.ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ

ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ

೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ

೧. ಸೇಖಬಲವಗ್ಗೋ

೧. ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೋಪಿ ಬಲಟ್ಠೋ ಏವ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಪನ ಅಕಮ್ಪನೀಯತ್ತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಬಲಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ.

ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೬. ವಿತ್ಥತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨-೬. ದುತಿಯೇ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಲಜ್ಜತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಹಿರೀ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಉತ್ರಸತಿ. ಪಾಪುತ್ರಾಸಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ.

ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೋತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪನ್ನವೀರಿಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೋಸಕ್ಕಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ. ಪಹಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ಥಾಯ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ನಾಮ ಸಮಧಿಗಮೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ.

ಗತಿಅತ್ಥಾ ಧಾತುಸದ್ದಾ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಮಿಸ್ಸಕನಯೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಚೇವ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚಾ’’ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಕಿರಿಯತೋ ಸಾ ಚ ಖೋ ಪದೇಸಿಕಾತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಭಾವೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಯಾಥಾವತೋ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಹಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಖೇಪಿತಂ ಖೇಪಿತಮೇವ, ನಾಸ್ಸ ಪುನ ಖೇಪನಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪಾಯೇನ ಞಾಯೇನ ಸಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ. ತತಿಯಾದೀಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ವಿತ್ಥತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಕಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಸನ್ತಿ ಲೂನನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಅಸಿತಂ, ದಾತ್ತಂ. ವಿವಿಧಾ ಆಭಞ್ಜನ್ತಿ ಭಾರಂ ಓಲಮ್ಬೇನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಭಙ್ಗೀ, ವಿಧಂ. ಕುಲಪುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋ, ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಟ್ಠಪಾಲೋ ನಾಮ ಕುಲಪುತ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಥುಲ್ಲಕೋಟ್ಠಿಕೇ ಅಗ್ಗಕುಲಿಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೯೪) ಏವಂ ಆಗತೋ ಉಚ್ಚಕುಲಪ್ಪಸುತೋ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋ ನಾಮ. ‘‘ಯೇ ತೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಸದ್ಧಾ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೪) ಏವಂ ಆಗತಾ ಪನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕುಲೇ ಪಸುತಾಪಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನಾ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ ನಾಮ. ಇಧ ಪನ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಲಪುತ್ತೋತಿ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋ’’ತಿ. ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ, ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಕಾಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಚವನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಸದ್ಧಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾ – ಆಗಮನೀಯಸದ್ಧಾ, ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಾ, ಪಸಾದಸದ್ಧಾ, ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾತಿ. ತತ್ಥ ಆಗಮನೀಯಸದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಆಗಮನೀಯಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಆಗತಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾ ಸಾತಿಸಯಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತೋ. ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಆಗತಸದ್ಧಾ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಾ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ. ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪ್ಪಸಾದೋ ಪಸಾದಸದ್ಧಾ ಮಹಾಕಪ್ಪಿನರಾಜಾದೀನಂ ವಿಯ. ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಓಕ್ಕನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಕಪ್ಪನಂ ಓಕಪ್ಪನಂ, ತದೇವ ಸದ್ಧಾತಿ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ಪಸಾದಸದ್ಧಾ ಪರನೇಯ್ಯರೂಪಾ ಹೋತಿ, ಸವನಮತ್ತೇನಪಿ ಪಸೀದನತೋ. ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಂ ವತ್ಥುಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತೀ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ.

ಚವನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮಅಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯. ನವಮೇ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸಯೋತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸವೋ ವ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಗರುನಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತೋ ಗಾರವವಸೇನ ಪತಿಸ್ಸವನಂ, ಪತಿಸ್ಸವೋ, ಪತಿಸ್ಸವಭೂತಂ, ತಂಸಭಾವಞ್ಚ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಾರವಂ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಸ್ಸವೋತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸವೋ, ಗಾರವವಿರಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಜೇಟ್ಠಕೋ ಅನೀಚವುತ್ತೀ’’ತಿ.

ಪಠಮಅಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಅಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦. ದಸಮೇ ವುದ್ಧಿನ್ತಿಆದೀಸು ಸೀಲೇನ ವುದ್ಧಿಂ, ಮಗ್ಗೇನ ವಿರುಳ್ಹಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇಪುಲ್ಲಂ. ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ವಾ ವುದ್ಧಿಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ವಿರುಳ್ಹಿಂ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ವೇಪುಲ್ಲಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಮಗ್ಗಫಲಾವಹಂ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಸೋ ತಾದಿಸೇನ ಸೀಲೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ವುದ್ಧಿಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೀಲೇನ ವುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ವಿರೂಳ್ಹಮೂಲೋ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸಾಸನೇ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಆಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಿರೂಳ್ಹಿ’’ನ್ತಿ. ಯೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಅರಹಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸತಿ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇಪುಲ್ಲ’’ನ್ತಿ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುತಿಯಅಗಾರವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸೇಖಬಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಬಲವಗ್ಗೋ

೧. ಅನನುಸ್ಸುತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ತಥಾವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ, ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಪರತೋ ದಸ್ಸಿತಬಲಯೋಗೇನ ‘‘ದಸಬಲೋಹ’’ನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ. ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಟ್ಠಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ. ಚಕ್ಕಞ್ಚೇತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಅನನುಸ್ಸುತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯೇ ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೋಪಿ ಬಲಟ್ಠೋ ಏವ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಪನ ಅಕಮ್ಪನೀಯತ್ತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಬಲಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ.

ಸಂಖಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ವಿತ್ಥತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನಾತಿ ಸತಿಯಾ ನೇಪಕ್ಕೇನ, ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನೇಪಕ್ಕಂ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ನೇಪಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸತಿ ಅಞ್ಞೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸತಿಮಾತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಸವಿಸೇಸಾ ಸತಿ ಗಹಿತಾತಿ ಪರತೋಪಿ ‘‘ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ’’ತಿ ಸತಿಕಿಚ್ಚಮೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನಾತಿ ಸತಿಯಾ ನೇಪಕ್ಕಭಾವೇನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಲಬ್ಭತೇವ. ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಸತಿಯಾ ಬಲವಭಾವೋ. ತಥಾ ಹಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ಸಜ್ಝಾಯನಸಮ್ಮಸನಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ.

ಚಿರಕತಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಪರೇನ ವಾ ಕಾಯೇನ ಚಿರಕತಂ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದಿಮಹಾವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಪೂರಣಂ. ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಪರೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ಚಿರಭಾಸಿತಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉದ್ದಿಸನಉದ್ದಿಸಾಪನಧಮ್ಮಾಸಾರಣಧಮ್ಮದೇಸನಾಉಪನಿಸಿನ್ನಕಪರಿಕಥಾಅನುಮೋದನೀಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇನ ಚಿರಕತೇ ಕಾಯೋ ನಾಮ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಚಿರಭಾಸಿತೇ ವಾಚಾ ನಾಮ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ರೂಪಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಅರೂಪಂ. ಇತಿ ಇಮೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ನಿರುದ್ಧಾತಿ ಸರತಿ ಚೇವ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಚ, ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಹಿ ಸತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಏಸ ಸಕಿಂ ಸರಣೇನ ಸರಿತಾ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣೇನ ಅನುಸ್ಸರಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ವಿತ್ಥತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೧೦. ದಟ್ಠಬ್ಬಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೫-೨೦. ಪಞ್ಚಮೇ ಸವಿಸಯಸ್ಮಿಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏವ. ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಕಥೇತುನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಚ ತೇನ ತೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಕಥೇತುಂ. ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸೂತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕಾರಣೇಸು. ಕಾಮಞ್ಚ ತೇಸು ಸತಿಆದಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾವ ತೇಹಿ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸದ್ಧೋ ಏವ ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಾಬಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಬಲೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಭಾವನಾಯ. ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಅಙ್ಗೇಸು ಸದ್ಧಾ ವಿಯ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಭಾವನಾಯ ವೀರಿಯಂ ವಿಯ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೬) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸತಿ ಅಧಿಕಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ, ‘‘ಅರಿಯಸಚ್ಚಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಧಿಕಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ. ಅಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬಲಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸಮತಾವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಾಬಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಏತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ.

ಇದಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅತಿರೇಕಕಿಚ್ಚತಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಿದಂ ಉಪಮಾ ಸಂಸನ್ದನಂ – ರಾಜಪಞ್ಚಮಸಹಾಯಾ ವಿಯ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ. ನೇಸಂ ಕೀಳನತ್ಥಂ ಏಕಜ್ಝಂ ವೀಥಿಓತರಣಂ ವಿಯ ಬಲಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಓತರಣಂ, ಸಹಾಯೇಸು ಪಠಮಾದೀನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಗೇಹೇವ ವಿಚಾರಣಾ ವಿಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಅಙ್ಗಾದೀನಿ ಪತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ. ಸಹಾಯೇಸು ಇತರೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ವಿಯ ಸೇಸಬಲಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತದನ್ವಯತಾ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಬಲಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಾನುಗತಾ. ನ ಹಿ ತದಾ ತೇಸಂ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಆದೀಸು ಆಪಾದೀನಂ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಪುರೇತರಂ ತಥಾಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಞುತ್ತರಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ರಾಜಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಛಟ್ಠಾದೀನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ.

ದಟ್ಠಬ್ಬಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಪಠಮಅಗಾರವಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೧-೨೨. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕನ್ತಿ ಅಭಿಸಮಾಚಾರೇ ಉತ್ತಮಸಮಾಚಾರೇ ಭವಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ತವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಸೀಲ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ದುತಿಯೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಪಠಮಅಗಾರವಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩-೪. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೩-೨೪. ತತಿಯೇ ನ ಚ ಪಭಾವನ್ತನ್ತಿ ನ ಚ ಪಭಾಸಮ್ಪನ್ನಂ. ಪಭಿಜ್ಜನಸಭಾವನ್ತಿ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಳಕಜ್ಜನಪಭಙ್ಗುರಂ. ಅವಸೇಸಂ ಲೋಹನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಸಜಾತಿಲೋಹಂ, ವಿಜಾತಿಲೋಹಂ, ಪಿಸಾಚಲೋಹಂ, ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹನ್ತಿ ಏವಂಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಲೋಹಂ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನೇವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸನ್ತಾನೇ ನೀವರಣಾನಿ ಲದ್ಧಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಿ, ತತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋ, ಪಗೇವ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ. ಪರಿತ್ತಕುಸಲಂ ಪನ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನೀವರಣೇಹಿ ಉಪಹತೇ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋನ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧದೀಪಕಪಲ್ಲಿಕವಟ್ಟಿತೇಲಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಪದೀಪೋ ವಿಯ. ಅಪಿಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನೇವ ತೇಸಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಗ್ಗೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚತುತ್ಥೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಅನುಗ್ಗಹಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಆರದ್ಧಾ, ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೫೨) –

‘‘ಅನುಗ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧೂಪಕಾರಾ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಫಲಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾ. ತದೇವ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾನಿಸಂಸಾ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚತುತ್ಥಫಲಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸೀಲಾನುಗ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಸುತನ್ತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ. ಸಾಕಚ್ಛಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಕಥಾ. ಸಮಥೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಸತ್ತವಿಧಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಞ್ಹಿ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ, ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಸತ್ತವಿಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ.

‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಮಧುರಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಅಮ್ಬಪೋತಕಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಉದಕಕೋಟ್ಠಕಂ ಥಿರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧತಿ, ಘಟಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚತಿ, ಉದಕಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಂ ಮರಿಯಾದಂ ಥಿರಂ ಕರೋತಿ. ಯಾ ಹೋತಿ ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿ ವಾ ಸುಕ್ಖದಣ್ಡಕೋ ವಾ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಪುಟೋ ವಾ ಮಕ್ಕಟಕಜಾಲಂ ವಾ, ತಂ ಅಪನೇತಿ, ಖಣಿತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮೂಲಾನಿ ಪರಿಖಣತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಕರೋತೋ ಸೋ ಅಮ್ಬೋ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಕೋಟ್ಠಕಬನ್ಧನಂ ವಿಯ ಹಿ ಸೀಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕಸಿಞ್ಚನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ಮರಿಯಾದಾಯ ಥಿರಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ ಸಮಥೋ, ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿಆದೀನಂ ಹರಣಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಖಣಿತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮೂಲಖಣನಂ ವಿಯ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಭಾವನಾ, ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮಧುರಫಲದಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅರಹತ್ತಫಲದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಲದ್ಧೂಪಕಾರಾತಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಸ್ಸಯಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀಸು ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಹಿ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ, ಅಗ್ಗಫಲಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ತಪ್ಪರಿಕ್ಖಾರಧಮ್ಮೇಸುಯೇವ ಚ ಕೇವಲೋ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಫಲಕ್ಖಣೇತಿ ಅನನ್ತರಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ಚಾತಿ ದುವಿಧೇಪಿ ಫಲಕ್ಖಣೇ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತೋವಿಮುಚ್ಚತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚೇತಸೋ ವಿಮುಚ್ಚನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಸಞ್ಞಿತಂ ಪಹಾನಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಧ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಮತ್ತಂ ಗಹಿತಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ ಏವ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪುನವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಫಲಾನಿಸಂಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ಸೀಲಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಝಾನಸಭಾವತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಸಮ್ಮಾಸತಿಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಸುತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಆರೋಚನವಸೇನ ಸಹ ಕಥನಂ ಸಂಕಥಾ, ಸಂಕಥಾವ ಸಾಕಚ್ಛಾ. ಇಧ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ…ಪೇ… ಕಥಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಏಕವಾರಂ ವಿಧಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಖಲನಂ, ಅನೇಕವಾರಂ ಪಕ್ಖಲನಂ, ತದುಭಯಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದನೀ ಅಪನಯನೀ ಕಥಾ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಕಥಾ. ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಲೇನ್ತಸ್ಸ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಸ್ಸ ಚ. ಸುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಥಾಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥಜೋತನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಮ್ಬೂಪಮಾ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ಉದಕಕೋಟ್ಠಕನ್ತಿ ಜಲಾವಾಟಂ. ಥಿರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧತೀತಿ ಅಸಿಥಿಲಂ ದಳ್ಹಂ ನಾತಿಮಹನ್ತಂ ನಾತಿಖುದ್ದಕಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಿ. ಥಿರಂ ಕರೋತೀತಿ ಉದಕಸಿಞ್ಚನಕಾಲೇ ತತೋ ತತೋ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಉದಕಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಂ ಜಲಾವಾಟಪಾಳಿಂ ಥಿರತರಂ ಕರೋತಿ. ಸುಕ್ಖದಣ್ಡಕೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅಮ್ಬಗಚ್ಛಸ್ಸ ಸುಕ್ಖಕೋ ಸಾಖಾಸೀಸಕೋ. ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಪುಟೋತಿ ತಮ್ಬಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಪುಟೋ. ಖಣಿತ್ತಿನ್ತಿ ಕುದಾಲಂ. ಕೋಟ್ಠಕಬನ್ಧನಂ ವಿಯ ಸೀಲಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಡ್ಢನೂಪಾಯಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವತೋ. ಉದಕಸಿಞ್ಚನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಬ್ರೂಹನತೋ. ಮರಿಯಾದಾಯ ಥಿರಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ ಸಮಥೋ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಭಾವನಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಸೀಲಮರಿಯಾದಾಯ ದಳ್ಹೀಭಾವಾಪಾದನತೋ. ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲಂ ಥಿರತರಂ ಹೋತಿ. ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿಆದೀನಂ ಹರಣಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವನಾಯ ವಿಬನ್ಧನಾಪನಯನತೋ. ಮೂಲಖಣನಂ ವಿಯ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಭಾವನಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಬನ್ಧಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾನಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಲಿಖಣನತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಯಥಾಸುತೇ ಅತ್ಥೇ ಸಾಕಚ್ಛಾಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಸೋಧನೇನ ಸಮಥನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತತೋ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾರಿಪೂರಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮ್ಮುಖಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನತೋ ಅಯಮಾನುಪುಬ್ಬೀ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅನುಗ್ಗಹಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಛಟ್ಠೇ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಆಯತನಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಾನೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಮುಚ್ಚನಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ. ಪಾಳಿಅತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಆಗತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂತಂಪಾಳಿಅತ್ಥಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ. ಪಾಳಿಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥಬೋಧಿನಿಂ ಪಾಳಿಂ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ. ತರುಣಪೀತೀತಿ ಸಞ್ಜಾತಮತ್ತಾ ಮುದುಕಾ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ. ಕಥಂ ಜಾಯತಿ? ಯಥಾದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ತದನುಚ್ಛವಿಕಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯವಾಚಾಮನೋಸಮಾಚಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಮೋದಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜಾಯತಿ. ತುಟ್ಠಾಕಾರಭೂತಾ ಬಲವಪೀತೀತಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪೀತಿಯಾ ವಸೇನ ಲದ್ಧಾಸೇವನತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ತುಟ್ಠಾಕಾರಭೂತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ. ಯಸ್ಮಾ ನಾಮಕಾಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧೇ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

ಸುಖಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಚೇತಸಿಕಂ ನಿರಾಮಿಸಸುಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ ವಿನ್ದತಿ. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಅನುತ್ತರಸಮಾಧೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಹತ್ತ…ಪೇ… ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವವಿಭಾವನಂ, ಯಂ ತಥಾ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಭಾವೋ. ಓಸಕ್ಕಿತುನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತುಂ. ಸಮಾಧಿಯೇವ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಆರುಳ್ಹೋ ಸಮಾಧಿ ಏವ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿಆದಿ.

ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಸತ್ತಮೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖದರಥಪರಿಳಾಹಾನಂ ವಿಗತತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಮೇತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಸುಖತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ’’ತಿ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನತಾಯ ಸನ್ತಪಣೀತತರಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮೋ…ಪೇ… ಸುಖವಿಪಾಕೋ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇನ ಲದ್ಧತ್ತಾ. ‘‘ಕಿಲೇಸಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಭಾವಂ. ಲದ್ಧತ್ತಾ ಪತ್ತತ್ತಾ ತಬ್ಭಾವಂ ಉಪಗತತ್ತಾ. ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ ನೀವರಣಪಠಮಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿಆದೀನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಞ್ಞೇ ಕಿಲೇಸಾ ವಾರೇತಬ್ಬಾ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಿತತ್ತಾ ಚ ಅಪರಿಹಾನಿವಸೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಿತತ್ತಾ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ. ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ಸತಿಯಾ ಸತಿಬಹುಲತಾಯ ಸತೋ ಏವ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸತಿಯಾ ಸತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ಞಾಣೇಸು.

ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮-೯. ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೮-೨೯. ಅಟ್ಠಮೇ ಕರೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಪ್ಫಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಗಬ್ಭಾಸಯೇ ಕಿರೀಯತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಕರತೋ ಜಾತೋ ಕಾಯೋ ಕರಜಕಾಯೋ, ತದುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಸಮುದಾಯೋ. ಕಾಮಂ ನಾಮಕಾಯೋಪಿ ವಿವೇಕಜೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ತಥಾಲದ್ಧೂಪಕಾರೋ, ‘‘ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಪನ ರೂಪಕಾಯೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಂ ಕರಜಕಾಯ’’ನ್ತಿ. ಅಭಿಸನ್ದೇತೀತಿ ಅಭಿಸನ್ದನಂ ಕರೋತಿ. ತಂ ಪನ ಅಭಿಸನ್ದನಂ ಝಾನಮಯೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ತಿನ್ತಭಾವಾಪಾದನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಲೂಖಭಾವಾಪನಯನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಮೇತೀ’’ತಿಆದಿ. ತಯಿದಂ ಅಭಿಸನ್ದನಂ ಅತ್ಥತೋ ಯಥಾವುತ್ತಪೀತಿಸುಖಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಪ್ಫರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪರಿಸನ್ದೇತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಬ್ಬಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಾವಾ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾವತೋ. ಅವಯವಾವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಅವಯವಿನಿ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಅವಯವವಿಸಯೋ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸವತೋ’’ತಿ. ಅಫುಟಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸ್ಸ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ.

