೧೮. ಸಮುದ್ದವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಸಮುದ್ದಸುತ್ತಂ

೨೨೮. ‘‘‘ಸಮುದ್ದೋ, ಸಮುದ್ದೋ’ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭಾಸತಿ. ನೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋ. ಮಹಾ ಏಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಕರಾಸಿ ಮಹಾಉದಕಣ್ಣವೋ. ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮುದ್ದೋ; ತಸ್ಸ ರೂಪಮಯೋ ವೇಗೋ. ಯೋ ತಂ ರೂಪಮಯಂ ವೇಗಂ ಸಹತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತರಿ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದಂ ಸಊಮಿಂ ಸಾವಟ್ಟಂ ಸಗಾಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ; ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮುದ್ದೋ; ತಸ್ಸ ರಸಮಯೋ ವೇಗೋ. ಯೋ ತಂ ರಸಮಯಂ ವೇಗಂ ಸಹತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತರಿ ಜಿವ್ಹಾಸಮುದ್ದಂ ಸಊಮಿಂ ಸಾವಟ್ಟಂ ಸಗಾಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ; ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ…ಪೇ… ಮನೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಮುದ್ದೋ; ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಮಯೋ ವೇಗೋ. ಯೋ ತಂ ಧಮ್ಮಮಯಂ ವೇಗಂ ಸಹತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತರಿ ಮನೋಸಮುದ್ದಂ ಸಊಮಿಂ ಸಾವಟ್ಟಂ ಸಗಾಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ; ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ. ಇದಮವೋಚ…ಪೇ… ಸತ್ಥಾ –

‘‘ಯೋ ಇಮಂ ಸಮುದ್ದಂ ಸಗಾಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ,

ಸಊಮಿಂ ಸಾವಟ್ಟಂ ಸಭಯಂ ದುತ್ತರಂ ಅಚ್ಚತರಿ;

ಸ ವೇದಗೂ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ,

ಲೋಕನ್ತಗೂ ಪಾರಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಪಠಮಂ;

೨. ದುತಿಯಸಮುದ್ದಸುತ್ತಂ

೨೨೯. ‘‘ಸಮುದ್ದೋ, ಸಮುದ್ದೋ’ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭಾಸತಿ. ನೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋ. ಮಹಾ ಏಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಕರಾಸಿ ಮಹಾಉದಕಣ್ಣವೋ. ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋ. ಏತ್ಥಾಯಂ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ಸಮಾರಕೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೋ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಪಜಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮುನ್ನಾ ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತಾ ಕುಲಗಣ್ಠಿಕಜಾತಾ [ಗುಳಾಗುಣ್ಠಿಕಜಾತಾ (ಸೀ.), ಕುಲಗುಣ್ಡಿಕಜಾತಾ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.), ಗುಣಗುಣಿಕಜಾತಾ (ಪೀ.), ಕುಲಾಗುಣ್ಡಿಕಜಾತಾ (ಕ.)] ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತಾ, ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ…ಪೇ….

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರಸಾ…ಪೇ… ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಸಮುದ್ದೋ. ಏತ್ಥಾಯಂ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ಸಮಾರಕೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಕೋ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಪಜಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮುನ್ನಾ ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತಾ ಕುಲಗಣ್ಠಿಕಜಾತಾ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ.

‘‘ಯಸ್ಸ ರಾಗೋ ಚ ದೋಸೋ ಚ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ವಿರಾಜಿತಾ;

ಸೋ ಇಮಂ ಸಮುದ್ದಂ ಸಗಾಹಂ ಸರಕ್ಖಸಂ, ಸಊಮಿಭಯಂ ದುತ್ತರಂ ಅಚ್ಚತರಿ.

‘‘ಸಙ್ಗಾತಿಗೋ ಮಚ್ಚುಜಹೋ ನಿರುಪಧಿ, ಪಹಾಸಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯ;

ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೋ ನ ಪುನೇತಿ [ನ ಪಮಾಣಮೇತಿ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಪೀ.)], ಅಮೋಹಯೀ, ಮಚ್ಚುರಾಜನ್ತಿ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ. ದುತಿಯಂ;

೩. ಬಾಳಿಸಿಕೋಪಮಸುತ್ತಂ

೨೩೦. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಳಿಸಿಕೋ ಆಮಿಸಗತಬಳಿಸಂ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಕರಹದೇ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ತಮೇನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಆಮಿಸಚಕ್ಖು ಮಚ್ಛೋ ಗಿಲೇಯ್ಯ. ಏವಞ್ಹಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಚ್ಛೋ ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಬಾಳಿಸಿಕಸ್ಸ ಅನಯಂ ಆಪನ್ನೋ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನೋ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಬಾಳಿಸಿಕಸ್ಸ.

ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛಯಿಮೇ ಬಳಿಸಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಅನಯಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ವಧಾಯ [ಬ್ಯಾಬಾಧಾಯ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಪಾಣಿನಂ. ಕತಮೇ ಛ? ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ತಞ್ಚೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಅಭಿನನ್ದತಿ ಅಭಿವದತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ, ಮಾರಸ್ಸ ಅನಯಂ ಆಪನ್ನೋ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನೋ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಪಾಪಿಮತೋ…ಪೇ… ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರಸಾ…ಪೇ….

ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ತಞ್ಚೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಅಭಿನನ್ದತಿ ಅಭಿವದತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಮಾರಸ್ಸ ಅನಯಂ ಆಪನ್ನೋ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನೋ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಪಾಪಿಮತೋ.

‘‘ಸನ್ತಿ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಾಭಿನನ್ದತಿ ನಾಭಿವದತಿ ನಾಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ನ ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಮಾರಸ್ಸ ಅಭೇದಿ ಬಳಿಸಂ ಪರಿಭೇದಿ ಬಳಿಸಂ ನ ಅನಯಂ ಆಪನ್ನೋ ನ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನೋ ನ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಪಾಪಿಮತೋ…ಪೇ….

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರಸಾ…ಪೇ…. ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಪಿಯರೂಪಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾ. ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಾಭಿನನ್ದತಿ ನಾಭಿವದತಿ ನಾಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ನ ಗಿಲಿತಬಳಿಸೋ ಮಾರಸ್ಸ ಅಭೇದಿ ಬಳಿಸಂ ಪರಿಭೇದಿ ಬಳಿಸಂ ನ ಅನಯಂ ಆಪನ್ನೋ ನ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನೋ ನ ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಪಾಪಿಮತೋ’’ತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ಖೀರರುಕ್ಖೋಪಮಸುತ್ತಂ

೨೩೧. ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರೂಪೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ತಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಧಿಮತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರಸೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಧಿಮತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖೀರರುಕ್ಖೋ ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ವಾ ನಿಗ್ರೋಧೋ ವಾ ಪಿಲಕ್ಖೋ ವಾ ಉದುಮ್ಬರೋ ವಾ ದಹರೋ ತರುಣೋ ಕೋಮಾರಕೋ. ತಮೇನಂ ಪುರಿಸೋ ತಿಣ್ಹಾಯ ಕುಠಾರಿಯಾ ಯತೋ ಯತೋ ಆಭಿನ್ದೇಯ್ಯ [ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಸೀ. ಅಟ್ಠ.), ಅಭಿನ್ದೇಯ್ಯ (ಕತ್ಥಚಿ)] ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಖೀರ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು’’? ‘‘ಯಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಖೀರಂ ತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ.

‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರೂಪೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಧಿಮತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರಸೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಧಿಮತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ.

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರೂಪೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ನೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತಿ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪರಿತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರಸೇಸು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ನೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತಿ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪರಿತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖೀರರುಕ್ಖೋ ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ವಾ ನಿಗ್ರೋಧೋ ವಾ ಪಿಲಕ್ಖೋ ವಾ ಉದುಮ್ಬರೋ ವಾ ಸುಕ್ಖೋ ಕೋಲಾಪೋ ತೇರೋವಸ್ಸಿಕೋ. ತಮೇನಂ ಪುರಿಸೋ ತಿಣ್ಹಾಯ ಕುಠಾರಿಯಾ ಯತೋ ಯತೋ ಆಭಿನ್ದೇಯ್ಯ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಖೀರ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು’’? ‘‘ಯಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಖೀರಂ ತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ.

‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರೂಪೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ನೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತಿ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪರಿತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರಸೇಸು…ಪೇ….

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಾ ಚೇಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತಿ; ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪರಿತ್ತಾನಂ! ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ರಾಗೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ದೋಸೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ, ಯೋ ಮೋಹೋ ಸೋ ಪಹೀನೋ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಕೋಟ್ಠಿಕಸುತ್ತಂ

೨೩೨. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ವಿಹರನ್ತಿ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿ. ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥಂ ಸಾರಣೀಯಂ ವೀತಿಸಾರೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಏತದವೋಚ –

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ …ಪೇ… ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ?

‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ಕೋಟ್ಠಿಕ, ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ಕಾಳೋ ಚ ಬಲೀಬದ್ದೋ [ಬಲಿವದ್ದೋ (ಸೀ. ಪೀ.), ಬಲಿಬದ್ದೋ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಕ.)] ಓದಾತೋ ಚ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಏಕೇನ ದಾಮೇನ ವಾ ಯೋತ್ತೇನ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಸ್ಸು. ಯೋ ನು ಖೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಕಾಳೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಓದಾತಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ಓದಾತೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಕಾಳಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನ’ನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ನು ಖೋ ಸೋ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ’’. ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಕಾಳೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಓದಾತಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಓದಾತೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಕಾಳಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯೇನ ಚ ಖೋ ತೇ ಏಕೇನ ದಾಮೇನ ವಾ ಯೋತ್ತೇನ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ.

‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ.

‘‘ಚಕ್ಖು ವಾ, ಆವುಸೋ, ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಅಭವಿಸ್ಸ, ರೂಪಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ನಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ [ಪಞ್ಞಾಯತಿ (ಕ.)] ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ…ಪೇ….

‘‘ಜಿವ್ಹಾ, ಆವುಸೋ, ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಅಭವಿಸ್ಸ, ರಸಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ, ನಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ…ಪೇ….

‘‘ಮನೋ ವಾ, ಆವುಸೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಾ ವಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ನಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ.

‘‘ಇಮಿನಾಪೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ನ ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ.

‘‘ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಚಕ್ಖು. ಪಸ್ಸತಿ ಭಗವಾ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ. ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಸೋತಂ. ಸುಣಾತಿ ಭಗವಾ ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ. ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಘಾನಂ. ಘಾಯತಿ ಭಗವಾ ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ. ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಜಿವ್ಹಾ. ಸಾಯತಿ ಭಗವಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ. ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಕಾಯೋ. ಫುಸತಿ ಭಗವಾ ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ. ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತೋ ಮನೋ. ವಿಜಾನಾತಿ ಭಗವಾ ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ. ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ. ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭಗವಾ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಖೋ ಏತಂ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ನ ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ. ನ ಸೋತಂ… ನ ಘಾನಂ… ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ. ನ ಕಾಯೋ… ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ; ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಕಾಮಭೂಸುತ್ತಂ

೨೩೩. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಆನನ್ದೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಕಾಮಭೂ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ವಿಹರನ್ತಿ ಘೋಸಿತಾರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಭೂ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿ. ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥಂ ಸಾರಣೀಯಂ ವೀತಿಸಾರೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಭೂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಏತದವೋಚ –

‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ?

‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ಕಾಮಭೂ [ಕಾಮಭು (ಸೀ.) ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ೬೫-ಗೇ ವಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ], ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಜಿವ್ಹಾ ರಸಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ಕಾಳೋ ಚ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಓದಾತೋ ಚ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಏಕೇನ ದಾಮೇನ ವಾ ಯೋತ್ತೇನ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಸ್ಸು. ಯೋ ನು ಖೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಕಾಳೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಓದಾತಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ಓದಾತೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಕಾಳಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನ’ನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ನು ಖೋ ಸೋ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ’’. ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಕಾಳೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಓದಾತಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ, ನಪಿ ಓದಾತೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ ಕಾಳಸ್ಸ ಬಲೀಬದ್ದಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ. ಯೇನ ಚ ಖೋ ತೇ ಏಕೇನ ದಾಮೇನ ವಾ ಯೋತ್ತೇನ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನ ಚಕ್ಖು ರೂಪಾನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ನ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಂ…ಪೇ… ನ ಜಿವ್ಹಾ…ಪೇ… ನ ಮನೋ…ಪೇ… ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ. ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಉದಾಯೀಸುತ್ತಂ

೨೩೪. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಆನನ್ದೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಚ ಉದಾಯೀ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ವಿಹರನ್ತಿ ಘೋಸಿತಾರಾಮೇ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉದಾಯೀ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ; ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮೋದಿ. ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥಂ ಸಾರಣೀಯಂ ವೀತಿಸಾರೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉದಾಯೀ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಏತದವೋಚ –

‘‘ಯಥೇವ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಭಗವತಾ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕ್ಖಾತೋ ವಿವಟೋ ಪಕಾಸಿತೋ – ‘ಇತಿಪಾಯಂ ಕಾಯೋ ಅನತ್ತಾ’ತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಿದಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತುಂ ದೇಸೇತುಂ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಪಟ್ಠಪೇತುಂ ವಿವರಿತುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ಉತ್ತಾನೀಕಾತುಂ – ‘ಇತಿಪಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’’ತಿ?

