ೧೨೪೨) ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನೀತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ; ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ) ಏವಮಾದಿ ಚ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ. ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ಪರೇ ಸನಿಮಿತ್ತಾ ತದೇಕದೇಸೇಸು ಗೇಯ್ಯಾದಯೋ ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ತೇನ ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಗಾಥಕತ್ತಂ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ಸಸಿಲೋಕಂ ಸಗಾಥಕಂ ವಾ ಚುಣ್ಣಿಯಗನ್ಥಂ ‘‘ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಪನ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಹಿ ‘‘ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬ್ಯಾಕರಣಮೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಗಾಥಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಗೇಯ್ಯಾದಿಸಞ್ಞಾನಂ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ, ‘‘ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಸತೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪದಾದೀಸು ಕೇವಲಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಸು ಸಗಾಥಕತ್ತೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಞಾಣಮಯಿಕಗಾಥಾಯುತ್ತೇಸು ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದೀವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೇಸು ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಗಾಥಾಉದಾನಇತಿವುತ್ತಕಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ತಥಾ ಸತಿಪಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಭಾವೇ ಭಗವತೋ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಚರಿಯಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೇಸು ಜಾತಕಸಞ್ಞಾ, ಸತಿಪಿ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೇ ಸಗಾಥಕತ್ತೇ ಚ ಕೇಸುಚಿ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವೇದಸ್ಸ ಲಭಾಪನತೋ ವೇದಲ್ಲಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಸಗಾಥಕತ್ತಾದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತೇನ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು ಗೇಯ್ಯಾದಿಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ಸುತ್ತಙ್ಗತೋ ಪರೇ ಗೇಯ್ಯಾದಯೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದಿನಿಮಿತ್ತರಹಿತಂ, ತಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾಪರಿಹಾರೇನ ಸಾಮಞ್ಞಸಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತನತೋ. ನನು ಚ ಸಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೋದನಾ ತದವತ್ಥಾವಾತಿ? ನ ತದವತ್ಥಾ ಸೋಧಿತತ್ತಾ. ಸೋಧಿತಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಗಾಥಾಭಾವತೋ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಂ ನ, ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ. ನಿರುಳ್ಹೋ ಹಿ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಂ ಸುತ್ತಭಾವೋ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಧಮ್ಮಪದಬುದ್ಧವಂಸಾದಯೋ ವಿಯ ಗಾಥಾಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ಸುತ್ತಭಾವೇನೇವ, ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸುತ್ತನಾಮಕ’’ನ್ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಗಾಥಕತ್ತಾ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಹತಾಞ್ಞೇನ. ಸಹ ಗಾಥಾಹೀತಿ ಹಿ ಸಗಾಥಕಂ. ಸಹಭಾವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀಸು ಗಾಥಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ‘‘ಸಹ ಗಾಥಾಹೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ. ಯದಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಸಗಾಥಕಪ್ಪದೇಸಾನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನ, ಅಞ್ಞತೋ. ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ತಾ ಗಾಥಾ ಜಾತಕಾದಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ. ಅತೋ ನ ತಾಹಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಭಾವೋತಿ. ಏವಂ ಸುತ್ತಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಕರಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಾ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋ, ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತತೋಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ನ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಞ್ಚ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ…ಪೇ… ನ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸೋಭನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭. ಸತ್ತಮೇ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧಾದಿಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ. ವಿನಯಂ ಉಪೇತಾತಿ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿನಯಂ ಉಪೇತಾ. ವೇಸಾರಜ್ಜೇನಾತಿ ಸಾರಜ್ಜಕರಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಗಮನತೋ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನ, ಸಾರಜ್ಜರಹಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಪಿಟಕವಸೇನ ಬಹು ಸುತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾ. ತಮೇವ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಂ ವಿಯ ವಿನಸ್ಸನ್ತಂ ಅಕತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಗುಣಸುಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಹದಯೇ ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಧರಾ. ಏದಿಸಾ ಚ ಅತ್ತನಾ ಸುತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಧಾರಭೂತಾ’’ತಿ.

ಸೋಭನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ವೇಸಾರಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಬ್ಯಾಮೋಹವಸೇನ ಸರಣಪರಿಯೇಸನಂ ಸಾರಜ್ಜನಂ ಸಾರದೋ, ಬ್ಯಾಮೋಹಭಯಂ. ವಿಗತೋ ಸಾರದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಾರದೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ. ತಂ ಪನ ಞಾಣಸಮ್ಪದಂ, ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ, ದೇಸನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಪದಂ ಖೇಮಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ, ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಟ್ಠ ವಾ ಪರಿಸಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಆಸಭಾ, ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ. ಇದಂ ಪನಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಮೇವ ವದತಿ. ತಿಟ್ಠಮಾನೋವಾತಿ ಅವದನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಜಾನಾತಿ.

ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸೂತಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಾ…ಪೇ… ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸಂ ಗಹಪತಿಪರಿಸಂ, ಸಮಣಪರಿಸಂ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಪರಿಸಂ, ತಾವತಿಂಸಪರಿಸಂ, ಮಾರಪರಿಸಂ, ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಾ, ತತ್ರಪಿ ಮಯಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಪುಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಸಲ್ಲಪಿತಪುಬ್ಬಞ್ಚ ಸಾಕಚ್ಛಾ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಪುಬ್ಬಾ. ತತ್ರ ವತ ಮಂ ‘ಭಯಂ ವಾ ಸಾರಜ್ಜಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ಏವಂ ವುತ್ತಪರಿಸಾಸು. ಅಭೀತನಾದಂ ನದತೀತಿ ಪರತೋ ದಸ್ಸಿತಞಾಣಯೋಗೇನ ವಿಸಾರದೋ ಅಹನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನಾತಿ ಖನ್ಧವಗ್ಗೇ ಆಗತೇನ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ.

‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಸುತ್ತಸೇಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಪುರಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪಚ್ಛಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಾ ಅಸನಿ ಏವ ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಂ. ಉರಚಕ್ಕಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಣಾಸಮೂಹಾದೀಸುಪಿ ಚಕ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ ಚಕ್ಕಭೇದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೦೯; ಚೂಳವ. ೩೪೩) ಹಿ ಆಣಾ ‘‘ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ದೇವಚಕ್ಕಂ ಅಸುರಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮೂಹೋತಿ.

ಪಟಿವೇಧನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿ…ಪೇ… ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು. ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ, ನ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಭಗವತೋ ಏವ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೧೮-೭೨೧) ವಿಯ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಹೇತೂತಿ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕಾರಕೋ, ಸಮ್ಪಾಪಕೋ ವಾ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ಕಾರಣಂ. ತತ್ಥ ಚೋದಕೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ, ಧಮ್ಮೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಾರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಖೇಮನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿಯಭಾವೇನ ಅನುಪದ್ದುತಂ.

ಅನ್ತರಾಯೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ಅನ್ತರಾಯೇ ವಾ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ. ಏವಂಭೂತಾ ಪನ ತೇ ಯಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ನಾತಿಸಾವಜ್ಜಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ’’ತಿ. ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಚತುನ್ನಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ. ಇಧ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದಂ (ಪಾಚಿ. ೪೧೭) ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ತಂಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿರತೋ ಹೋತಿ ಚೇ, ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕಾಮೇಸು ಆಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನ…ಪೇ…ಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ, ಮುಸ್ಸತೇವಾಪಿ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೨೦).

ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ. ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಸಂಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮಂ.