ಛೇಕೋತಿ ಕುಸಲೋ. ತಂ ಪನಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನಹಾನೀಯಚುಣ್ಣಾನಂ ಕರಣೇ ಪಿಣ್ಡಿಕರಣೇ ಚ ಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಬಲೋ’’ತಿಆದಿ. ಕಂಸ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮಹತಿಯಾ ಕಂಸಪಾತಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೬೧) ಸುವಣ್ಣೇ ಆಗತೋ.‘‘ಕಂಸೋ ಉಪಹತೋ ಯಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೩೪) ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹೇ. ಕತ್ಥಚಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತೇ ‘‘ಉಪಕಂಸೋ ನಾಮ ರಾಜಾಸಿ, ಮಹಾಕಂಸಸ್ಸ ಅತ್ರಜೋ’’ತಿಆದಿ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೪.೧೦.೧೬೪ ಘಟಪಣ್ಡಿತಜಾತಕವಣ್ಣನಾ). ಇಧ ಪನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಹೇತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಲೋಹೇನ ಕತಭಾಜನೇ’’ತಿ. ಸ್ನೇಹಾನುಗತಾತಿ ಉದಕಸಿನೇಹೇನ ಅನುಪ್ಪವಿಸನವಸೇನ ಗತಾ ಉಪಗತಾ. ಸ್ನೇಹಪರೇತಾತಿ ಉದಕಸಿನೇಹೇನ ಪರಿತೋ ಗತಾ ಸಮನ್ತತೋ ಫುಟಾ. ತತೋ ಏವ ಸನ್ತರಬಾಹಿರಾ ಫುಟಾ ಸ್ನೇಹೇನ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಉದಕೇನ ತೇಮಿತಭಾವಮಾಹ. ನ ಚ ಪಗ್ಘರಿಣೀತಿ ಏತೇನ ತಿನ್ತಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಘನಥದ್ಧಭಾವಂ ವದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಬಿನ್ದುಬಿನ್ದೂ’’ತಿಆದಿ.

ತಾಹಿ ತಾಹಿ ಉದಕಸಿರಾಹಿ ಉಬ್ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಉಬ್ಭಿದಂ, ಉಬ್ಭಿದಂ ಉದಕಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಬ್ಭಿದೋದಕೋ. ಉಬ್ಭಿನ್ನಉದಕೋತಿ ನದೀತೀರೇ ಖತಕೂಪಕೋ ವಿಯ ಉಬ್ಭಿಜ್ಜನಕಉದಕೋ. ಉಗ್ಗಚ್ಛನಉದಕೋತಿ ಧಾರಾವಸೇನ ಉಟ್ಠಹನಉದಕೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಉಬ್ಭಿದೋದಕೋವ ರಹದೋ ಗಹಿತೋ, ನ ಇತರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಉಗ್ಗಚ್ಛನಉದಕಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಧಾರಾನಿಪಾತಬುಬ್ಬುಳಕೇಹೀತಿ ಧಾರಾನಿಪಾತೇಹಿ ಚ ಉದಕಬುಬ್ಬುಳೇಹಿ ಚ. ‘‘ಫೇಣಪಟಲೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಮೇವ ಅಪರಿಕ್ಖೋಭತಾಯ ನಿಚ್ಚಲಮೇವ, ಸುಪ್ಪಸನ್ನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ.

ಉಪ್ಪಲಾನೀತಿ ಉಪ್ಪಲಗಚ್ಛಾನಿ. ಸೇತರತ್ತನೀಲೇಸೂತಿ ಉಪ್ಪಲೇಸು, ಸೇತುಪ್ಪಲರತ್ತುಪ್ಪಲನೀಲುಪ್ಪಲೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪ್ಪಲಂ ಉಪ್ಪಲಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞಗ್ಗಹಣತೋ. ಸತಪತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ-ಸದ್ದೋ ಬಹುಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಸತಗ್ಘೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತೇನ ಅನೇಕಸತಪತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಲೋಕೇ ಪನ ರತ್ತಂ ಪದುಮಂ, ಸೇತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಾವ ಅಗ್ಗಾ ಯಾವ ಚ ಮೂಲಾ ಉದಕೇನ ಅಭಿಸನ್ದನಾದಿಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದಕಾನುಗ್ಗತಗ್ಗಹಣಂ. ಇಧ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ ವಿಯ ಕರಜಕಾಯೋ, ಉದಕಂ ವಿಯ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಮಾಹ, ತಞ್ಚ ರಾಗಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಮಲಾಪಗಮತೋ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ನಿಮ್ಮಲಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠೇನ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪರಿಯೋದಾತತಾ ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಘಂಸನೇನ ಪಭಸ್ಸರತಾ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಪಭಸ್ಸರಟ್ಠೇನ ಪರಿಯೋದಾತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಇದನ್ತಿ ಓದಾತವಚನಂ. ಉತುಫರಣತ್ಥನ್ತಿ ಉತುನೋ ಫರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಉತುಫರಣಂ ನ ಹೋತಿ ಸೇಸನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಙ್ಖಣ …ಪೇ… ಬಲವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ವತ್ಥಂ ವಿಯ ಕರಜಕಾಯೋತಿ ಯೋಗಿನೋ ಕರಜಕಾಯೋ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಉತುಫರಣಸದಿಸೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸುಖೇನ ಫರಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸರೀರಂ ವಿಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಉತುಫರಣಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ ಚೇತೋಗಹಣೇನ ಝಾನಸುಖಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉತುಫರಣಂ ವಿಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸುಖ’’ನ್ತಿ. ನನು ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸುಖಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಾತಲಕ್ಖಣಸನ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ಪನೇತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೩೨) ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸನ್ತತ್ತಾ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸರೂಪದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತಂ. ಸಮಭರಿತೋತಿ ಸಮಪುಣ್ಣೋ.

ಮಣ್ಡಭೂಮೀತಿ ಪಪಾವಣ್ಣಭೂಮಿ. ಯತ್ಥ ಸಲಿಲಸಿಞ್ಚನೇನ ವಿನಾವ ಸಸ್ಸಾನಿ ಠಿತಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯುಗೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ ಯೋಗ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಆಚರಿಯೋ ಯೋಗ್ಗಾಚರಿಯೋ. ತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪನತೋ ಹತ್ಥಿಆದಯೋಪಿ ‘‘ಯೋಗ್ಗಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಸ್ಸದಮ್ಮಸಾರಥೀ’’ತಿ. ಯೇನ ಯೇನಾತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಯೇನ ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ. ಯಂ ಯಂ ಗತಿನ್ತಿ ಜವಸಮಜವಾದಿಭೇದಾಸು ಗತೀಸು ಯಂ ಯಂ ಗತಿಂ. ನವಮೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ನಾಗಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ದಸಮೇ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಮಹಾಸದ್ದಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಉಚ್ಚೋ ಪತ್ಥಟೋ ಮಹನ್ತೋ ವಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ ಸದ್ದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಮಹಾಸದ್ದಾ. ವಚೀಘೋಸೋಪಿ ಹಿ ಬಹೂಹಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಿತೋ ಅತ್ಥತೋ ಸದ್ದತೋ ಚ ದುರವಬೋಧೋ ಕೇವಲಂ ಮಹಾನಿಗ್ಘೋಸೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛತಿ. ಮಚ್ಛವಿಲೋಪೇತಿ ಮಚ್ಛಾನಂ ವಿಲುಮ್ಪಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಣೇ, ಮಚ್ಛಾನಂ ವಾ ವಿಲುಮ್ಪನೇ. ಕೇವಟ್ಟಾನಞ್ಹಿ ಮಚ್ಛಪಚ್ಛಿಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾಜನೋ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ‘‘ಇಧ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಂ ಮಚ್ಛಂ ದೇಹಿ, ಏಕಂ ಮಚ್ಛಫಾಲಂ ದೇಹೀ’’ತಿ, ‘‘ಏತಸ್ಸ ತೇ ಮಹಾ ದಿನ್ನೋ, ಮಯ್ಹಂ ಖುದ್ದಕೋ’’ತಿ ಏವಂ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಂ ಮಹಾಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಮಚ್ಛಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಜಾಲೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕೇವಟ್ಟಾ ಚೇವ ಅಞ್ಞೇ ಚ ‘‘ಪವಿಟ್ಠೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಮಹಾಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಸುಚಿಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಾಸುಚಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಅಸುಚಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸುಖಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ. ಪವಿವೇಕಸುಖಸ್ಸಾತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕತೋ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕತೋ ಚ ವಿಗತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ. ಉಪಸಮಸುಖಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮಾವಹಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ. ಸಮ್ಬೋಧಸುಖನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಸುಖಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ನಾಗಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸುಮನವಗ್ಗೋ

೧. ಸುಮನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸತಕ್ಕಕೂತಿ ಸತಸಿಖರೋ, ಅನೇಕಕೂಟೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ತಸ್ಸ ಮಹಾಮೇಘಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಸೋ ಹಿ ಮಹಾವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಉಟ್ಠಿತೇನ ವಲಾಹಕಕೂಟಸತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಿಪಿ ತಂ ಗೋತ್ರಭು ಪಠಮತರಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದಿಸ್ವಾ ಪನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ ನ ತಂ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಞ್ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಭಾವನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ದಸ್ಸನಂ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ತದಭಿಸಮಯೋತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವಾಪತ್ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸುಮನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಚುನ್ದೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ದುತಿಯೇ ‘‘ಅರಿಯಕನ್ತೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೧೭೯) ಅರಿಯಕನ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ ಆಗತಾನಿ. ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ ಹಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ ಅರಿಯಾನಂ ಕನ್ತಾನಿ ಪಿಯಾನಿ, ಭವನ್ತರಗತಾಪಿ ಅರಿಯಾ ತಾನಿ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಯಾವತಾ, ಚುನ್ದ, ಸೀಲಾನಿ ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ, ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ…ಪೇ… ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ ಸೀಲಾನೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಸೀಲಾನೀ’’ತಿ.

ಚುನ್ದೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಉಗ್ಗಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩. ತತಿಯೇ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಉಟ್ಠಾನಸೀಲಾತಿ ರತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾಯನವೇಲಾಯ ಸಾಮಿಕೇ ಪರಿಜನೇ ಸೇಯ್ಯಾಯ ಅವುಟ್ಠಿತೇ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಉಟ್ಠಾನಸೀಲಾ. ಸಾಮಿಕಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾಸನತೋ ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢಾ ವಿಯ ಪಠಮಮೇವ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಾಯಿನಿಯೋ. ಕಿಂಕಾರನ್ತಿ ಕಿಂಕರಣೀಯಂ, ಕಿಂಕರಣಭಾವೇನ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪಟಿಸ್ಸುಣನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಕಿಂಕಾರಪ್ಪಟಿಸ್ಸಾವಿನಿಯೋ. ಮನಾಪಂಯೇವ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಮನಾಪಚಾರಿನಿಯೋ. ಪಿಯಮೇವ ವದನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಿಯವಾದಿನಿಯೋ.

ತತ್ರುಪಾಯಾಯಾತಿ ತತ್ರ ಕಮ್ಮೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬಉಪಾಯಭೂತಾಯ ವೀಮಂಸಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಉಣ್ಣಾಕಪ್ಪಾಸಸಂವಿಧಾನೇ’’ತಿಆದಿ. ಅಲಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಾ. ಅಲಂ ಸಂವಿಧಾತುನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಲಂ ಕಾತುಂ ಅಲಂ ಸಂವಿಧಾತುನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಕಾತುಮ್ಪಿ ಪರೇಹಿ ಕಾರಾಪೇತುಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಉಗ್ಗಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೫. ಸೀಹಸೇನಾಪತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೪-೩೫. ಚತುತ್ಥೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಅಸಮ್ಪರಾಯಿಕತಾಯ ಸಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಯಂ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ದಾನಂ ನಾಮ ಸಾಧು ಸುನ್ದರಂ, ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನೇವ ನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯಂ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪರಸ್ಸ ದೇತಿ. ತಸ್ಸ ಪತಿ ಹುತ್ವಾತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ಲೋಭಂ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಭವನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ. ತೇನ ಅನಧಿಭವನೀಯತ್ತಾ ನ ದಾಸೋ ನ ಸಹಾಯೋತಿ. ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯಸ್ಸ ಉಪಗತತ್ತಾ. ಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ ತಸ್ಸ ಪಿಯಭಾವಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ. ಸಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತನತೋ. ಅಥ ವಾ ಯೋ ದಾನಸೀಲತಾಯ ದಾಯಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ದಾನೇ ಪವತ್ತಿಭೇದೇನ ದಾನದಾಸೋ, ದಾನಸಹಾಯೋ, ದಾನಪತೀತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರೋ ಹೋತಿ. ತದಸ್ಸ ತಿಪ್ಪಕಾರತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದಾನಂ, ಅನ್ನಪಾನಾದಿ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ತಣ್ಹಾಧಿಪನ್ನತಾಯ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವತ್ತನತೋ ದಾಸೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪರೇಸಂ ದೀಯತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅನ್ನಪಾನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಾಸೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಸಮಸಮಂ ಠಪನತೋ. ಪತಿ ಹುತ್ವಾ ದೇತಿ ಸಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಾಪನತೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯೋ ಅತ್ತನಾ ಪಣೀತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ನಿಹೀನಂ ದೇತಿ, ಸೋ ದಾನದಾಸೋ ನಾಮ ತನ್ನಿಮಿತ್ತನಿಹೀನಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಯೋ ಯಾದಿಸಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಮೇವ ಪರೇಸಂ ದೇತಿ, ಸೋ ದಾನಸಹಾಯೋ ನಾಮ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಹೀನಾಧಿಕಭಾವವಿವಜ್ಜನೇನ ಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಯೋ ಅತ್ತನಾ ನಿಹೀನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಪಣೀತಂ ದೇತಿ, ಸೋ ದಾನಪತಿ ನಾಮ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸೇಟ್ಠಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ.

ನಿತ್ತೇಜಭೂತೋ ತೇಜಹಾನಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಸಹ ಬ್ಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹಪವತ್ತನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ, ಸಹಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಭಾವಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಗತಾ’’ತಿ. ಅಸಿತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅಬನ್ಧಸ್ಸ, ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನೇನ ಅಬನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸೀಹಸೇನಾಪತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬-೭. ಕಾಲದಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೬-೩೭. ಛಟ್ಠೇ ಆರಾಮತೋತಿ ಫಲಾರಾಮತೋ. ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಸುಜಾತಾನಿ. ಭಾಸಿತಞ್ಞೂತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಘರದ್ವಾರೇ ಠಿತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತುಣ್ಹೀ ಹೋನ್ತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ನಾಮ ಅರಿಯಾಯ ಯಾಚನಾಯ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಉದ್ಧಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏಸಾ ಅರಿಯಾನಂ ಯಾಚನಾ’’ತಿ. ತತ್ರ ಯೇ ‘‘ಮಯಂ ಪಚಾಮ, ಇಮೇ ನ ಪಚನ್ತಿ, ಪಚಮಾನೇ ಪತ್ವಾ ಅಲಭನ್ತಾ ಕುಹಿಂ ಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಸಂವಿಭಜನ್ತಿ, ತೇ ಭಾಸಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ ಞತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕರಣತೋ. ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇತಿ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ. ಅಪ್ಪಟಿವಾನಚಿತ್ತೋತಿ ಅನಿವತ್ತನಚಿತ್ತೋ. ಸತ್ತಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಕಾಲದಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಸದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖೀ ಹೋನ್ತು ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹಿತಫರಣೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಗೇಹಂ ಅಞ್ಞೇ ಸೀಲವನ್ತೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಾಪಿ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನಾಮ. ನೀಚವುತ್ತಿನ್ತಿ ಪಣಿಪಾತಸೀಲಂ. ಕೋಧಮಾನಥದ್ಧತಾಯ ರಹಿತನ್ತಿ ಕೋಧಮಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಯೋ ಥದ್ಧಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾತಲಕ್ಖಣೋ, ತೇನ ವಿರಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋರಚ್ಚೇನಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋರಚ್ಚಂ? ಯೋ ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸೋರಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾಗತೇನ ಸೀಲಸಂವರಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೋರತಭಾವೇನ. ಸಖಿಲನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಾಖಲ್ಯಂ? ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ಥದ್ಧಕಾ ಕಕ್ಕಸಾ ಫರುಸಾ ಕಟುಕಾ ಅಭಿಸಜ್ಜನೀ ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾ ಅಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾ, ತಥಾರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ಪಹಾಯ ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ನೇಲಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ ಪೇಮನೀಯಾ ಹದಯಙ್ಗಮಾ ಪೋರೀ ಬಹುಜನಕನ್ತಾ ಬಹುಜನಮನಾಪಾ, ತಥಾರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಯಾ ತತ್ಥ ಸಣ್ಹವಾಚತಾ ಸಖಿಲವಾಚತಾ ಅಫರುಸವಾಚತಾ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಖಲ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೦) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಸಮ್ಮೋದಕಮುದುಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಖಿಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋದಕ’’ನ್ತಿ.

ಸದ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಪುತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೯-೪೦. ನವಮೇ ಭತೋತಿ ಪೋಸಿತೋ. ತಂ ಪನ ಭರಣಂ ಜಾತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸುಖಪಚ್ಚಯೂಪಹರಣೇನ ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾಪಹರಣೇನ ಚ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥಪಾದವಡ್ಢನಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮುಖೇನ ಸಿಙ್ಘಾನಿಕಾಪನಯನನಹಾಪನಮಣ್ಡನಾದಿಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ತಕಂ ಖೇತ್ತಾದಿಂ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತಂ ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಕಂ…ಪೇ… ಕುಲವಂಸೋ ಚಿರಂ ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸಲಾಕಭತ್ತಾದೀನಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಲಾಕಭತ್ತಾದೀನಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಯಸ್ಮಾ ದಾಯಜ್ಜಪ್ಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನೋಯೇವ ದಾಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನ ಇತರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಲವಂಸಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತ್ತನಾ ದಾಯಜ್ಜಾರಹಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಾಯಜ್ಜಾರಹಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಓವಾದೇ ಅವತ್ತಮಾನೇ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೇ ದಾರಕೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಪುತ್ತೇ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇ ದಾಯಜ್ಜಾರಹಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಓವಾದೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಪನ ಕುಲಸನ್ತಕಸ್ಸ ಸಾಮಿಕೇ ಕರೋನ್ತಿ. ತತಿಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಮತದಿವಸತೋ ತತಿಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪುತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುಮನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಮುಣ್ಡರಾಜವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಆದಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೧-೪೨. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಾಧಿಗತೇಹೀತಿ ವಾ ಉಟ್ಠಾನೇನ ಚ ವೀರಿಯೇನ ಚ ಅಧಿಗತೇಹಿ. ತತ್ಥ ಉಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ ವೀರಿಯಂ. ವೀರಿಯನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಭೋಗುಪ್ಪಾದನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತತಾ. ವೀರಿಯಂ ತಜ್ಜೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ. ಪೀಣಿತನ್ತಿ ಧಾತಂ ಸುತಿತ್ತಂ. ತಥಾಭೂತೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಥೂಲಸರೀರೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಥೂಲಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಆದಿಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಇಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೩. ತತಿಯೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಏತಾನಿ ಆಯುಆದೀನಿ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪಮಾದಮೇವ ಪಸಂಸನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯುಆದೀನಿ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದೋವ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಗತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯುಆದೀನಿ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ ಅಪ್ಪಮಾದೋವ ಕಾತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ಕತ್ಥಾತಿ? ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಹಿತಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನ.

ಇಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಮನಾಪದಾಯೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪. ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಮನೋಮಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಏಕಂ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದೇವಕಾಯ’’ನ್ತಿ. ಸತಿಪಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮನಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಾಮಭವೇ ಓಪಪಾತಿಕಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಮನೋಮಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತಾಸಙ್ಕಾಯ ಏವ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಮನಸಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಾಸಮ್ಭವತೋ. ನಿರುಳ್ಹೋ ವಾಯಂ ಲೋಕೇ ಮನೋಮಯವೋಹಾರೋ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತೇಸು. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅನ್ನಮಯೋ, ಪಾಣಮಯೋ, ಮನೋಮಯೋ, ಆನನ್ದಮಯೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಮಯೋ’’ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಅತ್ತಾನಂ ವೇದವಾದಿನೋಪಿ ವದನ್ತಿ. ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋಪಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬೋ ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೮೭). ತೀಸು ವಾ ಕುಲಸಮ್ಪತ್ತೀಸೂತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಖತ್ತಿಯವೇಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೇಸು ಸಮ್ಪನ್ನಕುಲೇಸು. ಛಸು ವಾ ಕಾಮಸಗ್ಗೇಸೂತಿ ಛಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು.

ಮನಾಪದಾಯೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೬. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೫-೪೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋತಿ ಆಳ್ಹಕಗಣನಾಯ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋ. ಯೋಜನವಸೇನ ಪನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಉಪರಿ ಆಕಾಸೇನ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇನ ಮಜ್ಝೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಿತಕೇಹಿ ದೀಪಪಬ್ಬತಪರಿಯನ್ತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಜಾನನ್ತೇನ ಯೋಜನತೋ ಸಙ್ಖಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಮಹಾಸರೀರಮಚ್ಛಕುಮ್ಭೀಲಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಮಹಾನಾಗದಾನವಾದೀನಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ ಬಲವಾಮುಖಪಾತಾಲಾದೀನಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಬಹುಭೇರವಂ. ಪುಥೂತಿ ಬಹೂ. ಸವನ್ತೀತಿ ಸನ್ದಮಾನಾ. ಉಪಯನ್ತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೮. ಧನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೭-೪೮. ಸತ್ತಮೇ ಸದ್ಧಾತಿ ಮಗ್ಗೇನಾಗತಾ ಸದ್ಧಾ. ಸೀಲಞ್ಚ ಯಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಂ ನಾಮ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅರಿಯಕನ್ತಂ ಸೀಲಂ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಏಕಸೀಲಮ್ಪಿ ಅಕನ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಂ ಪಞ್ಚಸೀಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅಟ್ಠಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಧನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯. ನವಮೇ ಪತಿತಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಓಲೋಕೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಧೋಮುಖೋ. ನಿಪ್ಪಟಿಭಾನೋತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ಅವಿಸಹನತೋ ನಿಪ್ಪಟಿಭಾನೋ ಪಟಿಭಾನರಹಿತೋ.

ಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ನಾರದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦. ದಸಮೇ ಅಜ್ಝೋಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ಅಧಿಮತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಮುಚ್ಛಾಯ ಮುಚ್ಛಿತೋ, ಮುಚ್ಛಂ ಮೋಹಂ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಿಲಿತ್ವಾ…ಪೇ… ಅತಿರೇಕಮುಚ್ಛಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ. ಮಹಚ್ಚಾತಿ ಮಹತಿಯಾ. ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹತಾ ರಾಜಾನುಭಾವೇನಾ’’ತಿ.

ನಾರದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮುಣ್ಡರಾಜವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೨. ದುತಿಯಪಣ್ಣಾಸಕಂ

(೬) ೧. ನೀವರಣವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಆವರಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೧-೫೨. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಆವರನ್ತೀತಿ ಆವರಣಾ, ನೀವಾರಯನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಆವರನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಆದಿತೋ ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ. ನೀವಾರಯನ್ತೀತಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ವಾರಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಆವರಣವಸೇನಾತಿ ಆದಿತೋ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿವಾರಣವಸೇನ. ನೀವರಣವಸೇನಾತಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ವಾರಣವಸೇನಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾತೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಪಾತನಞ್ಚೇತ್ಥ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಮೇವ. ಇತಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಪಞ್ಞಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಚ ಪರಿತ್ತಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ನೀವರಣಧಮ್ಮಾ ಇತರಾಸಂ ಸಮತ್ಥತಂ ವಿಹನನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ ವುತ್ತಾ. ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿನಾ ಪಕತಿಯಾ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾವಹೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಅನುಳಾರಂ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಂ. ಯಂ ಅಸತಿಪಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ವತ್ತತಿ, ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೮.೭೫). ಅಲಂ ಅರಿಯಾಯ ಅರಿಯಭಾವಾಯಾತಿ ಅಲಮರಿಯೋ, ಅರಿಯಭಾವಾಯ ಸಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ, ಅಲಮರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಚಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ.

ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಆರಾಧೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧೧) ಹಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೪) ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ ತೇ ಞಾಣಾಯ ದಸ್ಸನಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೯೬) ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಅಯಮಞ್ಞೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗತೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೨೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೬; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ ‘ಸತ್ತಾಹಕಾಲಕತೋ ಆಳಾರೋ ಕಾಲಾಮೋ’’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೪; ೨.೩೪೦) ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ಇಧ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಾಯತನಂ ಜಾನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು. ಸಮ್ಮಸನೂಪಚಾರೇ ಚ ಧಮ್ಮಲಕ್ಖಣತ್ತಯಞ್ಚ ತಥಾ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಮಗ್ಗೋ. ಫಲಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಜೋತನಟ್ಠೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಅನಾವರಣತಾಯ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುತಾಯ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ಬ್ಯಾದಿಣ್ಣಕಾಲೋತಿ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಕಾಲೋ. ದುತಿಯಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಆವರಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩-೪. ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೩-೫೪. ತತಿಯೇ ಪದಹತೀತಿ ಪದಹನೋ, ಭಾವನಮನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಭಾವನಾನುಯೋಗೋ ಪದಹನಭಾವೋ. ಪಧಾನಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಧಾನಿಕೋ, ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಧಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಗತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಣಿಧಾನತೋ ಪಭುತಿ ಆಗತಸದ್ಧಾ ಆಗಮನಸದ್ದಾ ಏವ, ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿಗಮತೋ ಸಮುದಾಗತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾಪಿ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಾ ನಾಮ, ಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ಅಚಲಭಾವೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಧಿಭವನೀಯತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ. ಓಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಓಕ್ಕನ್ದಿತ್ವಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ, ಪಸಾದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸೀದನಮೇವ. ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿದ್ಧಂ. ಯಥಾ ತೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಹತ್ಥಗತಂ ಅಹೋಸಿ, ತಥಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ. ಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ಸದ್ಧಾ ಅಚಲಾ ಅಸಮ್ಪವೇಧಿ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ತೇನ ಪಟಿವೇಧೇನ ಸದ್ಧಾ ನ ತಥಾತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನೋ ಧಮ್ಮೇ ಪಸನ್ನೋ ಸಙ್ಘೇ ಪಸನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ. ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಇಜ್ಝತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಜರಾಮರಣತೋ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪದಹನತೋ.

ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವತ್ಥೋ ‘‘ಅಪ್ಪಸದ್ದಸ್ಸ…ಪೇ… ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೋಗೋ’’ತಿ. ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾತಿ ಯಥಾಭುತ್ತಮಾಹಾರಂ ಸಮಾಕಾರೇನೇವ ಪಚನಸೀಲಾಯ. ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪಚನ್ತೀ ಹಿ ಗಹಣೀ ಘೋರಭಾವೇನ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ರೋಗಂ ಜನೇತಿ, ಸಿಥಿಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಚನ್ತೀ ಮನ್ದಭಾವೇನ ವಾತವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ತೇನಾಹ ‘‘ನಾತಿಸೀತಾಯ ನಾಚ್ಚುಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ. ಗಹಣಿತೇಜಸ್ಸ ಮನ್ದಪಟುತಾವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸೀತುಣ್ಹಸಹತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿಸೀತಲಗ್ಗಹಣಿಕೋ’’ತಿಆದಿ. ಯಾಥಾವತೋ ಅಚ್ಚಯದೇಸನಾ ಅತ್ತನೋ ಆವಿಕರಣಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಗುಣಂ ಪಕಾಸೇತಾ’’ತಿ. ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿಸುದ್ಧಾಯಾತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಯ. ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಜಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾಯ. ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ಅನಧಿಗತೇ ಪವತ್ತಿರಹಂ, ಅಧಿಗತೇ ನ ಪವತ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತಥಾಹೇಸ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ಚೂಳಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚತುತ್ಥಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಮಾತಾಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೫. ಪಞ್ಚಮೇ ವಿಸ್ಸಾಸೋತಿ ವಿಸಚ್ಛಾಯಸನ್ತಾನೋ ಭಾವೋ. ಓತಾರೋತಿ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಕುಸಲವಾರಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ.

ಘಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ ಅಕ್ಕಮನಾದಿವಸೇನ ಬಾಧೇಯ್ಯ. ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹೀತಿ ಞಾತತೀರಣಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಕುತೋಚಿ ಭಯನ್ತಿ ಅಕುತೋಭಯಾ, ನಿಬ್ಭಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುನ್ನಂ ಓಘಾನಂ, ಸಂಸಾರಮಹೋಘಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಾರಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಮಾತಾಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಉಪಜ್ಝಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೬. ಛಟ್ಠೇ ಮಧುರಕಭಾವೋ ನಾಮ ಸರೀರಸ್ಸ ಥಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಗರುಭಾವಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಜಾತಗರುಭಾವೋ’’ತಿ. ನ ಪಕ್ಖಾಯನ್ತೀತಿ ನಪ್ಪಕಾಸೇನ್ತಿ, ನಾನಾಕಾರಣತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚ ಅನುದಿಸಾ ಚ ಮಯ್ಹಂ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಉಪಜ್ಝಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅಭಿಣ್ಹಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೭. ಸತ್ತಮೇ ಜರಾಧಮ್ಮೋತಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೭೬೩) ವಿಯ ಪಕತಿಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಜರಾಪಕತಿಕೋ ಜಿಣ್ಣಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜರಾಸಭಾವೋ’’ತಿಆದಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಮ್ಮುನಾ ದಾತಬ್ಬಂ ಆದಿಯತೀತಿ ಕಮ್ಮದಾಯಾದೋ, ಅತ್ತನಾ ಯಥೂಪಚಿತಕಮ್ಮಫಲಭಾಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ ದಾಯಜ್ಜಂ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವದನ್ತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ದಾಯಜ್ಜಂ ಸನ್ತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು, ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦). ಯೋನೀಹಿ ಫಲಂ ಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಯೋನಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಮಮತ್ತವಸೇನ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬನ್ಧೂ, ಞಾತಿ ಸಾಲೋಹಿತೋ ಚ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಏಕನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಬನ್ಧೂ’’ತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅವಸ್ಸಯೋ. ಕಮ್ಮಸದಿಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅವಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ.

ಯೋಬ್ಬನಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಮದೋತಿ ‘‘ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇ ಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ದಹರಮ್ಹ ತಾವಾ’’ತಿ ಯೋಬ್ಬನಂ ಅಪಸ್ಸಾಯ ಮಾನಕರಣಂ. ‘‘ಅಹಂ ನಿರೋಗೋ ಸಟ್ಠಿ ವಾ ಸತ್ತತಿ ವಾ ವಸ್ಸಾನಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ, ನ ಮೇ ಹರೀತಕಖಣ್ಡಮ್ಪಿ ಖಾದಿತಬ್ಬಂ, ಇಮೇ ಪನಞ್ಞೇ ‘ಅಸುಕಂ ನೋ ಠಾನಂ ರುಜ್ಜತಿ, ಭೇಸಜ್ಜಂ ಖಾದಾಮಾ’ತಿ ವಿಚರನ್ತಿ, ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ನಿರೋಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಾನಕರಣಂ ಆರೋಗ್ಯಮದೋ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಂ ನಾಮ ಪಭಙ್ಗುರಂ ದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧಞ್ಚ, ತದುಭಯಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿಂ ಪಚ್ಚಯಸುಲಭತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಚಿರಂ ಜೀವಿಂ, ಚಿರಂ ಜೀವಾಮಿ, ಚಿರಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ, ಸುಖಂ ಜೀವಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮಾನಕರಣಂ ಜೀವಿತಮದೋ.

ಉಪಧಿರಹಿತನ್ತಿ ಕಾಮೂಪಧಿರಹಿತಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಉಪಧೀ – ಕಾಮೂಪಧಿ, ಖನ್ಧೂಪಧಿ, ಕಿಲೇಸೂಪಧಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧೀತಿ. ಕಾಮಾಪಿ ‘‘ಯಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ‘‘ಉಪಧಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನತ್ಥೇನ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಖನ್ಧಾಪಿ ಖನ್ಧಮೂಲಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಭವದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಭಿಣ್ಹಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.