‘‘ಯಥೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ ಉದಾಯೀ, ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಭಗವತಾ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕ್ಖಾತೋ ವಿವಟೋ ಪಕಾಸಿತೋ – ‘ಇತಿಪಾಯಂ ಕಾಯೋ ಅನತ್ತಾ’ತಿ, ಸಕ್ಕಾ ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಿದಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತುಂ ದೇಸೇತುಂ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಪಟ್ಠಪೇತುಂ ವಿವರಿತುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ಉತ್ತಾನೀಕಾತುಂ – ‘ಇತಿಪಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’’ತಿ.

‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ, ಆವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಮಾವುಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ, ಹೇತು, ಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಸೋ ಚ ಹೇತು, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಅಪಿ ನು ಖೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ’’. ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಖೋ ಏತಂ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಅಕ್ಖಾತಂ ವಿವಟಂ ಪಕಾಸಿತಂ – ‘ಇತಿಪಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’’ತಿ…ಪೇ….

‘‘ಜಿವ್ಹಞ್ಚಾವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚ ರಸೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಮಾವುಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ, ಹೇತು ಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಸೋ ಚ ಹೇತು, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ’’. ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಖೋ ಏತಂ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಅಕ್ಖಾತಂ ವಿವಟಂ ಪಕಾಸಿತಂ – ‘ಇತಿಪಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’’ತಿ…ಪೇ….

‘‘ಮನಞ್ಚಾವುಸೋ, ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಮಾವುಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ, ಹೇತು, ಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಸೋ ಚ ಹೇತು, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ’’. ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಖೋ ಏತಂ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಅಕ್ಖಾತಂ ವಿವಟಂ ಪಕಾಸಿತಂ – ‘ಇತಿಪಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’’ತಿ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ಪುರಿಸೋ ಸಾರತ್ಥಿಕೋ ಸಾರಗವೇಸೀ ಸಾರಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ತಿಣ್ಹಂ ಕುಠಾರಿಂ ಆದಾಯ ವನಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯ. ಸೋ ತತ್ಥ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಮಹನ್ತಂ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಜುಂ ನವಂ ಅಕುಕ್ಕುಕಜಾತಂ [ಅಕುಕ್ಕುಟಕಜಾತಂ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.), ಅಕುಕ್ಕಜಟಜಾತಂ (ಕ.)]. ತಮೇನಂ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ; ಮೂಲೇ ಛೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ; ಅಗ್ಗೇ ಛೇತ್ವಾ ಪತ್ತವಟ್ಟಿಂ ವಿನಿಬ್ಭುಜೇಯ್ಯ [ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜೇಯ್ಯ (ಪೀ.), ವಿನಿಬ್ಭಜ್ಜೇಯ್ಯ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)]. ಸೋ ತತ್ಥ ಫೇಗ್ಗುಮ್ಪಿ ನಾಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕುತೋ ಸಾರಂ! ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖು ಛಸು ಫಸ್ಸಾಯತನೇಸು ನೇವತ್ತಾನಂ ನ ಅತ್ತನಿಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ [ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಕ.)] ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತಿ. ಅನುಪಾದಿಯಂ ನ ಪರಿತಸ್ಸತಿ. ಅಪರಿತಸ್ಸಂ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ‘ಖೀಣಾ ಜಾತಿ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಕತಂ ಕರಣೀಯಂ, ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’ತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ. ಸತ್ತಮಂ.

೮. ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಂ

೨೩೫. ‘‘ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ. ತಂ ಸುಣಾಥ. ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ? ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತ್ತಾಯ ಅಯೋಸಲಾಕಾಯ ಆದಿತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾಯ ಸಜೋತಿಭೂತಾಯ [ಸಞ್ಜೋತಿಭೂತಾಯ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)] ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ, ನ ತ್ವೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರೂಪೇಸು ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ [ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ (ಸ್ಯಾ. ಕಂ. ಕ.) ಮ. ನಿ. ೩.೩೧೬-೩೧೭] ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ – ನಿರಯಂ ವಾ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣ್ಹೇನ ಅಯೋಸಙ್ಕುನಾ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ, ನ ತ್ವೇವ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಸದ್ದೇಸು ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಙ್ಕರೇಯ್ಯ, ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ – ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣ್ಹೇನ ನಖಚ್ಛೇದನೇನ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ, ನ ತ್ವೇವ ಘಾನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಗನ್ಧೇಸು ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ – ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣ್ಹೇನ ಖುರೇನ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ, ನ ತ್ವೇವ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ರಸೇಸು ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ – ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿಣ್ಹಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಆದಿತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾಯ ಸಜೋತಿಭೂತಾಯ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ, ನ ತ್ವೇವ ಕಾಯವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸು ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ – ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋತ್ತಂ. ಸೋತ್ತಂ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಞ್ಝಂ ಜೀವಿತಾನಂ ವದಾಮಿ, ಅಫಲಂ ಜೀವಿತಾನಂ ವದಾಮಿ, ಮೋಮೂಹಂ ಜೀವಿತಾನಂ ವದಾಮಿ, ನ ತ್ವೇವ ತಥಾರೂಪೇ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿತಕ್ಕೇಯ್ಯ ಯಥಾರೂಪಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾನಂ ವಸಂ ಗತೋ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಞ್ಝಂ ಜೀವಿತಾನಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದಾಮಿ.

