ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ

ಚರಿತಭೇದವಣ್ಣನಾ

೩. ರಾಗೋ ವ ಚರಿತಾ ಪಕತೀತಿ ರಾಗಚರಿತಾ. ಏವಂ ದೋಸಚರಿತಾದಯೋಪಿ. ಚರಿತಸಙ್ಗಹೋತಿ ಮೂಲಚರಿತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಗಹೋ, ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ತೇಸಟ್ಠಿ ಚರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ರಾಗಾದಿಕೇ ತಿಕೇ ಸತ್ತ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಾದಿಕೇ ತಿಕೇ;

ಏಕದ್ವಿತಿಕಮೂಲಮ್ಹಿ, ಮಿಸ್ಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಕ’’ನ್ತಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ರಾಗಚರಿತಾ ದೋಸಚರಿತಾ ಮೋಹಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸಚರಿತಾ ರಾಗಮೋಹಚರಿತಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಚರಿತಾತಿ ಏವಂ ರಾಗಾದಿಕೇ ತಿಕೇ ಸತ್ತಕಮೇಕಂ. ತಥಾ ಸದ್ಧಾಚರಿತಾ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿತಾತಿ ಸದ್ಧಾದಿಕೇಪಿ ತಿಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವೇ ತಿಕೇ ಅಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚುದ್ದಸ ಚರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ರಾಗಾದಿತಿಕೇ ಪನ ಏಕದ್ವಿತಿಕಮೂಲವಸೇನ ಸದ್ಧಾದಿತಿಕೇನ ಸಹ ಯೋಜಿತೇ ರಾಗಸದ್ಧಾಚರಿತಾ ರಾಗಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ರಾಗವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ರಾಗಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ರಾಗಸದ್ಧಾವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ರಾಗಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ ರಾಗಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿತಾತಿ ರಾಗಮೂಲನಯೇ ಏಕಂ ಸತ್ತಕಂ, ತಥಾ ‘‘ದೋಸಸದ್ಧಾಚರಿತಾ ದೋಸಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ದೋಸವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ದೋಸಮೂಲನಯೇಪಿ ಏಕಂ, ‘‘ಮೋಹಸದ್ಧಾಚರಿತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಮೋಹಮೂಲನಯೇಪಿ ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕಮೂಲನಯೇ ಸತ್ತಕತ್ತಯಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ದ್ವಿಮೂಲಕನಯೇಪಿ ‘‘ರಾಗದೋಸಸದ್ಧಾಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸಬುದ್ಧಿಚರಿತಾ ರಾಗದೋಸವಿತಕ್ಕಚರಿತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಸತ್ತಕತ್ತಯಂ. ತಿಮೂಲಕನಯೇ ಪನ ‘‘ರಾಗದೋಸಮೋಹಸದ್ಧಾಚರಿತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಂ ಸತ್ತಕನ್ತಿ ಏವಂ ಮಿಸ್ಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಕವಸೇನ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಚರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಇಮಾ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ, ಪುರಿಮಾ ಚ ಚುದ್ದಸಾತಿ ತೇಸಟ್ಠಿ ಚರಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಚತುಸಟ್ಠೀ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ.

ಚರಿತಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ

೪. ಭಾವನಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರಕಮ್ಮಭೂತಾ, ಆದಿಕಮ್ಮಭೂತಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾ ನಾಮ. ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೋತ್ರಭೂಪರಿಯೋಸಾನಾ ಕಾಮಾವಚರಭಾವನಾ ಉಪಚಾರಭಾವನಾ ನಾಮ. ಅಪ್ಪನಾಯ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ ಗಾಮೂಪಚಾರಾದಯೋ ವಿಯ. ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾಸಙ್ಖಾತವಿತಕ್ಕಪಮುಖತ್ತಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪನಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ತಪ್ಪಮುಖತಾವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಝಾನಧಮ್ಮಾ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಮಿತ್ತಭೇದವಣ್ಣನಾ

೫. ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ, ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದಿ. ತದೇವ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮನಸಾ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ. ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ವಣ್ಣಾದಿಕಸಿಣದೋಸರಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ.

೬. ಪಥವೀಯೇವ ಕಸಿಣಂ ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನನ್ತಸ್ಸ ಫರಿತಬ್ಬತಾಯ ಸಕಲಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ, ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ. ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಝಾನಂ ‘ಪಥವೀಕಸಿಣ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀಸುಪಿ. ತತ್ಥ ಪಥವಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭೂತಕಸಿಣಾನಿ. ನೀಲಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣಾನಿ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ, ಚನ್ದಾದಿಆಲೋಕೋ ಆಲೋಕಕಸಿಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೭. ಉದ್ಧಂ ಧುಮಾತಂ ಸೂನಂ ಛವಸರೀರಂ ಉದ್ಧುಮಾತಂ, ತದೇವ ಕುಚ್ಛಿತಟ್ಠೇನಉದ್ಧುಮಾತಕಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸೇತರತ್ತಾದಿನಾ ವಿಮಿಸ್ಸಿತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನೀಲವಣ್ಣಂ ಛವಸರೀರಂ ವಿನೀಲಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ನೀಲಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ವಿಸ್ಸವನ್ತಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ. ಮಜ್ಝೇ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ನಂ ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ಖಾಯಿತಂ ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ಖಣ್ಡಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಖಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ. ಕಾಕಪದಾದಿಆಕಾರೇನ ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾ ವಿವಿಧಂ ಖಿತ್ತಂ ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ. ಲೋಹಿತಪಗ್ಘರಣಕಂ ಲೋಹಿತಕಂ. ಕಿಮಿಕುಲಪಗ್ಘರಣಕಂ ಪುಳವಕಂ. ಅನ್ತಮಸೋ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠಿಕಂ.

೮. ಅನು ಅನು ಸರಣಂ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಅರಹತಾದಿಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ. ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಂಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಂಘಾನುಸ್ಸತಿ. ಅಖಣ್ಡತಾದಿನಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಗುಣಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ. ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗಾನುಸ್ಸರಣಂ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ. ‘‘ಯೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ದೇವಾ ದೇವತ್ತಂ ಗತಾ, ತಾದಿಸಾ ಗುಣಾ ಮಯಿ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ. ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಭೂತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ. ಕೇಸಾದಿಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ. ಆನಞ್ಚ ಅಪಾನಞ್ಚ ಆನಾಪಾನಂ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ.

೯. ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಮಿತ್ತೇಸು ಭವಾತಿ ವಾ ಮೇತ್ತಾ, ಸಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖೂಪಸಂಹರಣಲಕ್ಖಣಾ. ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ ಕರುಣಾ. ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಪಮೋದಲಕ್ಖಣಾ ಮುದಿತಾ. ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ. ಉತ್ತಮವಿಹಾರಭಾವತೋ, ಉತ್ತಮಾನಂ ವಾ ವಿಹಾರಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ.

೧೦. ಗಮನಪರಿಯೇಸನಪರಿಭೋಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ.

೧೧. ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಕೇಸಾದಿಸಸಮ್ಭಾರಾದಿತೋ ಚ ವವತ್ಥಾನಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ.

೧೨. ಅರೂಪೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾ ಆರುಪ್ಪಾ.

ನಿಮಿತ್ತಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಪ್ಪಾಯಭೇದವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚರಿತಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚರಿತಾಸು ಪನಾ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ. ರಾಗೋ ವ ಚರಿತಂ ಪಕತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಚರಿತೋ, ರಾಗಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ. ಆನಾಪಾನಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭಾವೇನ ಮೋಹಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ, ವಿತಕ್ಕಸನ್ಧಾವನಸ್ಸ ನಿವಾರಕತ್ತಾ ಚ. ಛ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಯೋ ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಸದ್ಧಾವುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ.

೧೭. ಮರಣಉಪಸಮಸಞ್ಞಾವವತ್ಥಾನಾನಿ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಏವ ವಿಸಯತ್ತಾ.

೧೮. ಸೇಸಾನೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಭೂತಕಸಿಣಆಕಾಸಆಲೋಕಕಸಿಣಆರುಪ್ಪಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದಸವಿಧಾನಿ. ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತೇಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು. ಪುಥುಲಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನತೋ. ಖುದ್ದಕಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಸನ್ಧಾವನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಚೇವ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತಾಯ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ರಾಗಾದೀನಂ ಪನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾ, ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಾ ಅನುಪಕಾರಿಕಾ ಕಸಿಣಾದಿಭಾವನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ಸಪ್ಪಾಯಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ

೧೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪನಾ, ಬುದ್ಧಗುಣಾದೀನಂ ಪರಮತ್ಥಭಾವತೋ, ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಸಪಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಚ. ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸು ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿ, ಪನ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮವಸೇನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಧಿ. ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನೋ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೨೧. ಪಞ್ಚಪಿ ಝಾನಾನಿ ಏತೇಸಮತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾನೀತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ.

೨೨. ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ಪಟಿಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚಣ್ಡಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಅರಿತ್ತಬಲೇನ ನಾವಾ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅವಿತಕ್ಕಜ್ಝಾನಾಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೩. ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾನಭಿರತೀನಂ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ಸಹಗತತಾ ಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

೨೪. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತು, ದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚನ್ತು, ಲದ್ಧಸುಖಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಮಾ ವಿಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ಮೇತ್ತಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಬ್ಯಾಪಾರತ್ತಯಂ ಪಹಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನೇನ ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಭಾವನಾನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಬಲವತರತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಹಗತಾಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಭಾವನಾಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಗೋಚರಭೇದವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಆರಮ್ಮಣಾನುರೂಪತೋ. ಕಸ್ಸಚಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತತಾಯ ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೭. ಕಸಿಣಾಸುಭಕೋಟ್ಠಾಸಾನಾಪಾನಸ್ಸತೀಸ್ವೇವ ಹಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಭವೋತಿ.

೨೮. ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ತಾವ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ದಸವಿಧಂ ಪಲಿಬೋಧಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಿಯಗರುಭಾವನೀಯಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ಅನನುರೂಪವಿಹಾರಂ ಪಹಾಯ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನುರೂಪವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಕೇಸನಖಹರಣಾದಿಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದೀನಿ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸು ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ತಂತಂಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ತಂತದಾರಮ್ಮಣೇಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಭಾವನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೫೪ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಇಧ ಆಚರಿಯೇನ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ, ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರನಯೇ ಆಹರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋ ಸಿಯಾತಿ ಮಯಮ್ಪಿ ತಂ ನ ವಿತ್ಥಾರೇಸ್ಸಾಮ. ಯದಾ ಪನ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮುಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾನುಪುಬ್ಬಭಾವನಾವಸೇನ ಯದಾ ತಂ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾ ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸದಿಸಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಆಪಾಥಂ ಆಗತಂ ಹೋತಿ.

೨೯. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಹಿತಾ ಹೋತಿ.

೩೦. ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸಮಾಹಿತೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಥಾ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸದಿಸಂ, ತತೋಯೇವ ಹಿ ತಂ ‘‘ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪನ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತತೋ ಅತಿಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ವತ್ಥುಧಮ್ಮವಿಮುಚ್ಚಿತನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮತೋ ವಿಮುತ್ತಂ, ವತ್ಥುಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಗತಕಸಿಣದೋಸತೋ ವಿನಿಮುತ್ತಂ. ಭಾವನಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಭಾವನಾಮಯಂ. ಸಮಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಪ್ಪಿತಂ.

೩೧. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ.

೩೩. ಪಞ್ಚಸು ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಚತುಪಞ್ಚಜವನಕತಿಪಯಭವಙ್ಗತೋ ಪರಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಝಾನಙ್ಗಾವಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ. ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾನನ್ತರಂ ಕತಿಪಯಭವಙ್ಗತೋ ಪರಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ. ಸೇತು ವಿಯ ಸೀಘಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಓಘಂ ಭವಙ್ಗವೇಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಝಾನಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಭವಙ್ಗಪಾತತೋ ರಕ್ಖಣಯೋಗ್ಯತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ. ಯಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಉದ್ಧಂ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಠಪನಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಅನ್ತೋ ಅವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಯಥಾಕಾಲವಸೇನೇವ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮಾತಿ ಅಲಮತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಿತಾ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾಯ ಏವ ಸಿದ್ಧಾ. ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಜವನಾನೇವ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನಿ ನಾಮ. ವಿತಕ್ಕಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಂ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಓಳಾರಿಕಙ್ಗಾನಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ. ಪದಹತೋತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಪನ ಉಪಚಾರಭಾವನಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ನಿಕನ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನುರೂಪಂ.

೩೬. ಆಕಾಸಕಸಿಣಸ್ಸ ಉಗ್ಘಾಟೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾಸವಜ್ಜಿತೇಸೂ’’ತಿ. ಕಸಿಣನ್ತಿ ಕಸಿಣಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ. ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾತಿ ಅಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ. ಅನನ್ತವಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಂ, ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸ’’ನ್ತಿ ಆಕಾಸಂ ಆರಬ್ಭ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ನ ಪನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೇಪಿ. ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೭೬), ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೮೧) ಮನಸಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ.

೩೯. ‘‘ಸನ್ತಮೇತಂ, ಪಣೀತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಾವಮತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ.

೪೦. ಅವಸೇಸೇಸು ಚಾತಿ ಕಸಿಣಾದೀಹಿ ಸಹ ಅಪ್ಪನಾವಹಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಅವಸೇಸೇಸು ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠಸು, ಸಞ್ಞಾವವತ್ಥಾನೇಸು ಚಾತಿ ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು. ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೪) ವುತ್ತವಿಧಾನೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ. ಸಾಧುಕಮುಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತೇ. ಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾ ಸಮಾಹಿತಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಉಪಚಾರೋ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೪೧. ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಅಭಿವಿಸೇಸತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಪಞ್ಚಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೩೬೫) ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಮೇತ್ವಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಯೋಗತೋ ಅನುರೂಪತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಮೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪಾದಕಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಂ ಪಥವಾದಿಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ, ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ. ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾದಿಕಮಾವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ ವಿಕುಬ್ಬನೀಯಂ ಸತಾದಿಕಂ ಕೋಮಾರರೂಪಾದಿಕಂ, ದಿಬ್ಬಸೋತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಥೂಲಸುಖುಮಭೇದಂ ಸದ್ದಂ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಪರಸ್ಸ ಹದಯಙ್ಗತವಣ್ಣದಸ್ಸನೇನ ಸರಾಗಾದಿಭೇದಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮಯೇ ಪುರಿಮಭವೇಸು ಚುತಿಚಿತ್ತಾದಿಭೇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮಯೇ ಓಭಾಸಫರಿತಟ್ಠಾನಗತಂ ರೂಪಂ ವಾ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ.

ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮಿ, ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋಮೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ರೂಪಾದೀಸೂತಿ ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸಯಭೂತೇಸು ರೂಪಪಾದಕಜ್ಝಾನಸದ್ದಪರಚಿತ್ತಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು. ಏತ್ಥ ಹಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸ ತಾವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ, ಕಾಯೋ, ರೂಪಾದಿಅಧಿಟ್ಠಾನೇ ರೂಪಾದೀನಿ ಚಾತಿ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ. ತತ್ಥ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅತೀತಮೇವ, ಕಾಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಇತರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮನಾಗತಂ ವಾ. ದಿಬ್ಬಸೋತಸ್ಸ ಪನ ಸದ್ದೋಯೇವ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ. ಪರಚಿತ್ತವಿಜಾನನಾಯ ಪನ ಅತೀತೇ ಸತ್ತದಿವಸೇಸು, ಅನಾಗತೇ ಸತ್ತದಿವಸೇಸು ಚ ಪವತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಾದೀಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಿಕಾಲಿಕಂ ಚಿತ್ತಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೧೬; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೩೪).

ಸಙ್ಗಹಕಾರಾ ಪನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೩೪) ವದನ್ತಿ, ಕಥಂ ಪನಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ನನು ಚ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಗಹಿತಮೇವ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಯ ತಂಸಮಕಾಲಮೇವ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಕಾಲವಸೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಸಿಯಾ, ಮಗ್ಗಫಲವೀಥಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಜವನಾನಂ ಕಥಞ್ಚ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ? ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೧೬; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೩೪) ತಾವ ಸನ್ತತಿಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ಯೋಜಿತಾ. ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ೧೪೩೪ ಥೋಕ ವಿಸದಿಸಂ) ಪನ ಭಣತಿ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ‘ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾಮಿ’ಚ್ಚೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅವಿಸೇಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ. ಪಚ್ಛಾ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇನ ಸರಾಗಾದಿವವತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ ನೀಲಾದಿವವತ್ಥಾನಂ ವಿಯ. ತಾನಿ ಚ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೇವ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಚ ಠಾನೇ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಾದೋಸೋ ನತ್ಥಿ ಅಭಿನ್ನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾ, ಖನ್ಧಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ಚ ನಾಮಗೋತ್ತಾನಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪನ ರೂಪಮೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗೋ. ಯಥಾರಹಮಪ್ಪೇತೀತಿ ತಂತಂಪರಿಕಮ್ಮಾನುರೂಪತೋ ಅಪ್ಪೇತಿ.

೪೨. ಇದಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಭೇದೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಾ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿ ಇದ್ಧಿಪ್ಪಭೇದೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾ. ದಿಬ್ಬಾನಂ ಸೋತಸದಿಸತಾಯ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಯ ಚ ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಸೋತಞ್ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ. ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪರಚಿತ್ತವಿಜಾನನಾ. ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿವುತ್ಥವಸೇನ ಚೇವ ಗೋಚರನಿವಾಸವಸೇನ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇಸು ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ. ವುತ್ತನಯೇನ ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖು ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು. ‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣ’ನ್ತಿ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನಿಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ತಾವ ಅನಾಗತೇ ಸತ್ತದಿವಸತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತನಕಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಂ ದುತಿಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತನಕಞ್ಚ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸವಿಸಯೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕನ್ತಿ. ಯಥಾ ಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಙ್ಖಾತಾ ಚೇತನಾ, ಚತ್ತಾರೋಪಿ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಗೋಚರವಸೇನ ಭೇದೋ ಗೋಚರಭೇದೋ.

ಗೋಚರಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.