ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ

ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದವಣ್ಣನಾ

೪೩. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ. ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಸಾಯೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತವಿಧೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೪೪. ಅನಿಚ್ಚತಾಯೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಅನೇನಾತಿ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ. ಉದಯವಯಪಟಿಪೀಳನಸಙ್ಖಾತದುಕ್ಖಭಾವೋ ವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ. ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೋ ಅನತ್ತತಾ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ.

೪೫. ತಿಣ್ಣಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾ.

೪೬. ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಕಲಾಪತೋ ಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ. ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ. ಉದಯಂ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಯೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಭಙ್ಗಞಾಣಂ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಯತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಭಯಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಭಯಾನಂ ಆದೀನವತೋ ಪೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಆದೀನವಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ. ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೇಸು ಭಯನನ್ದೀವಿವಜ್ಜನವಸೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ. ಪುರಿಮಾನಂ ನವನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ, ಉಪರಿ ಚ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಕೂಲಂ ಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ.

೪೭. ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ. ಸಂಯೋಜನಾದೀಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದಿನೋ ಅಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ. ಪಣಿಹಿತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ.

೪೯. ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಅಪಾಯಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ತದೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ಸಮಾಧಾನೋಪಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಸೀಲಞ್ಚಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ. ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ರೂಪಾದೀಸು ಸಂವರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸೀಲಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸೀಲಂ. ಮಿಚ್ಛಾಜೀವ ವಿವಜ್ಜನೇನ ಆಜೀವಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಿವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ತೇಸಂ ಇದಮತ್ಥಿಕತಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸೀಲಂ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಂ. ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ದೇಸನಾಸಂವರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ನಾಮ.

೫೦. ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿನೀವರಣಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ವಿಸೋಧನತೋ, ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚಾತಿ ವಾ ಕತ್ವಾ.

೫೧. ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಸಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ, ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ರಸೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ, ಫಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಂ ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ, ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ಪಥವೀ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ, ‘‘ನಮನಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮಂ, ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ‘‘ನಾಮರೂಪತೋ ಅತ್ತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ.

೫೨. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಉಪಾದಾನಕಮ್ಮಹೇತುವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಆಹಾರಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ನಾಮಞ್ಚ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಚತುಚಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕುಸಲಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ವಿಪಾಕೋ ಭವಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಂ, ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನವಸೇನ ಕಿರಿಯಜವನಂ, ಆವಜ್ಜನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ನಾಮರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾದಿಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿಕಾಯ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ಸೋಳಸವಿಧಾಯ, ‘‘ಸತ್ಥರಿಕಙ್ಖತೀ’’ತ್ಯಾದಿಕಾಯ (ಧ. ಸ. ೧೧೨೩; ವಿಭ. ೯೧೫) ಅಟ್ಠವಿಧಾಯ ಚ ಕಙ್ಖಾಯ ವಿತರಣತೋ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾ, ಅಹೇತುಕವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ.

೫೩. ತತೋ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಪರಂ ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವವತ್ಥಾನವಸೇನ, ಪಚ್ಚಯವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಲೋಕುತ್ತರವಜ್ಜೇಸು ತಿಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ನಾಮರೂಪೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಖನ್ಧಾದಿನಯಮಾರಬ್ಭ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಛದ್ವಾರಛಳಾರಮ್ಮಣಛದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಆಗತಂ ಖನ್ಧಾದಿನಯಂ ಆರಬ್ಭ ಕಲಾಪವಸೇನ ಪಿಣ್ಡವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಂ ಅತೀತೇ ಜಾತಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಅತೀತೇವ ನಿರುದ್ಧಂ. ಯಂ ಅನಾಗತೇ ಭಾವಿ ರೂಪಂ, ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ. ಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಅನಾಗತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಸುಖುಮಓಳಾರಿಕಹೀನಪಣೀತರೂಪಾದಯೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ತಾದಿವಸೇನ ನ ಇಚ್ಚಂ ಅನುಪಗನ್ತಬ್ಬಂ ಖಯಟ್ಠೇನ ಖಯಗಮನತೋ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ ಭಯಕರತ್ತಾ, ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಸಾರಾದಿಅಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚಂ…ಪೇ… ಮನೋ. ರೂಪಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೮) ಅತೀತಾದಿಅದ್ಧಾವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿಸನ್ತಾನವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿಖಣವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ಹುತ್ವಾಅಭಾವಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಅವಸವತ್ತನಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪವತ್ತೇನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ.

ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುನ ತೇಸ್ವೇವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಕಮ್ಮಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ, ತಣ್ಹಾಕಮ್ಮಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೦) ಏವಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಸುಪಿ ಆಹಾರಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಾ’’ತಿ ನಾಮರೂಪಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯವಸೇನ, ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧವಸೇನ ಚ, ಪಚ್ಚಯೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಮತ್ತಸ್ಸ, ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಮತ್ತಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನೇನ ಖಣವಸೇನ ಚಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಚತುಧಾ, ಖಣವಸೇನ ಏಕಧಾ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚಧಾ ವಯನ್ತಿ ದಸದಸಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಮಪಞ್ಞಾಸಾಕಾರೇಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಸರೀರತೋ ನಿಚ್ಛರಣಕಆಲೋಕಸಙ್ಖಾತೋ ಓಭಾಸೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಹಜಾತಾ ಖುದ್ದಿಕಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಾ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರ ಝಾನಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ) ಪೀತಿ, ತಥಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಚಿತ್ತವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಬಲವಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧಕೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೋ ಪಗ್ಗಹೋ, ಅತಿಪಣೀತಂ ಸುಖಂ, ಇನ್ದವಿಸ್ಸಟ್ಠವಜಿರಸದಿಸಂ ತಿಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಚಿರಕತಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಸಮತ್ಥಾ ಉಪಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಸತಿ, ಸಮಪ್ಪವತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಜಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭೂತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಝನುಪೇಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೩) ನಯೇನ ತತ್ಥ ಆಲಯಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸುಖುಮತಣ್ಹಾ ರೂಪನಿಕನ್ತಿಚಾತಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ದಸಸು ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಾ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ, ಫಲಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೩) ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನವತ್ಥುತಾಯ ನ ಮಗ್ಗೋ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಏವ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಪನ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ನಿಚ್ಛಯನಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಜಾನನತೋ, ದಸ್ಸನತೋ, ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ ವಿಸೋಧನತೋ ಚ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೪. ಯಾವಾನುಲೋಮಾತಿ ಯಾವ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಞಾಣಾ. ನವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನೀತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೭ ಆದಯೋ) ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಜಾನನಕಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ, ಉದಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಭಙ್ಗಮತ್ತಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಭಙ್ಗಞಾಣಂ, ಭಙ್ಗವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾನಂ ಸೀಹಾದೀನಂ ವಿಯ ಭಾಯಿತಬ್ಬಾಕಾರಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಭಯಞಾಣಂ, ತಥಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾನಂ ಆದಿತ್ತಘರಸ್ಸ ವಿಯ ಆದೀನವಾಕಾರಾನುಪೇಕ್ಖಕಂ ಆದೀನವಞಾಣಂ, ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ, ಜಾಲಾದಿತೋ ಮಚ್ಛಾದಿಕಾ ವಿಯ ತೇಹಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ, ಮುಚ್ಚನುಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸುಪಿ ಸಮುದ್ದಸಕುಣೀ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮ್ಮಸನವಸಪ್ಪತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಚತ್ತಭರಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಾದೀನವೇಸು ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನತಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ, ಉದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಗೋತ್ರಭುತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ನವಮಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ನವ ಞಾಣಾನಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಜಾನನಟ್ಠೇನ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

೫೫. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಪಾಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಪಾಕೋ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ. ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚ. ಇದಾನಿ ಅಪ್ಪನಾಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಪ್ಪನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕ್ಖಣೇ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಗಹಿತೇಸು ತೀಸು ಏಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ.

೫೬. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ. ಅನುಲೋಮಞಾಣಸಹಿತತಾಯ ಸಾನುಲೋಮಾ. ಸಾ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ. ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಪಾಯಾದಿತೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಹನತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ.

೫೭. ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಂ.

೫೮. ಪರಿಜಾನನ್ತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಊನಾಧಿಕ’’ನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನ್ತೋ. ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ವಡ್ಢನವಸೇನ. ಏಕಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ಪದೀಪಾದೀನಂ ವಟ್ಟಿದಾಹಾದಿಚತುಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತ್ಯಾದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೦; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೩೯) ಆಗಮತೋ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ.

೫೯. ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುರೂಪತೋ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಅಪನೀತಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಠಾನೇ ಉಣ್ಹತ್ತನಿಬ್ಬಾಪನತ್ಥಾಯ ಘಟೇಹಿ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಮಾನಮುದಕಂ ವಿಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಕಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿವಿಸಯಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಾನಿ, ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೩) ವುತ್ತಂ.

೬೦. ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಫಲಞ್ಚಾ’’ತ್ಯಾದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾವ ವತಾಹಂ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಫಲಂ, ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಣ್ಡಿತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ, ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ವಾ, ನ ವಾ. ಕೋಚಿ ಸೇಕ್ಖೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಕೋಚಿ ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಚಾರೋತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾನಾಮೋ ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಕೋ ಸು ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೭೫; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೧೨) ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುಚ್ಛಿ. ಅರಹತೋ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಿಣ್ಣಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ್ನರಸ ಅರಹತೋ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಕಮೇನಾತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೬೨ ಆದಯೋ) ಸೀಲಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ಮೂಲಭೂತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ಸರೀರಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನನ್ತಿ ಏತಾಸಂ ಛನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಕಮೇನ. ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಜಾನನತಾ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ, ಕಿಲೇಸಮಲೇಹಿ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ.

ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ.

ವಿಸುದ್ಧಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದವಣ್ಣನಾ

೬೧. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಉದ್ದೇಸೇ. ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಯೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಫಲಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೋ, ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾವ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಮಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ.

೬೨. ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೪೯; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೬; ವಿಭ. ೯೩೯) ಪವತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ಪಜಹನ್ತೀ ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತರಹಿತಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೬೩. ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏತಂ ಸುಖ’’ನ್ತ್ಯಾದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಾಮಭವತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಂ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೀ ದುಕ್ಖಾಕಾರದಸ್ಸನೇನ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೀ ಪಣಿಧಿರಹಿತಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ.

೬೪. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತಾಸಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಮಗ್ಗೋ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಆಗಮನವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮತ್ತಾ.

೬೬. ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಗಮನವಸೇನ. ಆಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನ ಮಗ್ಗೋ, ಫಲಞ್ಚಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೋ ಇಧ ಆಗಮನಂ ನಾಮ.

೬೭. ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ. ಯಥಾಸಕಂ ಫಲಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾಲದ್ಧಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಭೂತಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾಗಮನವಸೇನ ಅಲಭಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನೇವ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ತದಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತಾಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಭಾವಾಯೋಗತೋ. ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸುಞ್ಞತತ್ತಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತರಹಿತತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿರಹಿತತ್ತಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮವನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಸರಸವಸೇನಾತಿ ರಾಗಾದಿಸುಞ್ಞತತ್ತಾ, ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣರಹಿತತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಪಣಿಧಿರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣವಸೇನ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಞ್ಚ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಫಲಸ್ಸಪಿ.

ವಿಮೋಕ್ಖಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ

೬೮. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸತ್ತಸು ವಾರೇಸು ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ಪರಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನ ಪನ ಅಟ್ಠಮಾದಿಕಾಮಭವಗಾಮೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತೇ ಭವಂ ಅಟ್ಠಮಮಾದಿಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೬.೯; ಸು. ನಿ. ೨೩೨; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೫). ರೂಪಾರೂಪಸುಗತಿಭವಂ ಪನ ಸತ್ತವಾರತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ.

೬೯. ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನನ್ತಿ ಮೋಹಗ್ಗಹಣಂ ರಾಗದೋಸೇಕಟ್ಠಮೋಹಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೭೦. ಖೀಣಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಖೀಣಾಸವೋ. ದಕ್ಖಿಣಾರಹೇಸು ಅಗ್ಗತ್ತಾ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ.

ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ

೭೨. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ.

೭೩. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತನಿರೋಧಂ ಪತ್ವಾ ವಿಹರಣಂ. ಅನಾಗಾಮೀನಞ್ಚಾತಿ ಕಾಮರೂಪಭವಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಮೇವ ಅನಾಗಾಮೀನಂ, ತಥಾ ಖೀಣಾಸವಾನಞ್ಚ. ತತ್ಥಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ. ಯಾವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಯಾವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ತಾವ ಗನ್ತ್ವಾ. ಅಧಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾದಿಕನ್ತಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಠಪಿತಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಗೇಹಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಿಆದಿನಾ ಅವಿನಾಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಂಘಪಟಿಮಾನನಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನಾನಂ ಪುರೇತರಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಓಲೋಕನನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ.

ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಯ್ಯೋಜನವಣ್ಣನಾ

೭೫. ಪಟಿಪತ್ತಿರಸಸ್ಸಾದನ್ತಿ ಝಾನಸುಖಫಲಸುಖಾದಿಭೇದಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿರಸಸ್ಸಾದಂ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನಿಯಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯ

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ

(ಕ) ಚಾರಿತ್ತೇನ ಕುಲಾಚಾರೇನ ಸೋಭಿತೇ ವಿಸಾಲಕುಲೇ ಉದಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಯಸ್ಸ, ತೇನ, ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಅಭಿವುದ್ಧೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಚ ದಾನಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಉದಯೋ ಯಸ್ಸ, ತೇನ, ನಮ್ಪವ್ಹಯೇನ ನಮ್ಪನಾಮಕೇನ, ಪರಾನುಕಮ್ಪಂ ಸಾಸನೇ ಸುಖೋತರಣಪರಿಪಾಚನಲಕ್ಖಣಂ ಪರಾನುಗ್ಗಹಂ, ಪಣಿಧಾಯ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಯಂ ಪಕರಣಂ ಪತ್ಥಿತಂ ಅಭಿಯಾಚಿತಂ, ತಂ ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

(ಖ) ತೇನ ಪಕರಣಪ್ಪಸುತೇನ ವಿಪುಲೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಪಞ್ಞಾವದಾತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ಸೋಭಿತಾ. ತತೋಯೇವ ಲಜ್ಜಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ, ಧಞ್ಞಾನಂ ಅಧಿವಾಸಭೂತಂ, ಉದಿತೋದಿತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಮೂಲಸೋಮಂ ನಾಮ ವಿಹಾರಂ, ಪುಞ್ಞವಿಭವಸ್ಸ ಉದಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮಙ್ಗಲತ್ಥಾಯ ಆಯುಕನ್ತಂ ಮಞ್ಞನ್ತು, ತತ್ಥ ನಿವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಈದಿಸಾ ಹೋನ್ತೂತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚಾಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನೀ ನಾಮ.

ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಟೀಕಾ.

ನಿಗಮನಕಥಾ

೧. ರಮ್ಮೇ ಪುಲತ್ಥಿನಗರೇ ನಗರಾಧಿರಾಜೇ,

ರಞ್ಞಾ ಪರಕ್ಕಮಭುಜೇನ ಮಹಾಭುಜೇನ;

ಕಾರಾಪಿತೇ ವಸತಿ ಜೇತವನೇ ವಿಹಾರೇ;

ಯೋ ರಮ್ಮಹಮ್ಮಿಯವರೂಪವನಾಭಿರಾಮೇ.

೨. ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲದಮಸಂಯಮತೋಸಿತೇಹಿ,

ಸಮ್ಮಾನಿತೋ ವಸಿಗಣೇಹಿ ಗುಣಾಕರೇಹಿ;

ಪತ್ತೋ ಮುನಿನ್ದವಚನಾದಿಸು ನೇಕಗನ್ಥ-

ಜಾತೇಸು ಚಾಚರಿಯತಂ ಮಹಿತಂ ವಿದೂಹಿ.

೩. ಞಾಣಾನುಭಾವಮಿಹ ಯಸ್ಸ ಚ ಸೂಚಯನ್ತೀ,

ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾದಿಕಾನಂ;

ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಮುಖಾ ಮಧುರತ್ಥಸಾರ-

ಸನ್ದೀಪನೇನ ಸುಜನಂ ಪರಿತೋಸಯನ್ತೀ.

೪. ತಸ್ಸಾನುಕಮ್ಪಮವಲಮ್ಬಿಯ ಸಾರಿಪುತ್ತ-

ತ್ಥೇರಸ್ಸ ಥಾಮಗತಸಾರಗುಣಾಕರಸ್ಸ;

ಯೋ ನೇಕಗನ್ಥವಿಸಯಂ ಪಟುತಂ ಅಲತ್ಥಂ,

ತಸ್ಸೇಸ ಞಾಣವಿಭವೋ ವಿಭವೇಕಹೇತು.

೫. ಸೋಹಮೇತಸ್ಸ ಸಂಸುದ್ಧ-ವಾಯಾಮಸ್ಸಾನುಭಾವತೋ.

ಅದ್ಧಾಸಾಸನದಾಯಾದೋ, ಹೇಸ್ಸಂ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸತ್ಥುನೋ.

೬. ಜೋತಯನ್ತಂ ತದಾ ತಸ್ಸ, ಸಾಸನಂ ಸುದ್ಧಮಾನಸಂ.

ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಗರುಂ ಮೇ ಸಾರಿಸಮ್ಭವಂ.

೭. ದಿನೇಹಿ ಚತುವೀಸೇಹಿ, ಟೀಕಾಯಂ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಯಥಾ.

ತಥಾ ಕಲ್ಯಾಣಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಸೀಘಂ ಸಿಜ್ಝನ್ತು ಪಾಣಿನನ್ತಿ.

ಇತಿ ಭದನ್ತಸಾರಿಪುತ್ತಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸೇನ ರಚಿತಾ

ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಭಾವಿನೀ ನಾಮ

ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಟೀಕಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.