ಉಪನಿಬದ್ಧಾತಿ ವಿರಚಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ. ಪುಥುಭಾವನ್ತಿ ಬಹುಭಾವಂ. ಪುಥೂಹಿ ವಾ ಸಿತಾತಿ ಬಹೂಹಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಸಿತಾ ಉಪನಿಬದ್ಧಾ.

ವೇಸಾರಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯. ನವಮೇ ಭವತಿ ಏತೇನ ಆರೋಗ್ಯನ್ತಿ ಭವೋ, ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯೋ. ಪರಿವುದ್ಧೋ ಭವೋ ಅಭವೋ. ವುದ್ಧಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಮಕಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಂವರಾಸಂವರೋ, ಫಲಾಫಲ’’ನ್ತಿ ಚ. ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭವಾಭವೋತಿ ವಾ ಖುದ್ದಕೋ ಚೇವ ಮಹನ್ತೋ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಭವೋತಿ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಭವೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ. ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ. ತಂನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಾಭವಹೇತು ವಾ’’ತಿ.

ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಹಾಯೋ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ನಿರುದಕಕನ್ತಾರೇ ಮರೀಚಿಕಾಯ ಉದಕಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತಂ ತಸಿತಂ ಸತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಹಾಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀ ಭವಾದೀಸು ಅನಿಬ್ಬಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮಾಪೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಪಪಾತಕಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮಧುಗ್ಗಣ್ಹನಕಲುದ್ದಕಾ ವಿಯ ಅನೇಕಾದೀನವಾಕುಲೇಸು ಭವೇಸು ಆನಿಸಂಸಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಅನತ್ಥಜಾಲೇ ಸಾ ಪರಿಬ್ಭಮಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ದುತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ನ ಪನ ತಥಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಯಥಾ ತಣ್ಹಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ವಿನಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಚ ವಿನಾ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ. ಯತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಚ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ಸಂಸಾರೋ, ತಂ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ತತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸತ್ತಾವಾಸಾ. ಇತ್ಥಭಾವೋ ವಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅನಾಗತತ್ತಭಾವೋ. ಏವರೂಪೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಇತ್ಥಭಾವೋ, ನ ಏವರೂಪೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಭಾವೋ ನಾಮ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ’’ತಿಆದಿ. ಸಂಸರಣಂ ಸಂಸಾರೋ.

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೧೯; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೬೦; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪.೧೯೯; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸೋ; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೫೨೩; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೯; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೧೪);

ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿ’’ನ್ತಿ, ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಅಪರಾಪರಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಏತಂ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಸಮುದಯಂ ತಣ್ಹಂ ಆದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಏವಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಂಸಾರಾನತಿವತ್ತನಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ಞತ್ವಾ. ನಿಗ್ಗಹಣೋತಿ ಚತುರೂಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ನಿಗ್ಗಹಣೋ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಯೋಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦. ದಸಮೇ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕೇನ ಭವಾದಿಂ, ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇನ ಸತ್ತಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ. ಕಾಮನಟ್ಠೇನ ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಕಾಮಯೋಗೋ. ಭವಯೋಗೋ ನಾಮ ಭವರಾಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ರಾಗೋ, ದುತಿಯೋ ಕಮ್ಮಭವೇಸು, ತತಿಯೋ ಭವದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ಯಥಾ ರಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ಏವಂ ಯುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಯೋಗೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾತಿ, ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀನಂ.

ಸಮುದಯನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸಮುದಯಾ ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ ಚ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ, ಪಚ್ಚಯೋವ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ. ಸಮುದಯತೇ ಸಮುದಯನಂ ಸಮುದಯೋ, ಸಮುದೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮುದಯೋತಿ ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಮುದಯಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥತೋಪಿ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಂ ಪಜಾನನ್ತೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಖಣಿಕಸಮುದಯಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಖಣಿಕಸಮುದಯಂ ಪಜಾನನ್ತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಪಚ್ಚಯತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಖಣತೋ ಚ ನೇಸಂ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ಸುಖಂ ಹೋತಿ, ಖಣತೋ ಚ ನೇಸಂ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪಗೇವ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ದಸ್ಸನಂ ಸುಖೇನ ಇಜ್ಝತಿ. ಇಧ ಪನ ಖಣಿಕಸಮುದಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮುದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ.

ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋಪಿ ದುವಿಧೋ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥಙ್ಗಮೋ, ಭೇದತ್ಥಙ್ಗಮೋತಿ. ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿರೋಧೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಭೇದತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ. ತದುಭಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸತೋ ಅಞ್ಞತರದಸ್ಸನೇನ ಇತರದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಾದಿಕಾಲೇ ಭೇದತ್ಥಙ್ಗಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಅನುಸ್ಸವಾದಿತೋ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥಙ್ಗಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥಙ್ಗಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಇತರಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಇಧ ಪನ ಭೇದತ್ಥಙ್ಗಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಙ್ಗಮನ್ತಿ ಭೇದ’’ನ್ತಿ. ಕಾಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೇದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಏವಂ ಕಾಮವತ್ಥುನೋಪೀತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಅನತ್ತತಾ ಚ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮಧುರಭಾವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಮಧುರಭಾವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಕಾಮಹೇತುಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಫಸ್ಸಾಯತನಾನನ್ತಿ ಛದ್ವಾರಿಕಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಚಕ್ಖಾದಿಆಯತನಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕಾರಣಾನ’’ನ್ತಿ. ಪುನಬ್ಭವಕರಣಂ ಪುನೋಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಮನೋ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಓಕಾರನ್ತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪುನೋಭವೋ ಸೀಲಮೇತೇಸನ್ತಿ ಪೋನೋಭವಿಕಾ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲತ್ಥೇನ ಇಕಸದ್ದೇನ ಗಮಿತತ್ಥತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾವಾಚಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಅಪೂಪಭಕ್ಖನಸೀಲೋ ಆಪೂಪಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ಪುನಬ್ಭವಂ ದೇನ್ತಿ, ಪುನಬ್ಭವಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಬ್ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪೋನೋಭವಿಕಾ. ‘‘ತದ್ಧಿತಾ’’ತಿ ಹಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಾ ವಿಚಿತ್ತತ್ತಾ ವಾ ತದ್ಧಿತಾನಂ ಅಭಿಧಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ‘‘ಪುನಬ್ಭವಂ ದೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಪೋನೋಭವಿಕಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ವಿಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕಾಮಯೋಗಾದಿತೋ ವಿಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ವಿಸಂಯೋಗಾ, ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಸಂಯೋಜನಕಾರಣಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸಂಯೋಗಾತಿ ವಿಸಂಯೋಜನಕಾರಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ.

ಯೋಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಭಣ್ಡಗಾಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಚರವಗ್ಗೋ

೧. ಚರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಚರತೋತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಅವೀತರಾಗತಾಯ ತಾದಿಸೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ಯದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ವಾತಿ ಆಘಾತವಿನಯೇ ವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅದಮಿತತ್ತಾ ಆಘಾತನಿಮಿತ್ತೇ ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ, ಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀತಿ ಪರಹಿಂಸನವಸೇನ ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘‘ಇತಿಪಾಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಾಪಕೋ, ಇತಿಪಿ ಅಕುಸಲೋ, ಇತಿಪಿ ಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸೇತಿ. ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋಯೇವ ಚ ನಪ್ಪಜಹತಿ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಏವ ಚ ನ ವಿನೋದೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ನ ನುದತಿ ನ ನೀಹರತಿ. ತಥಾ ಅವಿನೋದನತೋ ನ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ನ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಆತಾಪೀ ಪಹಿತತ್ತೋ ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ, ಏವಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾಭೂತೋ ಪನ ನ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ನ ಗಮೇತಿ. ನ ಪಜಹತಿ ಚೇ, ನ ವಿನೋದೇತಿ ಚೇತಿ ಇತಿಆದಿನಾ ಚೇ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂಭೂತೋತಿ ಏವಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಪಾಪವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ. ಅನಾತಾಪೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪಯಿಕಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾತಾಪೀ. ಪಾಪುತ್ರಾಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನೋತ್ತಾಪೀ. ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ನಿರನ್ತರಂ. ಕುಸೀತೋ ಹೀನವೀರಿಯೋತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಪಯಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದನತೋ ಕೋಸಜ್ಜಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಚ ಕುಸೀತೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಾಭಾವೇನ ಹೀನವೀರಿಯೋ ವೀರಿಯವಿರಹಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತಿ. ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೋ. ಸಯನಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಗರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಾಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಪಿ ವಿಹರತೋ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಚಿರಕಾಲಭಾವಿತತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೇನ ವಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ತಂ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ನ ವಾಸೇತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನ ವಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಪಜಹತಿ ಛಡ್ಡೇತಿ. ಕಿಂ ಕಚವರಂ ವಿಯ ಪಿಟಕೇನಾತಿ? ನ, ಅಪಿಚ ಖೋ ತಂ ವಿನೋದೇತಿ ನುದತಿ ನೀಹರತಿ. ಕಿಂ ಬಲಿಬದ್ದಂ ವಿಯ ಪತೋದೇನಾತಿ? ನ, ಅಥ ಖೋ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ವಿಗತನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ, ತಥಾ ತೇ ಕರೋತಿ. ಕಥಂ ಪನ ತೇ ತಥಾ ಕರೋತಿ? ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಭಾವಂ ಗಮೇತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಯಥಾ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ನೇ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏವಂಭೂತೋತಿಆದೀಸು ಏವಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅನಧಿವಾಸೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಸಮಾನೋ ತಾಯ ಚ ಆಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಲಕ್ಖಣೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಆತಾಪೀ. ಸಬ್ಬಸೋ ಪಾಪುತ್ರಾಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಓತ್ತಾಪೀ ಸತತಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ. ಸಮಿತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗಾಥಾಸು ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೇಹವಾಸೀಹಿ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ಗೇಹವಾಸಿಸಭಾವತ್ತಾ ಗೇಹಧಮ್ಮತ್ತಾ ವಾ ಗೇಹಂ ವುಚ್ಚತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೋ. ಅಥ ವಾ ಗೇಹಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಾನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವಾ ಗೇಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿ ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ. ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಥಭಾವತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತದೇಕಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಚ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ. ಮೋಹನೇಯ್ಯೇಸು ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಮೋಹಸಂವತ್ತನಿಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮುಚ್ಛಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತೋ ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋ. ಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಫುಟ್ಠನ್ತಿ ಫುಸಿತುಂ ಪತ್ತುಂ ಪಾಪೋ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಗೋಚರೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಭಬ್ಬೋ, ನ ಕದಾಚಿ ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿತಕ್ಕಂ ಸಮಯಿತ್ವಾನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲೇನ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ. ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮೇ ರತೋತಿ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಮಹಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮಭೂತೇ ಅರಹತ್ತೇ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಏವ ವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ರತೋ ಅಭಿರತೋ. ಭಬ್ಬೋ ಸೋತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಸಬ್ಬವಿತಕ್ಕೇ ಯಥಾರಹಂ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಫುಟ್ಠುಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಅರಹಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಚರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗಿಮಧುರವಸೇನ. ತತ್ಥ –

‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ;

ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೪.೧) –

ಇದಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಾಗತೋ ಸಮುಪಾಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಇದಂ ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಖುದ್ದಮಧುಂ ಅನೀಲಕಂ, ಏವಮಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭) ಇದಂ ಮಧುರಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಇಧ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಮಙ್ಗಿಸಮ್ಪನ್ನವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸಮಾದಾನೇನ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ, ಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಸಮಾದಾನವತೋ ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರೋಧಿಧಮ್ಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಚೇತನಾದೀನಂ ಪನ ಸೀಲನಲಕ್ಖಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರೀ ವಿಯ ಸೀಲದೋಸವಿಗಮೇನ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರೀ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಖೇತ್ತಂ ಬೀಜಖಣ್ಡಂ, ವಪ್ಪಖಣ್ಡಂ, ಉದಕಖಣ್ಡಂ, ಊಸಖಣ್ಡನ್ತಿ ಚತುದೋಸಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಬೀಜಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಬೀಜಾನಿ ಖಣ್ಡಾನಿ ವಾ ಪೂತೀನಿ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಯತ್ಥ ಪತನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಪ್ಪಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಅಕುಸಲೋ ಬೀಜಾನಿ ವಪನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಿಪಾತೇತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ. ಉದಕಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉದಕಂ ಅತಿಬಹುಂ ವಾ ಹೋತಿ, ನ ವಾ ಹೋತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ನ ಉಟ್ಠೇನ್ತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ. ಊಸಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪದೇಸೇ ನಙ್ಗಲೇನ ಭೂಮಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ವಾರೇ ಕಸನ್ತೋ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಊಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸಂ ನ ಉಟ್ಠೇತಿ, ಖೇತ್ತಂ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಖೇತ್ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ನ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ. ತತ್ರಾಪಿ ಬಹುಮ್ಪಿ ವಪಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಂ ಲಭತಿ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ದೋಸಾನಂ ವಿಗಮಾ ಖೇತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಖೇತ್ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ. ಏವಮೇವ ಖಣ್ಡಂ, ಛಿದ್ದಂ, ಸಬಲಂ, ಕಮ್ಮಾಸನ್ತಿ ಚತುದೋಸಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸೀಲಂ ಅಪರಿಪೂರಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಸೀಲಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ನ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ದೋಸಾನಂ ವಿಗಮಾ ಸೀಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ.

‘‘ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನತ್ಥೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತಾ ಸಮೋಧಾನಗತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಇದಮೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲತಾ ಹೋತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪) ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಕಿರ ಭಗವಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ದಿವಾವಿಹಾರವಾಸೀ ಸುಮತ್ಥೇರೋ ಆಹ. ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಪನಸ್ಸ ತೇಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋಯೇವ ಹಿ ಸೀಲಂ, ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಸೀಲನ್ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ನಾಮ ಛದ್ವಾರರಕ್ಖಾಮತ್ತಕಮೇವ, ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಕಂ, ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಿತಂ ಪಟಿಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೇ ಇದಮತ್ಥನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನಮತ್ತಕಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋವ ಸೀಲಂ. ಯಸ್ಸ ಸೋ ಭಿನ್ನೋ, ಅಯಂ ಛಿನ್ನಸೀಸೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ಹತ್ಥಪಾದೇ, ಸೇಸಾನಿ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಅರೋಗೋ, ಅಯಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಸೀಸೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ಜೀವಿತಂ, ಸೇಸಾನಿ ಪುನ ಪಾಕತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘ಸಮ್ಪನ್ನಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾ’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತಾ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ.

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇನ ಸಂವುತಾತಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲೇನ ಪಿಹಿತಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾ. ಏವಂಭೂತಾ ಚ ತೇನ ಉಪೇತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಆಚಾರೇನ ಚ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಚಾರೇನ, ನ-ವೇಸಿಯಗೋಚರತಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಸಮ್ಪನ್ನಆಚಾರಗೋಚರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸೂತಿ ಅತಿಪರಿತ್ತಕೇಸು ಅನಾಪತ್ತಿಗಮನೀಯೇಸು. ದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪರೇ. ದೋಸೇಸೂತಿ ಗಾರಯ್ಹೇಸು ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು. ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಸೀಲಾತಿ ಪರಮಾಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಜ್ಜಂ ಸಿನೇರುಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಭಾಯನಸೀಲಾ. ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದೇಸು. ತಂ ತಂ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಂ ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಮೂಲಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಪೂರಿತಬ್ಬಂ ಕಾಯಿಕಂ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ ಸೀಲಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದಾಯ, ಸಮ್ಮದೇವ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಆದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ…ಪೇ… ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ…ಪೇ… ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಉದಯಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ.

ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ… ಕಮ್ಮನಿರೋಧಾ…ಪೇ… ಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ… ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ… ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ ವೇದನಾನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತೀ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ವಯಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಪೇಸಿತತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋ. ಕಥಯನ್ತೀತಿ ತಥಾವಿಧಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ.

ಯತಂ ಚರೇತಿ ವಾಯಮಮಾನೋ ಚರೇಯ್ಯ, ಚಙ್ಕಮನಾದಿವಸೇನ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೩೨) ನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಯತಮೇನಂ ಪಸಾರಯೇತಿ ಏತಂ ಪಸಾರೇತಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಂ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಪಸಾರೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಧಾನಂ ನ ಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಯತಂ ಯತನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ. ತಿರಿಯನ್ತಿ ಪರಿತೋ, ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದಿವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ದಿಸಾಭಾಗೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಾಚೀನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ. ಯಾವತಾ ಜಗತೋ ಗತೀತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭೇದಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅನವಸೇಸತಾ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಮಾ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಅವೇಕ್ಖಿತಾ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞಾನಂ. ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಉಪರಿ ತಿರಿಯಂ ಅಧೋತಿ ತಿಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಾಧಿಗತೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಯಂ ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ.

ಚೇತೋಸಮಥಸಾಮೀಚಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮನತೋ ಚೇತೋಸಮಥಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ. ಸಿಕ್ಖಮಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಂ ಭಾವೇನ್ತಂ ಞಾಣಪರಮ್ಪರಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಂ. ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ. ಸತನ್ತಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತೋಕಾರೀ. ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯೇ ಉತ್ತಮವೀರಿಯಾನೀತಿ ಸೇಟ್ಠವೀರಿಯಾನಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ. ಮಾರೋ ಧಿಯ್ಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ, ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ತಂ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಂ ಮಾರಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಜಾತಿಮರಣತೋ ಜಾತಂ ಭಯಂ ಜಾತಿಮರಣಭಯಂ, ಜಾತಿಮರಣಮೇವ ವಾ ಭಯಹೇತುತೋ ಭಯನ್ತಿ ಜಾತಿಮರಣಭಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿಞ್ಚ ಮರಣಞ್ಚ…ಪೇ… ಭಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪಧಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸಂವರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸಂವರಾದೀನಂ ಸಾಧನವಸೇನ ಪದಹತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಪಧಾನಾನಿ. ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಿದಹನೇ ಅನಲಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯಂ. ಪಜಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿನೋದೇನ್ತಸ್ಸ. ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಹಾನಸ್ಸ ಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತವೀರಿಯಂ. ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿ ಏವ. ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸಮಾಧಿ ಹಿ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಉಪಧಿವಿವೇಕತ್ತಾತಿ ಖನ್ಧೂಪಧಿಆದಿಉಪಧೀಹಿ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ವಿನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ. ತಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಧಿಗಮಹೇತು. ರಾಗಾದಯೋ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ. ಏವಂ ನಿರೋಧೋಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬವಸೇನಾತಿ ತನ್ನಿನ್ನತಾವಸೇನ. ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ಪರಿಣಾಮಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನವಸೇನ ಚ ಪರಿಣಾಮನಸೀಲಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಾ’’ತಿಆದಿ. ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ ಪಜಹತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ಪರಿಚ್ಚಜತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ಏಕಂಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ರಾಗಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವೋಸಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಚ. ಪರಿಣಮತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ. ತಂ ಪನ ಪರಿಣಾಮನಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಇಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಞ್ಚ ಮಗ್ಗಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಸಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು.

ಭದ್ದಕನ್ತಿ ಅಭದ್ದಕಾನಂ ನೀವರಣಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರಾಗವಿಗಮನೇನ ಏಕನ್ತಹಿತತ್ತಾ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ಚ ಭದ್ದಕಂ ಸುನ್ದರಂ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಏವಂ ದುಲ್ಲಭಂ ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಂ ಅತ್ಥಿ. ಅನುರಕ್ಖತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನುರಕ್ಖನಾ ನಾಮ ಅಧಿಗತಸಮಾಧಿತೋ ಯಥಾ ಪರಿಹಾನಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನ-ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮನೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾದಿಕಾತಿ ಅಟ್ಠಿಕಜ್ಝಾನಾದಿಕಾ. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಹಿ ಝಾನಂ ವದತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸಂವರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಞ್ಞತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಅತ್ತಭಾವೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಿನೋ, ತೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವೀನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಭಾವವನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಇನ್ದಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಾವ ಪಣೀತೇ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೀತಿ ಮನ್ಧಾತುರಾಜಾ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ರಮಣೀಯತರಂ ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ದೇವ ಏವಂ ಭಣಸಿ, ಕಿಂ ನ ಪಸ್ಸಸಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆನುಭಾವಂ, ನನು ಏತೇಸಂ ಠಾನಂ ಇತೋ ರಮಣೀಯತರನ್ತಿ? ರಾಜಾ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಗಮಾಸಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ‘‘ಮನ್ಧಾತುಮಹಾರಾಜಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ‘‘ತಾವಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾರಾಜಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯುದ್ಧೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತು’’ನ್ತಿ ಸಕರಜ್ಜಂ ನಿಯ್ಯಾತೇಸುಂ. ಸೋ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಇತೋ ರಮಣೀಯತರಂ ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಕಥಯಿಂಸು. ‘‘ತಾವತಿಂಸಭವನಂ, ದೇವ, ರಮಣೀಯಂ, ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ದೇವರಞ್ಞೋ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಪಾರಿಚಾರಿಕಾ ದೋವಾರಿಕಭೂಮಿಯಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ. ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ಉಪಭೋಗಟ್ಠಾನಾನಿ – ಯೋಜನಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧೋ ವೇಜಯನ್ತಪಾಸಾದೋ, ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧಾ ಸುಧಮ್ಮದೇವಸಭಾ, ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕೋ ವೇಜಯನ್ತರಥೋ, ತಥಾ ಏರಾವಣೋ ಹತ್ಥೀ, ದಿಬ್ಬರುಕ್ಖಸಹಸ್ಸಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನನ್ದನವನಂ, ಚಿತ್ತಲತಾವನಂ, ಫಾರುಸಕವನಂ, ಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೋ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಕೋವಿಳಾರೋ, ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಾಯಾಮಾ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನವಿತ್ಥಾರಾ ಪಞ್ಚದಸಯೋಜನುಬ್ಬೇಧಾ ಜಯಸುಮನಪುಪ್ಫವಣ್ಣಾ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾ, ಯಸ್ಸಾ ಮುದುತಾಯ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ನಿಸೀದತೋ ಉಪಡ್ಢಕಾಯೋ ಅನುಪ್ಪವಿಸತೀ’’ತಿ.

ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಚಕ್ಕರತನಂ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿ. ತಂ ಆಕಾಸೇ ಉಟ್ಠಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ. ಅಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇವಲೋಕಾನಂ ವೇಮಜ್ಝತೋ ಚಕ್ಕರತನಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಾ ಆಸನ್ನೇ ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಪ್ಪಮುಖಾಯ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ. ರಾಜಾ ಏಕಕೋವ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಮನ್ಧಾತಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವಾಗತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕಂ, ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಅನುಸಾಸ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಾಟಕೇಹಿ ರಜ್ಜಂ ದ್ವೇ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಭಾಗಮದಾಸಿ. ರಞ್ಞೋ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧಸರೀರನಿಸ್ಸನ್ದಾದಿಮನುಸ್ಸಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛಿ, ದೇವಲೋಕೇ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯಿನೋ ಅಪರಪರಿಯಾಯವೇದನೀಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೋಕಾಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕತಾಮಾಲಾಮಿಲಾಯನಾದಿದೇವಭಾವೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಸಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿನಿಮಿಸನಮತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಾ ದೇವಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತೇ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೋ ತದಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕತಾಯ ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸ ಸಕ್ಕಾ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚುತಾ, ತಾವ ಸಕ್ಕರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಇಮಿನಾ ಉಪಡ್ಢರಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ ಅತಿತ್ತೋ ಕಾಮೇಹಿ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಉಯ್ಯಾನೇ ಪತಿತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಉತುಕಕ್ಖಳತಾಯ ವಾತಾತಪೇನ ಫುಸಿತಗತ್ತೋ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೇವಲೋಕೇ ಪನ ಯಾವ ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಇನ್ದಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಾವ ಪಣೀತೇ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜೀ’’ತಿ.

ಪಞ್ಞತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸೋಖುಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಾನೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಾನಿ. ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಕಞಾಣೇನಾತಿ ಸುಖುಮಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಞಾಣೇನ. ಪರತೋ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅವಸವತ್ತನೇನ ಅಞ್ಞತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ‘‘ಮಾ ಭಿಜ್ಜಿಂಸೂ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಪಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅವಸವತ್ತಿತಾಯ ಪರೇ ನಾಮ. ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಪರತಾ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನೇ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಹಿ ಪದೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸೋಖುಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೧೦. ಪಠಮಅಗತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೭-೨೦. ಸತ್ತಮೇ ಛನ್ದಾಗತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸರಲೋಪೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೇನ ಅಗತಿ’’ನ್ತಿ. ಛನ್ದಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ, ಪೇಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛನ್ದಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪರಿಯಾಯೋ, ಅಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪರಿಯಾಯೋ ವಾ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ‘‘ದೋಸಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು.

ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಮಿತ್ತೋತಿ ವಾ, ಸನ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವಾ, ಞಾತಕೋತಿ ವಾ, ಲಞ್ಚಂ ವಾ ಪನ ಮೇ ದೇತೀ’’ತಿ ಛನ್ದವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಛನ್ದೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಯೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’’ತಿ ಚಿರಕಾಲಾನುಬದ್ಧವೇರವಸೇನ ವಾ, ತಙ್ಖಣುಪ್ಪನ್ನಕೋಧವಸೇನ ವಾ ಸಾಮಿಕಂ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ದೋಸೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಮನ್ದತ್ತಾ ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಯುತ್ತಂ ಅಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಮೋಹೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ರಾಜವಲ್ಲಭೋತಿ ವಾ ವಿಸಮೇ ಚೋರಾದಿಕೇ ವಿಸಮಾನಿ ವಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನೇನ ವಿಸಮನಿಸ್ಸಿತೋ ವಾ, ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಮೇ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭೀತೋ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಭಯೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಾಜೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ವಾ ಸಮ್ಭತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ಪೇಮವಸೇನ ಅತಿರೇಕಂ ದೇತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ವೇರೀ’’ತಿ ದೋಸವಸೇನ ಊನಕಂ ದೇತಿ, ಯೋ ಮುಯ್ಹನ್ತೋ ದಿನ್ನಾದಿನ್ನಂ ಅಜಾನಮಾನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಊನಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧಿಕಂ ದೇತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅದೀಯಮಾನೇ ಮಯ್ಹಂ ಅನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸೀತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತಿರೇಕಂ ದೇತಿ, ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ಛನ್ದಾಗತಿಆದೀನಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ.

ನಿಹೀಯತಿ ತಸ್ಸ ಯಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಗತಿಗಾಮಿನೋ ಕಿತ್ತಿಯಸೋಪಿ ಪರಿವಾರಯಸೋಪಿ ನಿಹೀಯತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಯಸ್ಸತಿ ತೇನ ಕಿತ್ತೀಯತೀತಿ ಹಿ ಯಸೋ, ಕಿತ್ತಿ ಥುತಿಘೋಸೋ. ಯಸ್ಸತಿ ತೇನ ಪುರೇಚರಾನುಚರಭಾವೇನ ಪರಿವಾರಯತೀತಿ ಯಸೋ, ಪರಿವಾರೋ. ಅಟ್ಠಮನವಮದಸಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ.

ಚರವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಉರುವೇಲವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಮಹಾವೇಲಾ ವಿಯ ಮಹಾವೇಲಾ, ವಿಪುಲವಾಲಿಕಪುಞ್ಜತಾಯ ಮಹನ್ತೋ ವೇಲಾತಟೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾವಾಲಿಕರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಉರು, ಮರು, ಸಿಕತಾ, ವಾಲುಕಾ, ವಣ್ಣು, ವಾಲಿಕಾತಿ ಇಮೇ ಸದ್ದಾ ಸಮಾನತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉರೂತಿ ವಾಲಿಕಾ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ನಜ್ಜಾತಿ ನದತಿ ಸದ್ದಾಯತೀತಿ ನದೀ, ತಸ್ಸಾ ನಜ್ಜಾ, ನದಿಯಾ ನಿನ್ನಗಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೇರಞ್ಜರಾಯಾತಿ ‘‘ನೇಲಞ್ಜಲಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲ-ಕಾರಸ್ಸ ರ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕದ್ದಮಸೇವಾಲಪಣಕಾದಿದೋಸರಹಿತಸಲಿಲಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ‘‘ನೀಲಂ-ಜಲಾಯಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನೇರಞ್ಜರಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ನಾಮಮೇವ ವಾ ಏತಂ ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ವಿಹಾಸಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋ ನಾಮ ಜಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವೇದೇ ಸಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಮಹಲ್ಲಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪಯುತ್ತಾನಿ ನಿವೇಸನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ವಸಿಂಸು, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೋತಿ ನಾಮಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನ ಜಪನ್ತೀತಿ ಅಜಪಾ, ಮನ್ತಾನಂ ಅನಜ್ಝಾಯಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಜಪಾಲನ್ತಿ ಆದಿಯನ್ತಿ ನಿವಾಸಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಜಪಾಲೋತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠೇ ಅಜೇ ಅತ್ತನೋ ಛಾಯಾಯ ಪಾಲೇತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಅಜಪಾಲೋ’ತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ರುಳ್ಹ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ನಾಮಮೇತಂ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ.

ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಪಠಮಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಮೇವಾ’’ತಿ. ಪಠಮನ್ತಿ ಚ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ವಿಹರಾಮೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಅಯಂ ‘‘ಕಿನ್ನು ಖ್ವಾಹಂ…ಪೇ… ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕೋ. ಹತ್ಥೀ ಚ ವಾನರೋ ಚ ತಿತ್ತಿರೋ ಚ ಹತ್ಥಿವಾನರತಿತ್ತಿರಾ.

ಯೇ ವುದ್ಧಮಪಚಾಯನ್ತೀತಿ ಜಾತಿವುದ್ಧೋ, ವಯೋವುದ್ಧೋ, ಗುಣವುದ್ಧೋತಿ ತಯೋ ವುದ್ಧಾ. ತೇಸು ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಜಾತಿವುದ್ಧೋ ನಾಮ, ವಯೇ ಠಿತೋ ವಯೋವುದ್ಧೋ ನಾಮ, ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಗುಣವುದ್ಧೋ ನಾಮ. ತೇಸು ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಯೋವುದ್ಧೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವುದ್ಧೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಅಪಚಾಯನ್ತೀತಿ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿಕಾಕಮ್ಮೇನ ಪೂಜೇನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾತಿ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ ಕುಸಲಾ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಪಾಸಂಸಾತಿ ಪಸಂಸಾರಹಾ. ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಸುಗ್ಗತೀತಿ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬೇ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಹಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬೇ ಪರಲೋಕೇಪಿ ತೇಸಂ ಸುಗತಿಯೇವ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ – ಖತ್ತಿಯಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ವೇಸ್ಸಾ ವಾ ಸುದ್ದಾ ವಾ ಗಹಟ್ಠಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ವಾ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಸತ್ತಾ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಿತಿಕಮ್ಮೇನ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಯೋವುದ್ಧಾನಂ ಅಪಚಿತಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ತಭಾವೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಿತಿಕಾರಕಾತಿ ಪಸಂಸಂ ವಣ್ಣನಂ ಥೋಮನಂ ಲಭನ್ತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಭೇದಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ.

ಅಞ್ಞಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪರಸ್ಮಿಂ. ಅತ್ತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ಪರೋ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಗರುಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಪತಿಸ್ಸತಿ ಗರುನೋ ಆಣಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೀತಿ ಪತಿಸ್ಸೋ, ನ ಪತಿಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಪತಿಸ್ಸಯರಹಿತೋ, ಗರುಪಸ್ಸಯರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸದೇವಕೇತಿ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ. ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ಮಾರೋ ಜಾತೋ ತನ್ನಿವಾಸೀ ಚ ಹೋತಿ. ಸಬ್ರಹ್ಮಕವಚನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನೇವ. ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಸಮಿತಾಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ತೇನೇವ ವಚನೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಕಾಮಂ ‘‘ಸದೇವಕೇ’’ತಿಆದಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಲೋಕಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ, ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣಂ.

ದೇವಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಾರಬ್ರಹ್ಮೇಸು ಗಹಿತೇಸುಪಿ ಇತರೇಹಿ ತೇಸಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಮಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಚಕ್ಖುಕಮ್ಮಾಯ ಪಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ. ಉಪರೀತಿ ಉಪರಿಭಾಗೇ. ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ದಸಹಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇಧ ದೀಘನಿಕಾಯಾದಯೋ ವಿಯ ಬಾಹಿರಕಾನಮ್ಪಿ ಗನ್ಥನಿಕಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನಿಕಾಯಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಪಜಾತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಪಜಾ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ, ತಸ್ಸಾ ಪಜಾಯ. ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಗ್ಗಹಣಂ ತದವಸಿಟ್ಠಮನುಸ್ಸಲೋಕಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ‘‘ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಾನೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಪಜಾವಸೇನ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಜಾತಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೪.೧) ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧಿಕತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಹಿ ಅಧಿಕತರನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಅರಹತಿ. ಕಾರಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಿಂ. ಅತ್ಥನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥಂ. ವಡ್ಢಿನ್ತಿ ಅತಿವಡ್ಢಿನಿಮಿತ್ತಂ.

ಇಮಿನಾ ವಚನೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತವಚನೇನ. ನ ಕೇವಲಂ ಇಮಿನಾವ, ಸುತ್ತನ್ತರಮ್ಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಯಾದಿಸೋ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ, ನ ತಾದಿಸೋ ಅಧಿಗಮೋ ಪರೂಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಪನಸ್ಸ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ. ನತ್ಥಿ ಮೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಪಟಿನಿಧಿಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸರನ್ತಿ ಕರಣೇ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರನ್ತೇನಾ’’ತಿ, ಸರನ್ತಿ ವಾ ಸರಣಹೇತು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯತೋತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ತೋಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿ. ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತೀತಿ ರತ್ತಞ್ಞೂ, ಅತ್ತನೋ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತಿ, ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ರತ್ತಞ್ಞೂನಂ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹನ್ತಂ. ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ಏಸ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಥೇರನವಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ವಸೇನ ವಿಪುಲಭಾವೋ ವೇಪುಲ್ಲಮಹನ್ತಂ. ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ವಿಪುಲಭಾವೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಹನ್ತಂ. ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಲಾಭಸ್ಸ ವಿಪುಲಭಾವೋ ಲಾಭಗ್ಗಮಹನ್ತಂ. ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮಹನ್ತೇನಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮಹನ್ತಭಾವೇನ. ಮಹಾಪಜಾಪತಿಯಾ ದುಸ್ಸಯುಗದಾನಕಾಲೇತಿ ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘೇ ಗಾರವಸ್ಸ ಪಾಕಟಕಾಲದಸ್ಸನಮತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಘೇ ಗಾರವರಹಿತೋ ವಿಹಾಸಿ.

ಪಠಮಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨.ದುತಿಯಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೨. ದುತಿಯೇ ಹುಹುಙ್ಕಜಾತಿಕೇನಾತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಿಕೋ ಮಾನವಸೇನ ಕೋಧವಸೇನ ಚ ‘‘ಹುಹು’’ನ್ತಿ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹುಹುಙ್ಕಜಾತಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಹುಹುಕ್ಕಜಾತಿಕೋ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜರಾಜಿಣ್ಣಾತಿ ಜರಾಯ ಖಣ್ಡದನ್ತಪಲಿತಕೇಸಾದಿಭಾವಂ ಆಪಾದಿತಾ. ವಯೋವುದ್ಧಾತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವುದ್ಧಿಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತಾ. ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಮಹತ್ತಂ ಲನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಮಹಲ್ಲಕಾ, ಜಾತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕಾ, ನ ವಿಭವಾದಿನಾತಿ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕಾ. ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ನಾಮ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೋ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ. ಜಿಣ್ಣಾತಿ ವಾ ಪೋರಾಣಾ, ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಕುಲನ್ವಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವುದ್ಧಾತಿ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಗುಣವುದ್ಧಿಯುತ್ತಾ. ಮಹಲ್ಲಕಾತಿ ವಿಭವಮಹನ್ತತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಮಹದ್ಧನಾತಿ ಮಹಾಭೋಗಾ. ಅದ್ಧಗತಾತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವತಚರಿಯಾದಿಮರಿಯಾದಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚರಮಾನಾ. ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಜಾತಿವುದ್ಧಭಾವಂ ಅನ್ತಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ. ಸುತಂ ನೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುತಂ ನೋ ಏತನ್ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ. ನೋತಿ ಚ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸುತ’’ನ್ತಿ.

ಅಕಾಲೇತಿ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ. ಅಸಭಾವಂ ವದತೀತಿ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ವದತಿ. ಅನತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ವದತಿ. ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚ ನಿಪ್ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲಞ್ಹಿ ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ. ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತತಾ ಚ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಅಕಾರಣೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ನಿಪ್ಫಲಂ ಸಮ್ಫನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅವಿನಯಂ ವದತೀತಿ ನ ಸಂವರವಿನಯಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ವದತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಂವರವಿನಯಾವಹಂ ವದತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನ ಹದಯೇ ನಿಧೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕನ್ತಿ ಅಹಿತಸಂಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನಿಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತಂ. ಕಥೇತುಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ. ಅಪದೇಸರಹಿತನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸರಹಿತಂ. ಸಾಪದೇಸಂ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ನ ಕಥೇತೀತಿ ‘‘ಭಗವತಾ ಅಸುಕೇ ಸುತ್ತೇ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾಪದೇಸಂ ಕಾರಣಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ನ ಕಥೇತಿ.

ಪರಿಯನ್ತರಹಿತನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ, ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಂ ಉಪಮಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಭೂತಂ ಕಥಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವ ಕಥೇತಿ, ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ‘‘ಸುತ್ತಂ ನು ಖೋ ಕಥೇತಿ ಜಾತಕಂ ನು ಖೋ, ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ವಟರುಕ್ಖಸಾಖಾನಂ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಾರೋಹಾ ಓತರನ್ತಿ, ಓತಿಣ್ಣೋ-ತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ, ಏವಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿಯೇವ. ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಪನ ಮೂಲರುಕ್ಖೋ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅನುಜಾತಪಾರೋಹಮೂಲಾನಿಯೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಗ್ರೋಧಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸೇನೇವ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಯೋ ಪನ ಬಹುಮ್ಪಿ ಭಣನ್ತೋ ‘‘ಏತದತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅನುಯೋಗೂಪಮಾವತ್ಥುವಸೇನ ತದುಪಯೋಗೀನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ಜಾನಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಬಹುಮ್ಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಹಿತಾವಹಂ.

ಪಕಟ್ಠಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತೋ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಚ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಪಕಟ್ಠಾನಂ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧಾನಂ ಆಳೀತಿ ಪಾಳಿ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಅತ್ಥಮುಖೇನ ಪನ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಾನಮ್ಪಿ ಅನುಸನ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ. ಸ್ವಾಯಂ ಅನುಸನ್ಧಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿಯಥಾನುಸನ್ಧಿಆದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ತಂತಂದೇಸನಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಪಾಳಿವಸೇನ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಅತ್ಥಸೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಗಹಿತಂ, ಪರಿಯಾಪುಣನವಸೇನ ಚೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಚ ಹದಯೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸೋತಬ್ಬತೋ ಸುತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ. ತಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಸುತಧರೋ. ಯೋ ಹಿ ಸುತಧರೋ, ಸುತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಅರೋಗಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಕಂ ಪದಂ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಅವಿನಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ನಿಚೀಯತೀತಿ ಸನ್ನಿಚಯೋ, ಸುತಂ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ. ಅಜ್ಝೋಸಾಯಾತಿ ಅನುಪ್ಪವಿಸಿತ್ವಾ. ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ಸಮ್ಮುಸ್ಸತಿ.

ಪಗುಣಾತಿ ವಾಚುಗ್ಗತಾ. ನಿಚ್ಚಲಿಕನ್ತಿ ಅವಿಪರಿವತ್ತಂ. ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ. ಸಮನುಗ್ಗಾಹಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ. ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ ಗಙ್ಗಾಸೋತಸದಿಸಂ. ‘‘ಭವಙ್ಗಸೋತಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಕಿತ್ತಿಮಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇಕದೇಸಸ್ಸ ಸುತ್ತಮತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಚಸಾ ಪರಿಚಯೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ವಗ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತದಸಕ…ಪೇ… ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ದಸಸುತ್ತಾನಿ ಗತಾನಿ, ದಸವಗ್ಗಾನಿ ಗತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಸಾ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಿತಾ ಭಾಗಸೋ ನಿಜ್ಝಾಯಿತಾ ಚಿನ್ತಿತಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ. ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ.

ಅಧಿಕಂ ಚೇತೋತಿ ಅಭಿಚೇತೋ, ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಕತಾ ಪಾಕತಿಕಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ ಸುನ್ದರತಾಯ, ಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಮಾಹ. ಸೋಪಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಅಪೀತಿಜಂ ಕಾಯಸುಖಂ, ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಜಂ ಞಾಣಸುಖನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಝಾನಸುಖಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಂ ಉಪಾದಾಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಂ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ. ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀಭಾವಮಾಹ. ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಆವಜ್ಜನಾಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಿಯೋಪಿ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುಖೇನೇವ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದತಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಪುಲಾನನ್ತಿ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪಿತಾನಂ ಝಾನಾನಂ. ವಿಪುಲತಾ ನಾಮ ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಸಾ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದಾನುರೂಪಾವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ವಿಪುಲಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಅಕಸಿರಲಾಭೀ ನ ಹೋತಿ ಯಾವದಿಚ್ಛಿತಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವೇ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಲಾಭೀಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ. ಪಾರಿಪನ್ಥಿಕೇತಿ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ. ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾ ಪಗೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಝಾನಾಧಿಗಮೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ. ಕಿಚ್ಛೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಕಿಚ್ಛೇನ ವಿಸೋಧೇತಿ. ಕಾಮಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಾನಂ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಣಂ ಇಧ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ವಿಸೋಧನಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಾಳಿಕಯನ್ತನ್ತಿ ಕಾಲಮಾನನಾಳಿಕಯನ್ತಮಾಹ.

ಅಟ್ಠಪಿತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ನ ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾವನಾಪಾರಗೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಹಾನಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನೇನ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಾರಗೂತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾಪತ್ತಿಪಾರಗೂತಿ ಸಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಪಾರಂ ಗತೋ, ಸಬ್ಬಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಕೇವಲೀತಿ ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಸಕಲಭಾವೋ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಕಲಚತುಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಲಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ’’ತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ದುತಿಯಉರುವೇಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ತತಿಯೇ ಲೋಕೋತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚದ್ವಯಂ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕೋತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ನ ಪಟಿಬದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕಸಮುದಯೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ತಣ್ಹಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ. ಲೋಕನಿರೋಧೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಕತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹೋ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಹಿ ಲೋಕನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತದತ್ಥಂ ಅರಿಯೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತಿ ಚಾತಿ ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ತಥಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯಾಥಾವತೋ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ತಥಾನಿ ನಾಮ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೮) ವಿತ್ಥಾರೋ.

ಅಪಿಚ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಗತೋತಿ ಚ ಅವಗತೋ ಅತೀತೋ ಪತ್ತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಸಕಲಲೋಕಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಅವಿಪರೀತಾಯ ಗತೋ ಅವಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಪತ್ತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ತಥಂ ಅವಿಪರೀತಂ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ. ಏವಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ತಥಾಗತಭಾವದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ತಥಾಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾದಿಅಭಿಸಮ್ಬೋಧವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸದ್ದಬುದ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಚೇವ ಹಿ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ. ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ. ತೇನ ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಂ ದಕ್ಖತಿ, ಯಂ ಸಮವಾಯೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇವ ಗಹಿತಂ ಕಾಲವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠಭಾವತೋ ಯಥಾ ‘‘ದುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತಬ್ಬತೋ. ಮುತನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ನಿಸ್ಸಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ’’ತಿ. ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ. ಪತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಪತ್ವಾ ಹತ್ಥಗತಂ, ಅಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ. ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಯಿಟ್ಠಂ. ತಂ ಪನ ಪತ್ತಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ. ದ್ವಯೇನಪಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪತ್ತಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತನ್ತಿ ತೇ ಪನ ಅಪಾಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಅನು ಅನು ಸಞ್ಚರಿತಂ, ವಿಪರಿತಕ್ಕಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪೀತಕನ್ತಿಆದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಲೋಹಿತಓದಾತಾದಿಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾಗಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುಮನೋತಿ ರಾಗವಸೇನ ಲೋಭವಸೇನ ಸದ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸುಮನೋ. ದುಮ್ಮನೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವಾ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ. ಮಜ್ಝತ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣವಸೇನ, ಞಾಣವಸೇನ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ತತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ, ಪಣವಸದ್ದೋ, ಪತ್ತಗನ್ಧೋ, ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಪುಪ್ಫರಸೋ, ಫಲರಸೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಂ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಂ, ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ, ಅವಿದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಣೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ. ಲೋಕೇನ ಗತನ್ತಿ ಲೋಕೇನ ಞಾತಂ. ತಥೇವ ಗತತ್ತಾತಿ ತಥೇವ ಞಾತತ್ತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ, ಗತಸದ್ದೇನ ಏಕತ್ತಂ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗತಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಧಾತವೋ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ.

ಯಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಂ ತಥಾಆಗತತ್ತಾದಿಅತ್ಥೇನ ತಥಾಗತೋ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಮಾರಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ. ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಯಸ್ಸಞ್ಚ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಂಯೇವ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲಾನಂ ಸಾಲವನೇ ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಪಠಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಬೋಧಿಯಮ್ಪಿ ಯಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ಲಪತಿ ಉದ್ದಿಸನವಸೇನ, ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪರಿನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ದೇಸಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿನವಙ್ಗಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದನಿಮ್ಮದನಂ ದೋಸಮದನಿಮ್ಮದನಂ ಮೋಹಮದನಿಮ್ಮದನಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅವಕ್ಖಲಿತಂ, ಏಕಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛಿತಂ ವಿಯ ಏಕಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಮಿತಂ ವಿಯ ಏಕತುಲಾಯ ತುಲಿತಂ ವಿಯ ಚ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಭಾಸಿತಂ, ಏಕನ್ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಅನಞ್ಞಥಂ. ಏತೇನ ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗದಅತ್ಥೋ ಅಯಂ ಗತಸದ್ದೋ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಥಂ ಗದತೀತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾವಾದೀತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಗವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ವದತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಯಂ ಪಹಾಸಿ. ಯೇ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಭಗವಾ – ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಾ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಯಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಾದೀ ಭಗವಾ ತಥಾಕಾರೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲಾದಿಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾಯಂ ಯಥಾಕಾರೀ ಭಗವಾ, ತಥೇವ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪರೇಸಂ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ತಥಾವಾದೀ. ಭಗವತೋ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ ಚ ಹೋತಿ. ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಚ ಯಥಾ ವಾಚಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ. ಯಥಾ ಚ ಕಾಯೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ. ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ದೇವದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ, ತತೋ ಏವ ಅಯಂ ನ ಕೇನಚಿ ಅಭಿಭೂತೋ. ದಕ್ಖತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ. ವಿಸೇಸವಚನಿಚ್ಛಾಯಪಿ ಅಭಾವತೋ ಅನವಸೇಸವಿಸಯೋ ದಸಸದ್ದೋ. ತೇನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಅವಿಪರೀತಂ ಆಸಯಾದಿಅವಬೋಧೇನ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿನಾ ಚ ಸತ್ತೇ, ಭಾವಞ್ಞತ್ಥತ್ತೂಪನಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸುಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವಸೇ ವತ್ತೇತೀತಿ ವಸವತ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಯೋಗಾನಂ ಪಹಾನೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಉಪಯೇಹಿ ವಿರಹಿತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಉಪಯೇಹಿ ವಿರಹಿತೋ.

ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಗನ್ಥೇ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದಿಕೇ ಸಕಸನ್ತಾನತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಠಿತೋ. ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ತೇಸಂ ಪಮೋಚನೋತಿ ಸಬ್ಬಗನ್ಥಪ್ಪಮೋಚನೋ. ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಮಾ ಸನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸ ಅನೇನ ಖೀಣಾಸವೇನ ಬುದ್ಧೇನ ಪರಮಾ ಸನ್ತಿ ಞಾಣಫುಸನೇನ ಫುಟ್ಠಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಫುಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಬ್ಬಾನೇ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕುತೋಚಿ ಭಯಕಾರಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೇಮತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಖೇಮಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಖೇಮಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೭೯-೪೦೮). ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಕುತೋಭಯನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇತಿ ಅಕುತೋಭಯಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅನೀಘೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ. ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಕ್ಖಯಂ ಪತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ಉಪಧೀ ಸಮ್ಮದೇವ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಧಿಸಙ್ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ’’ತಿ. ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಪವತ್ತಯೀತಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟಂ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ ಪವತ್ತೇಸಿ. ಮಹನ್ತೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹನ್ತಂ. ವೀತಸಾರದನ್ತಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಯೋಗೇನ ವೀತಸಾರದಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ಚತುತ್ಥೇ ಬಾಳ್ಹಂ ಖೋ ನೇ ಪಸಂಸಸೀತಿ ನೇ ಸಮಣೇ ಬಾಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪಸಂಸಸಿ ವಣ್ಣಯಸಿ. ಕೀದಿಸಂ ಸೀಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಸೀಲಾ. ಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಿಂಸಮಾಚಾರಾ. ಗುಣಮಗ್ಗಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಗುಣಗ್ಗಸಣ್ಠಿತಾ. ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಅಗ್ಗಗುಣೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಸನ್ತಮಾನಸಾ, ‘‘ಸನ್ತಂ ತೇಸಂ ಗತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಏಕಕಿಯಾತಿ ಏಕಕಾ, ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅದುತಿಯಾ’’ತಿ. ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ತೇನ –

‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಸುಚಿ ನೇಸಂ, ವಾಚಾಕಮ್ಮಂ ಅನಾವಿಲಂ;

ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ.

‘‘ವಿಮಲಾ ಸಙ್ಖಮುತ್ತಾಭಾ, ಸುದ್ಧಾ ಅನ್ತರಬಾಹಿರಾ;

ಪುಣ್ಣಾ ಸುದ್ಧೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ.

‘‘ಲಾಭೇನ ಉನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ಅಲಾಭೇನ ಚ ಓನತೋ;

ಲಾಭಾಲಾಭೇನ ಏಕಟ್ಠಾ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ.

‘‘ಯಸೇನ ಉನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ಅಯಸೇನ ಚ ಓನತೋ;

ಯಸಾಯಸೇನ ಏಕಟ್ಠಾ, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ.

‘‘ಪಸಂಸಾಯುನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ನಿನ್ದಾಯಪಿ ಚ ಓನತೋ;

ಸಮಾ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಸು, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮ.

‘‘ಸುಖೇನ ಉನ್ನತೋ ಲೋಕೋ, ದುಕ್ಖೇನಪಿ ಚ ಓನತೋ;

ಅಕಮ್ಪಾ ಸುಖದುಕ್ಖೇಸು, ತಾದಿಸಾ ಸಮಣಾ ಮಮಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೦೩ ಚೂಳಸುಭದ್ದಾವತ್ಥು) –