‘‘ತತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ತತ್ತಾಯ ಅಯೋಸಲಾಕಾಯ ಆದಿತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾಯ ಸಜೋತಿಭೂತಾಯ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ’’’ [ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (?)].

‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ತಿಣ್ಹೇನ ಅಯೋಸಙ್ಕುನಾ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಸೋತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಸದ್ದಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ.

‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ತಿಣ್ಹೇನ ನಖಚ್ಛೇದನೇನ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಘಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಗನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಘಾನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಘಾನಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ…ಪೇ… ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ.

‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ತಿಣ್ಹೇನ ಖುರೇನ ಆದಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತೇನ ಸಜೋತಿಭೂತೇನ ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಜಿವ್ಹಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ರಸಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ.

‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ತಿಣ್ಹಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಆದಿತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾಯ ಸಜೋತಿಭೂತಾಯ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಲಿಮಟ್ಠಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಕಾಯೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ…ಪೇ… ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ.

‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ಸೋತ್ತಂ. ಹನ್ದಾಹಂ ಇದಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ – ಇತಿ ಮನೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಯಮ್ಪಿದಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ’’.

‘‘ಏವಂ ಪಸ್ಸಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ರೂಪೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೇಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ…ಪೇ… ಯಮ್ಪಿದಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದಂ ವಿರಜ್ಜತಿ; ವಿರಾಗಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ; ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ. ‘ಖೀಣಾ ಜಾತಿ, ವುಸಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಕತಂ ಕರಣೀಯಂ, ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಯಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ಪಠಮಹತ್ಥಪಾದೋಪಮಸುತ್ತಂ

೨೩೬. ‘‘ಹತ್ಥೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಪಾದೇಸು ಸತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಪಬ್ಬೇಸು ಸತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾ ಪಿಪಾಸಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾಯ ಸತಿ ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಮನಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ….

‘‘ಹತ್ಥೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಪಾದೇಸು ಅಸತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಪಬ್ಬೇಸು ಅಸತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ; ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾ ಪಿಪಾಸಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾಯ ಅಸತಿ ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಮನಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ನವಮಂ.

೧೦. ದುತಿಯಹತ್ಥಪಾದೋಪಮಸುತ್ತಂ

೨೩೭. ‘‘ಹತ್ಥೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಹೋತಿ; ಪಾದೇಸು ಸತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತಿ; ಪಬ್ಬೇಸು ಸತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಂ ಹೋತಿ; ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾ ಪಿಪಾಸಾ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾಯ ಸತಿ…ಪೇ… ಮನಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ….

‘‘ಹತ್ಥೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಂ ನ ಹೋತಿ; ಪಾದೇಸು ಅಸತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮೋ ನ ಹೋತಿ; ಪಬ್ಬೇಸು ಅಸತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಂ ನ ಹೋತಿ; ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾ ಪಿಪಾಸಾ ನ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾಯ ಅಸತಿ ಜಿವ್ಹಾಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಮನಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ದಸಮಂ.

ಸಮುದ್ದವಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠರಸಮೋ.

ತಸ್ಸುದ್ದಾನಂ –

ದ್ವೇ ಸಮುದ್ದಾ ಬಾಳಿಸಿಕೋ, ಖೀರರುಕ್ಖೇನ ಕೋಟ್ಠಿಕೋ;

ಕಾಮಭೂ ಉದಾಯೀ ಚೇವ, ಆದಿತ್ತೇನ ಚ ಅಟ್ಠಮಂ;

ಹತ್ಥಪಾದೂಪಮಾ ದ್ವೇತಿ, ವಗ್ಗೋ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ.