೭. ಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂಮಿ

೭೨. ಝಾನಂ ವಿರಾಗೋ. ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ದುವಿಧಾನಿ; ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚ. ತತ್ಥ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಬಾಹಿರಕಾನಿ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಿ. ತತ್ಥ ಯೇನ ಛ ಪುಗ್ಗಲಮೂಲಾನಿ ತೇಸಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇತ್ವಾ ರಾಗಚರಿತೋ, ದೋಸಚರಿತೋ, ಮೋಹಚರಿತೋ, ರಾಗದೋಸಚರಿತೋ, ರಾಗಮೋಹಚರಿತೋ, ದೋಸಮೋಹಚರಿತೋ, ಸಮಭಾಗಚರಿತೋ, ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಾನಂ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ತೇಸಂ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಯಥಾ ಅಸಮತ್ಥೋ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಲೋಭೇನ ಅಕುಸಲಮೂಲೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಿಲವತಂ ಅಲೋಭೇನ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಞ್ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ಮೋಹಪಕ್ಖೋ, ತಂ ಅಮೋಹೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ದೋಸೋ ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಞ್ಚ ದೋಸಪಕ್ಖೋ, ತಂ ಅದೋಸೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ತತ್ಥ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ. ತತ್ಥ ಅದೋಸಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಿವಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಕಾಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ಅದೋಸಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ವಿವಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಪಾಪಕೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ.

ವಿತಕ್ಕಾತಿ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ವಿಚರಣಂ ವಿಚಾರೋ. ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ದೂರತೋ ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ, ನ ಚ ತಾವ ಜಾನಾತಿ ಏಸೋ ಇತ್ಥೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ ಯದಾ ತು ಪಟಿಲಭತಿ ಇತ್ಥೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ ಏವಂ ವಣ್ಣೋತಿ ವಾ ಏವಂ ಸಣ್ಠಾನೋತಿ ವಾ ಇಮೇ ವಿತಕ್ಕಯನ್ತೋ ಉತ್ತರಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಸೀಲವಾ ಉದಾಹು ದುಸ್ಸೀಲೋ ಅಡ್ಢೋ ವಾ ದುಗ್ಗತೋತಿ ವಾ. ಏವಂ ವಿಚಾರೋ ವಿತಕ್ಕೇ ಅಪ್ಪೇತಿ, ವಿಚಾರೋ ಚರಿಯತಿ ಚ ಅನುವತ್ತತಿ ಚ. ಯಥಾ ಪಕ್ಖೀ ಪುಬ್ಬಂ ಆಯೂಹತಿ ಪಚ್ಛಾ ನಾಯೂಹತಿ ಯಥಾ ಆಯೂಹನಾ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ, ಯಥಾ ಪಕ್ಖಾನಂ ಪಸಾರಣಂ ಏವಂ ವಿಚಾರೋ ಅನುಪಾಲತಿ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ವಿಚರತಿ ವಿಚಾರೇತಿ. ವಿತಕ್ಕಯತಿ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ಅನುವಿಚರತಿ ವಿಚಾರೇತಿ. ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾಯ ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಿಚಾರೋ. ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರೋ, ವಿಚಾರಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಸಂವಾರಣಾ. ಯಥಾ ಪಲಿಕೋ ತುಣ್ಹಿಕೋ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋತಿ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ, ಯಥಾ ತಂಯೇವ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ಏವಂ ವಿಚಾರೋ. ಯಥಾ ಅಪರಿಞ್ಞಾ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ. ಯಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಏವಂ ವಿಚಾರೋ. ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಞ್ಚ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕೋ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ. ಕಲ್ಲಿತಾ ಕೋಸಲ್ಲತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅಭಿನೀಹಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಚಾರೋ. ಇದಂ ಕುಸಲಂ ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಇದಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಇದಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕೋ, ಯಥಾ ಪಹಾನಞ್ಚ ಭಾವನಾ ಚ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚ ಏವಂ ವಿಚಾರೋ. ಇಮೇಸು ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಠಿತಸ್ಸ ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ; ದುವಿಧಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ. ಇತಿ ವಿತಕ್ಕಜನಿತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಪೀತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಿಕೋಯೇವ. ಯಾ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ. ಇತಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ.

ತೇಸಂಯೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಆಸೇವನಾಯ ತಸ್ಸ ತಪ್ಪೋಣಮಾನಸಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಓಳಾರಿಕಾ ಖಾಯನ್ತಿ. ಯಞ್ಚ ಪೀತಿಸುಖಞ್ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಞ್ಚ ಓಳಾರಿಕಂ ಭವತಿ. ಅಪಿ ಚ ಸಮಾಧಿಜಾ ಪೀತಿ ರತಿ ಚ ಜಾಯತಿ. ತಸ್ಸ ವಿಚಾರಾರಮ್ಮಣಂ. ತೇಸಂ ವೂಪಸಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಚೇತೋ ಸಮ್ಪಸೀದತಿ. ಯೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ದರಣಿತಬ್ಬಂ. ತೇಸಂ ವೂಪಸಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಪೀತಿ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಾ ಪೀತಿ, ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯಂ ಸುಖಂ, ತಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ. ತಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಸೋ ಪೀತಿಯಾ ವಿರಾಗಾ ಯಾತಿ ಓಜಹಿ ಜಲ್ಲಸಹಗತಂ.

೭೩. ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ಚ ಸೋ ತಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಉಪೇಕ್ಖಮೇವ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ಸೋ ಪೀತಿಯಾ ವಿರಾಗಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪೀತಿಯಾ ಸುಖಮಾನಿತಂ, ತಂ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ವಿಹರತಿ. ಯೇನ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ.

ತಥಾ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಸೋ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ಪುಬ್ಬೇವ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ತತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಸಾದಾ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ. ತೇಸಂ ನಿರೋಧಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಅಸತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ನಿರೋಧಾ ಸತಿಮಾ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ತೇಸಂ ನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ಸಞ್ಞಾ, ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಚ ಇದಂ ವುಚ್ಚತೇ ಚ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ.

ತತ್ಥ ಯೋ ರಾಗಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಸ್ಸ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ; ಯೋ ದೋಸಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ; ಯೋ ಮೋಹಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಸ್ಸ ಅಸತಿ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ.

ತತ್ಥ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ ಚತುತ್ಥೇ ಚ ಅನುನಯೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ದುತಿಯೇ ಚ ಪಟಿಘಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ದುತಿಯೇ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತತಿಯೇ ಝಾನೇ ಚತುತ್ಥೇ ಚ ಅಸತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಏವಮೇವ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವೋದಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ರಾಗದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಅನುನಯೋ ಚ ಪಟಿಘಞ್ಚ, ತೇನ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ [ಪಹಾನಭಾಗಿಯಂ (ಪೀ. ಕ.)] ಝಾನಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ರಾಗಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುನಯತ್ತಂ ಚ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಂ ತಸ್ಸ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಟಿಘೋ ಚ ಅಸತಿ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸಿತಾ ತೇನ ತಸ್ಸ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ರಾಗದೋಸಮೋಹಸಮಭಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸತ್ತಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಿ. ಚತೂಸು ಚ ಸಮಾಧೀಸು ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ವೀರಿಯಸಮಾಧಿನಾ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿನಾ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ಸುಞ್ಞತಾಯ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಅನಿಮಿತ್ತೇನ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕಬ್ಯಾಪಾದಾನಞ್ಚ ತಂ ತಂ ವೂಪಸಮೇನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೇನ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವೂಪಸಮೇನ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೇನ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಞ್ಚ. ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ತತ್ಥ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅನುವತ್ತನಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ತತ್ಥ ಯೋ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಪಕ್ಖೇನ. ಯೋ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಪಕ್ಖೇನ. ಯೋ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಪಕ್ಖೇನ. ಯೋ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಗತೋ.

ಪಕಿಣ್ಣಕನಿದ್ದೇಸೋ.

೭೪. ಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಇಮಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಮೂಹೋ [ಸಮ್ಮೋಹೋ (ಪೀ. ಕ.)] ಅಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾ, ಅಯಂ ಝಾನಭೂಮಿ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ. ಇಮೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ತೇಹಿ ಅಯಂ ಸಮುದಾಗಮೋ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಗಮಸ್ಸ ಅಯಂ ಉಪನಿಸಾ, ತಾಯ ಉಪನಿಸಾಯ ಅಯಂ ಭಾವನಾ. ತಸ್ಸಾ ಭಾವನಾಯ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ. ತೇನ ಅಯಂ ಪರಿಹಾನಿ. ಕಸ್ಸ ಪರಿಹಾನೀತಿ ತದುಪಗಜ್ಝಾಯಿನೋ [ತದುಪಕಜ್ಝಾಯಿನೋ (ಪೀ. ಕ.)]. ತಂ ಯಥಾ ಭಣಿತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸೋ ಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಅಝಾನಿಯಾ ಝಾಯಿನೋ, ತಸ್ಸಾ ಅಝಾನಿಯಾ ಝಾಯಿನೋ, ಇದಂ ಕಲ್ಲಿತಾ ಕೋಸಲ್ಲೇ ಠಿತಜ್ಝಾನಂ ಅನೋಮದ್ದಿಯತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಝಾನಬಲಂ, ಝಾನಬಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಭಾವೀ. ಸೋ ಪೀತಿ ತದನುಸಾರಿತ್ತಾವ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ತಸ್ಸಙ್ಗುನೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ತದಭಿಸನ್ನಿತಾಯ ಚ. ಪೀತಿ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಧಮ್ಮತಾ ಖೋ ಪನ ತಥಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಹಗತಂ ಝಾನಙ್ಗಧಮ್ಮಂ ಸಸುಖತಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದೋ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ಮನೋಸಮ್ಪಸಾದನತಾಯ ತದಭಿಸನ್ನಿತಾಯ ಚ. ಪೀತಿ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಸಮಾಧಿತಾ [ಸಮಾಧಿಕಾ (ಪೀ.)] ಪೀತಿ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವೋ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಫಸ್ಸತಾ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಸುಖಂ ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಚ. ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವೋ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಅಭಿನಿಸಾಭೂಮಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ. ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಚ ಅನೇಕಜ್ಝಾಭೂಮೀಸು ಝಾನಙ್ಗಸಮಾಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವೋ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಝಾನಭೂಮಿ? ಸವಿತಕ್ಕೇ ಸವಿಚಾರೇ ವಿವೇಕಾ ಅನುಗತಾ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ಅವಿತಕ್ಕೇ ಅವಿಚಾರೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಜನಿತಂ ಪೀತಿಮನುಗತಾ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ಸುಖಸಾತಸಮೋಹಿತಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ತಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಸಹಗತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಸಹಗತಾ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ಅಪ್ಪಮಾಣಸಹಗತಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ಅಭಿಭೂಮಿಆಯತನಸಹಗತಾ ರೂಪಸಞ್ಞೀಸು ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ವಿಮೋಕ್ಖಸಹಗತಾನಂ ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ತತಿಯೇ ಝಾನೇ ಝಾನಭೂಮಿ. ಅನುಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

೭೫. ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಝಾನವಿಸೇಸಾ? ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಪಾಪಕೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸಹಗತಾ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನತಾಪಿ, ಅಯಂ ಝಾನವಿಸೇಸೋ. ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚೇವ ಅವಿಚಾರಾ ಚ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾಯ ಸತಿಸಹಗತಾಯ ಪೀತಿಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ. ಅಯಂ ಝಾನವಿಸೇಸೋ. ಅವಿತಕ್ಕಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಅವಿಚಾರೇಯೇವ ಸತಿ ಅನುಗತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ. ತದನುಧಮ್ಮತಾಯ ಚ ಸತಿ ಸಣ್ಡಹತಿ [ಸನ್ದಹತಿ (ಪೀ.)]. ತಞ್ಚ ಭೂಮಿಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ಝಾನವಿಸೇಸೋ. ಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಭೂಮಿಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ಝಾನವಿಸೇಸೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಹಗತಾಯ ಭೂಮಿಯಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಭೂಮಿಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ಝಾನವಿಸೇಸೋ.

ಝಾನಸಮ್ಭಾರಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಭಾರೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕವಿನೋದನಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ. ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಭಾರೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಪಟಿವಿನೋದನಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ. ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಭಾರೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಪಟಿವಿನೋದನಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಸಮ್ಭಾರೋ ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ ಚತುನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮ್ಭಾರೋ ಅಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಹಾರಿತಾ. ಮಗ್ಗಸಮ್ಭಾರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಪಜ್ಜನತಾ. ಫಲಸಮ್ಭಾರೋ ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾಯ ಝಾನಸಮುದಾಗಮೋ. ಕುಸಲಹೇತು ಯಂ ಝಾನಂ ಸಮುದಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕೋ ಚ [ಕೋಚಿ (ಕ.)] ನ ಕುತೋಚಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪ್ಪತ್ತಾ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಆಲಮ್ಬನಿರೋಧಸಮಾಧಿ ಸನ್ತೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಹಾನಾಯ ತೇ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಾಯ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಪರಿದಾಹನಾಯ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಯಂ ಞಾಣಸಮುದಾಗಮೋ.

೭೬. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಉಪನಿಸಾ? ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸಾ. ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕತಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸಾ. ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸಾ. ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸಾ. ಸಂವೇಜನಿಯೇ ಠಾನೇ ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನಂ. ಅಯಂ ಝಾನೋಪನಿಸಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭಾವನಾ? ಮೇತ್ತಾಸೇವನಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಭಾವನಾ. ಕರುಣಾಸೇವನಾ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಭಾವನಾ. ಮುದಿತಾಭಾವನಾ ಪೀತಿಸುಖಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾ ಕಾರಿತಾ. ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾ ಪಸ್ಸವತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾ ಅಪಸ್ಸವತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಾ ಚ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಭಾವನಾ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಭವಸನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಭವಸನ್ಧಾನಂ, ಸಾ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಭಾವನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಅನುಟ್ಠಿತಾ ವತ್ಥುಕತಾ ಯಾನೀಕತಾ ಪರಿಚಿತಾ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ. ಅಯಂ ಭಾವನಾ.

ಏವಂ ಭಾವಯನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ. ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸುತೋ ಸಾಸವೋ. ಸಚೇ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಅಯಂ ಸೀಲೋ ಆಸನ್ನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಕಾಮೋ ಪತಿಚಾರೋ ಪತಿವಿಚಾರೋ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಚ ಸಬ್ಬೋಳಾರಿಕೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೋ ಚ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಖೋಭೇನ್ತಿ, ಕಾಯೋ ಚೇತ್ಥ ಕಿಲಮತಿ, ಕಾಯಮ್ಹಿ ಚೇತ್ಥ ಕಿಲನ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಹಞ್ಞತಿ. ಅನಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮೋವ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಇಮೇ ಆದೀನವಾ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ.

ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ಇಮೇ ಆದೀನವಾ ಪೀತಿಫರಣಸಹಗತೋ ಚ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ, ನ ಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸೇತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಅಸೋಧಯಂ ಉಪಗಮೋ ಚೇಸ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಗಮಿಪರಿಸ್ಸಯೋ [ಉಪಗಮಿಪರಿಚಯೋ (ಪೀ.)] ದೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ ಚೇಸ ಧಮ್ಮೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯುತ್ತೀನಂ ಪೀತಿ ಪರಜ್ಜತೋ ಚೇಸ ಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಕರಂ ಹೋತಿ, ಅವತ್ತಸನ್ತಾಸಭೂಮಿಪರಿವಜ್ಜಯನ್ತೋ ಚತೂಸು ದುಕ್ಖತಾಸು ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಅನುವಿದ್ಧಾಪನಸದ್ಧಾಯ [ಅನುವಿದ್ಧಾ ಪಸ್ಸತಿಯಾ (ಪೀ.)] ದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ನ ಪಲಿಬೋಧದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ರೋಗದುಕ್ಖತಾಯ ಚ, ಇಮೇ ಆದೀನವಾ ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ.

ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಆದೀನವಾ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ? ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಸಹಗತಾಯ ತತ್ಥ ಸಾತಾವೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಂ ಪರಿವತ್ತಿತೋ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ತೇನ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿತಾನಞ್ಚ ಯಂ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖೋಪನಿಯಂ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೋಭತಂ ಉಪಾದಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖಾಯ ಗತೋ ಸವತಿ. ಸುಖದುಕ್ಖಾನುಕತಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಅನಭಿಹಾರಕ್ಖಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಸು ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಚತೂಹಿ ಚ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಅನುವಿದ್ಧಾನಂ ಸಾ ಭಯಾ ದುಕ್ಖತಾಯ ಪಲಿಬೋಧದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಇಮೇ ಆದೀನವಾ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ.

ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಆದೀನವಾ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ? ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಕಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಮಾಪತ್ತಿಕಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಚ ಭೂಮಿಯಂ ಸಾತಾನಂ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನೇಕವಿಧಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಓಳಾರಿಕಾ ಸುಖುಮೇಹಿ ಚ ರೂಪಸಞ್ಞಾಹಿ ಅನುವಿಧಾನಿ ಏತಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಸದಾ ಅನುದಯಮೇತ್ತಾಝಾನಕಲಾನುದನುಕಲಾಯ ಸಾಧಾರಣಾ, ದುಕ್ಕರಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಸಮ್ಭಾರಾ ಸಮುದಾಗತಾನಿ ಚ ಏತಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮುದಾಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಸಮುದಾಗತಾ ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಸಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸಮುಗ್ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಾ ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ. ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಚ, ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಝಾನಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ನ ಝಾನನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಾ ವೋಕಿರತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಾ ಚ ಝಾಯೀವಸೇನ ಚ ಭವತಿ [ಝಾಯೀ ಚ ವಸೇನ ಚ ಭವತಿ (ಪೀ. ಕ.)]. ಇಮೇಹಿ ಆದೀನವೇಹಿ ಅಯಂ ಝಾನಪರಿಹಾನಿ.

೭೭. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಅವಸೇಸಸಞ್ಞಿನೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ಸೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಆನೇಞ್ಜಸಞ್ಞಿನೋ ಅಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಹಗತಾ ಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಭೂಮಿಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ತತೋ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾ ಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ಭೂಮಿಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ತತೋ ಪರಿಹಾಯತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ. ವಿತ್ಥಾರೇನ…ಪೇ… ಯಾವ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸಕಸ್ಸ [ಸಾ ತಸ್ಸ (ಪೀ. ಕ.)] ಪರಿಹಾಯತಿ, ಕಲಙ್ಕಜ್ಝಾನೇ ಕಲಙ್ಕಂ ಝಾಯತಿ, ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಝಾಯತಿ, ಭಿನ್ದನ್ತೋ ಝಾಯತಿ, ನ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ಆಯೂಹನ್ತೋ ಝಾಯತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ಚ ನಿಪರಿಚಿತೋ ಝಾಯತಿ. ಅತಿವಿಧಾವನ್ತೋ ಝಾಯತಿ, ಅತಿಮಞ್ಞನ್ತೋ ಝಾಯತಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಅಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಾರೇ ಝಾಯತಿ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಝಾಯತಿ, ನೀವರಣಾಭಿಭೂತೋ ಝಾಯತಿ, ಅಸ್ಸಾಪತ್ತಿಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಝಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಕಾಮರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾನಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಕಾಮರಾಗಹೇತೂನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯನ್ತಿ, ನಿರುಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಝಾನಾನಿ ಉಪರಿಮಾ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಏವಂ ಖೋ ಪುನ ಝಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಮಹಾಸಂವಾಸಮಪ್ಪೀಳಿತೇ ಲೋಕಸಂನಿವಾಸೇ ಅಸಮ್ಬೋಧೋಕಾಸಾ ವಿಗಮೇಸ್ಸಮಿದಂ ಝಾನಪ್ಪಹಾನಾ. ಅಯಂ ಪಲಿರೋಧಮಪ್ಪಲಿರೋಧಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಏಸನಿಧಮಿದಂ ಝಾನಂ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರಪ್ಪಹಾನನಾ ಆನಿಸಂಸೋ, ಯಮಿದಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಝಾನಿಯಝಾಯಿನೋ ಭವತಿ. ಅಝಾನಿಯಝಾನಿಯಝಾಯೀಹಿ ಅಪರಾಮಸನ್ತೋ ಅಝಾನಿಯಝಾಯಿತಂ ಝಾಯತಿ, ಯಾನಿ ಕಲಙ್ಕಜ್ಝಾಯಿನೋ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ಅನುಧಿತಾನಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ.

೭೮. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ? ಸಮಾಪತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನವಿಸೇಸಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನನ್ತರಿಕಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನೇ ಸಭಾವಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನೇ ಆದೀನವಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನೇ ನಿಸ್ಸರಣಕೋಸಲ್ಲಂ ಝಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನಫಲೇನ ಉಪಾದಾಯ ಕೋಸಲ್ಲಂ, ಝಾನಫಲೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಫಲೇ ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಝಾನೇ ಚ ಕೀಳಿತಾಪಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಪಟಿಲಬ್ಭತಿ. ಇದಂ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಭವಹಾರಿತಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ ಅನಭಿನೀಹಾರಬಲಂ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನಿಮಿತ್ತಾಸು ಗತಿಸಹಿತಾ ಸಮಥಬಲೇನ ಅಸಂಸೀದನಞ್ಚ ಝಾನೇ ಮಗ್ಗಫಲಂ ಸಮಥಂ ಪವತ್ತೇ ಸಮಾಧಿನೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಲಿಪುಬ್ಬಾಪರನಿಮಿತ್ತಾಸಯೋ ಪಗ್ಗಾಹಿನೋ [ಮಗ್ಗಾಹಿನೋ (ಪೀ.)] ಸತಿಬಲಂ ತಂ ಪವತ್ತಿತಾನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಸಮಞ್ಞಾಬಲೇ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಝಾನಪಾರಮಿತಾ? ಸುಪಾರಮಿತಾ ಮೇತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾ ಕಾಮಸಙ್ಗಸತ್ತಾತಿ [ಉದಾ. ೬೩ ಉದಾನೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ] ಯಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ದೇಸನಾಯ ವೋಹಾರೇನ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ, ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ಯೇ ಸಂಯೋಜನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಜ್ಜಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಓಘಂ ತರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ನ ತರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ ಚ ವಿಚಯೋ ಚ ಇದಂ ನು ಕಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ, ತಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಂಯೋಜನೇ ವಜ್ಜಮಪಸ್ಸಮಾನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ನ ಹಿ ಜಾತು ಸಂಯೋಜನಸಙ್ಗಸತ್ತಾ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯುಂ ವಿಪುಲಂ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಾ ದ್ವಿಧಾ – ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚ, ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಯುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಹಾರೇನ, ಸಂಯೋಜನೇ ವಜ್ಜಮಪಸ್ಸಮಾನಾತಿ ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ. ಯೋ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗೋ ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದ್ವೇ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ. ಇತಿ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಗಹಿತಾಯ ತಯೋಪಿ ವೇದನಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಗಹಿತಾ, ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಸಬ್ಬಾನಿ ಛ ಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ಆಯತನೇಸು ಯೋ ಸತೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೇ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ, ತತ್ಥ ಯೋ ಓಳಾರಿಕಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಅಜ್ಝಾವಸಿತೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಸು ಯೋ ನ ತತೋ ಸುಖುಮತರೇಸು ನ ವೀತರಾಗೋ ಭವತಿ. ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಸಂಯೋಜನಂ ಮಮನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಂ ಅಹನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಓಘಂ ತರಿತುಕಾಮಾ ತೇ ಸಂಯೋಜನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾತಿ ಯೇಸು ಚ ಸತ್ತಾ ಯೇನ ಚ ಸತ್ತಾ ಯೇಸಞ್ಚ ಸತ್ತಾ ಅಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಕಾರೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಭಾಗಿಯೋ.

೭೯. ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಚ? ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ತಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಹೀನಪ್ಪಣೀತಕಾರಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಾನಂ ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ಹೀನಪ್ಪಣೀತಕಾರಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾ ಮಾತುಯಾ ವಾ ಪಿತುನೋ ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ವಾ ಪುನ ಉಳಾರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಭಯಂ ದೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ. ತತ್ಥ ಸೋ ಬ್ಯಾಪಾದಮುಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಳಾರಾನಂ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಯಾ ಅನುಪಾಲಯನ್ತೋ ಯೋ ಉಳಾರಾನಂ ಅಭಯಂ ದೇತಿ. ತೇಸಂ ಅಭಯೇ ದಿನ್ನೇ ಯೋ ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತತ್ಥ ಸೋ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಉಪಾದಾಯನ್ತೋ ದೋಸಜಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಯೋ ತತ್ಥ ಅಸಾಧು ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ನೀವರಣಂ ಯಂ ತೇಸಂ ಅಭಯಂ ದಕ್ಖಿಣತೋ ಸಞ್ಞಂ ಇದಂ ಪಣೀತಂ ಕಾರಣಂ ಮಯಾ ಪುನ ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಯಂ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹೀನಗಮಿವಕಮ್ಮಂ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಚ ಇಮಾನಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಚನಾನಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಯೋ ಸೋ ಉಪಾದಾನೋ ಇತ್ಥೀ ವಾ ಪುರಿಸೋ ವಾ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ತೇಯೇವ ಉಪಾದಾನೋ ಸಮುದಯೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ ಸೋಯೇವ ದೇಸನಾಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ಯೇ ನ ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಇತಿಸ್ಸಾ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮತಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ. ಯೋ ತತ್ಥ ಅನಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೋಧೇತಿ ತಸ್ಸ ಧಾವರಾ ವಾ, ಅಯಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದಚ್ಛನ್ದೋ. ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಹಿಂಸತಿ, ಅಯಂ ವಿಹಿಂಸಾಛನ್ದೋ. ಇತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿನೀಹತಾ ತಯೋ ಛನ್ದಾ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಚ್ಛನ್ದೋ ಅವಿಹಿಂಸಾಛನ್ದೋ. ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ ಅಲೋಭೋ; ಅಬ್ಯಾಪಾದಚ್ಛನ್ದೋ ಅದೋಸೋ; ಅವಿಹಿಂಸಾಛನ್ದೋ ಅಮೋಹೋ. ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಅಟ್ಠಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು ಪರಹಿತಾನಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ನಿರೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಸಚೇ ವಾ ಪುನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯ ಕಣ್ಹಂ ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಣ್ಹಂ ಅಸುಕ್ಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ತಿಣ್ಣಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ನಿರೋಧೋ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ. ಸೋಯೇವ ಮಗ್ಗೋ ತತ್ಥ ಪಟಿಪದಾನಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ.

ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾತಿ ಯೇ ಸೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಏಕೇನೇವಾಕಾರೇನ ಸತ್ತಾ. ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ತೇ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಪಟಿಸೇವನಾಯ, ನೋ ಚ ಖೋ ಅಭಿನಿವೇಸೇ ಸತ್ತೋ ಯೋ ಹಿ ಅಪಚಯಾಯ ಪದಹತಿ, ನ ಉಪಚಯಾಯ. ಸೇಕ್ಖೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಕಿಲೇಸಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಚತುಓಘಂ ತರಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ, ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿ.

೮೦. ಪರಿವತ್ತನೋತಿ ಕಾಮೇ ಯೇ ನೇವ ಸಜ್ಜನ್ತಿ ನ ಚ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತಾ, ತೇ ಓಘಂ ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಪುಲಂ ಮಹನ್ತನ್ತಿ. ಅಯಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ.

ವೇವಚನನ್ತಿ ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತೋ ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ಕಾಮಾನಂ ಗುಣೋ, ತತ್ಥ ವಿಸೋ ಸತ್ತೋ. ಯೇಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಆಹಾರಾ ಧಮ್ಮಾ, ತತ್ಥ ವಿಸೋ ಸತ್ತೋ. ತತ್ಥಿಮಂ ಕಾಮಾನಂ ವೇವಚನಂ ಪಾಕೋ ರಜೋ ಸಲ್ಲಂ ಗಣ್ಡೋ ಈತಿ ಉಪದ್ದವೋತಿ. ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ ತತ್ಥ ವಿಸೋ ಸತ್ತೋತಿ ವೇವಚನಂ. ಸತ್ತೋ ಬನ್ಧೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಗಧಿತೋ ಅಜ್ಝೋಸಿತೋ ಕಾಮೇ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಾ ಪರಿಮುತ್ತೋ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರೀತಿ. ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ, ಅಯಂ ವೇವಚನೋ ನಾಮ. ಕಾಮಪ್ಪಚಾರಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚರಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವೇವಚನಂ. ಸತ್ತೋ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರೀತಿ ಯಾನಿ ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿ. ಇಮೇ ಕಾಮಪ್ಪಚಾರಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚರ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಬೀಜಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಂಯೋಜನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಉಪಾದಾನಂ ಹೇತುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಥುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೋ.

ಓತರಣೋತಿ ಇಮಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ. ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಸು ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾಯತನಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ, ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೋತರಣೋ.

ಸೋಧನೋತಿ ಏತ್ತಕೋ. ಏಸೇವ ಆರಮ್ಭೋ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ.

ಅಧಿಟ್ಠಾನೋತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ ವೇಮತ್ತತಾಯ. ಯೇ ಸಞ್ಞಾ ಬಾಹಿರೋ ಕಾಮೇ, ತೇ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಸತ್ತಾತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯುಂ. ವಿಪುಲಂ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ.

ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ತಸ್ಸ ಕೋ ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ? ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ರಾಗಾನುಸಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅಯಂ ಹೇತು, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ.

ಸಮಾರೋಪನೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೇ ಕಾಮೇಸು ಸತ್ತಾ ಸುಗತಾ ಸುರೂಪಾತಿ ಅಯಂ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಛನ್ದೋ ರಾಗೋ ತೇ ಅಪುಞ್ಞಮಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ. ತೇ ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ? ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ತೇ ಕಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ? ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ. ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಯಾವ ಜರಾಮರಣಂ ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ಮಹತೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗತಂ. ಪಞ್ಚನೀವರಣಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ.

೮೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮ? ಯಾ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಯೋ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಯಞ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ. ಯಞ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಯಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಯಾ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿ. ಯಾ ಪನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮನಿಯತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಮಿದ್ಧಂ ನೋ ತು ಸಭಾವಕಿಲೇಸತಾಯ ಕಿಲೇಸೋ, ಇತಿ ಯಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಲ್ಲೀಯನಾ ಯಾ ಚ ಕಾಯಾಕಮ್ಮನಿಯತಾ, ಅಯಂ ಪಕ್ಖೋಪಕಿಲೇಸೋ ನ ತು ಸಭಾವಕಿಲೇಸೋ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾನುಪಚಿತ್ತಂ ಕಿಲಮಥೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನುಪಚಿತ್ತಂ ಥಿನಂ ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀಯನಾ, ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಚತ್ತಾರಿ ನೀವರಣಾನಿ ಸಭಾವಕಿಲೇಸಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ನೀವರಣಪಕ್ಖೋಪಕಿಲೇಸೋ. ಯಥಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಸಭಾವಆಸವತಾಯ ಆಸವಾ ನೋ ತು ಚಿತ್ತಸಾಸವತಾಯ ಆಸವಾ. ಸಭಾವತಾಯ ಆಸವಾ. ಪಕ್ಖೇ ಆಸವತಾಯ ಆಸವಾ. ಅಥ ಪನಾಹ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಯೇನ ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಆಸವಾ, ತೇಯೇವ ಏತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಾಸವಾ ವಾ ಅನಾಸವಾ ವಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಜ್ಝೋಸಾನಗತಂ ಸಾಸವಾ ಅಭಿಜ್ಝಿತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾನುಪಸ್ಸಿಯ ಯೋ ಅನತ್ಥಂ ಚರತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಚರಿ ಚರಿಸ್ಸತೀತಿ. ಏವಂ ನವ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಬ್ಯಾಪಾದಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೋ ಯೋ ಪರಿದಾಹೋ ಕಾಯಕಿಲಮಥೋ ಅಕಮ್ಮನಿಯತಾ ಮಿದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೇನ ಖಿಯನಾ, ಇದಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅಧಿಕರಣಅವೂಪಸಮೋ, ಇದಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ. ಯಂ ಕಿಂ ಕಸಥಮೀತಿ [ಕರಥಮೀತಿ (ಪೀ. ಕ.)] ಇದಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ. ಯಂ ಯಥಾ ಇದಂ ಸನ್ತೀರಣಂ, ಅಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ. ಆವರಣಂ ನೀವರಣಂ ಛದನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಬ್ಯಾಪಾದಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಕಾಮರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅನುಸಯಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಬ್ಯಾಪಾದಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಥಿನಮಿದ್ಧಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಮಾನಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ? ಕಾಮರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸಂಯೋಜನೇಸು ವುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.

೮೨. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಯೇ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ. ಯಂ ಫಲಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ; ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ; ತಿಣ್ಣಂ ನೀವರಣಾನಂ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಇತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಜತಿ. ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಜತಿ. ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಜತಿ. ಇಮೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಯಂ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ? ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ದಸ ಭವನ್ತಿ. ಯದಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಾರಜ್ಜತಿ, ತದಪಿ ನೀವರಣಂ. ಯದಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಾರಜ್ಜತಿ, ತದಪಿ ನೀವರಣಂ, ಏವಂ ಯಾವ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಇಮೇ ದಸ ನೀವರಣಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಕಿಲೇಸಾ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅಹನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಮಮನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಏಕಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಬಹಿದ್ಧಾ. ಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಛನ್ದರಾಗೋ ರೂಪೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ ಭವತಿ ಅವೀತಚ್ಛನ್ದೋ. ಏವಂ ಯಾವ ವಿಞ್ಞಾಣೇ, ಅಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ. ಯಂ ಛಸು ಬಾಹಿರೇಸು ಆಯತನೇಸು ತೀಸು ಚ ಭವೇಸು ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಯಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಸಂಯೋಜನೀಯಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ. ಯಂ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ. ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ? ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ನ ಏತಂ ಏಕಂಸೇನ. ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ದಿಟ್ಠಿಭಾಗಿಯನ್ತಿ ನ ತಂ ಏಕಂಸೇನ ಅದಿಟ್ಠಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯಮಾನಂ ನ ಪಜಹತಿ. ಯೋ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯೋ ಮಾನೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೇ ಸಿಯಾ. ನ ತು ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಂ ಸಂಯೋಜನಂ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ. ಯೋ ಚ ಅಹಂಕಾರೋ ನ ಪವಿದ್ಧೋಯಂ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಕದಾಸು ನಾಮಾಹಂ ತಂ ಸನ್ತಂ ಆಯತನಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಅರಿಯಾ ಸನ್ತಂ ಆಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ, ಅಯಂ ಅಭಿಜ್ಝಾ ನ ಚ ತಂ ನೀವರಣಂ. ಅತ್ಥಿ ಪನ ಅರಹತೋ ಕಾಯಕಿಲೇಸಮಿದ್ಧಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮತಿ ನ ಚ ತಂ ನೀವರಣಂ ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ನೀವರಣನ್ತಿ. ನ ಏಕಂಸೇನ. ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ.

ಪರಿವತ್ತನೋತಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೇನ ಝಾನೇನ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಯಂ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ನೀವರಣೋ ಅಸುಕಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿ ನ ಅಞ್ಞಾನುಮಿನಿತಬ್ಬಂ, ಪರಮತ್ಥಮಜ್ಝತ್ತಂ, ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇವಚನೋ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಪೇಮಂ ನಿಕನ್ತೀತಿ ವೇವಚನಂ. ನೀವರಣಂ ಛದನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೇವಚನಂ.

ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ [ಪಚ್ಚಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ (ಕ.)] ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ವಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏತೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ವಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ? ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಾ ನೀವರಣಾ. ಯಾ ತಣ್ಹಾ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಆಯತನೇಸು ಧಮ್ಮಾಯತನಂ, ಧಾತೂಸು ಧಮ್ಮಧಾತು, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಯಥಾ ಆರಬ್ಭ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಭಾಸಿತೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ.

ತತ್ಥ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ನ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಕಾಮಾತಿ ನ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಅಥ ಖಲು ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಅಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸುಭಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ; ಸುಭನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಹೇತು. ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ; ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಹೇತು. ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಸಂಹಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ; ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಿಲಮಥಾ ಚಲನಾ ತಞ್ಚ ಹೇತು. ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ರಜನೀಯಂ ಆರಮ್ಮಣಿಯಂ ಅಸ್ಸಾದಿಯಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತಾವ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಚ ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ; ಕಾಮಸಞ್ಞಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಅನುಸಯೋ ಚ ಹೇತು. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ನವ ಮಾನವಿಧಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಾನಾನುಸಯೋ, ಸೋವ ಪಚ್ಚಯೋ; ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಹೇತು. ಏತೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತು ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ? ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಏತೇ ಆಸವಾ ಗಣ್ಡಾಪಿ [ತಣ್ಹಾಪಿ (ಪೀ.)] ಏತೇ ಸಲ್ಲಾಪಿ ಏತೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಏತೇ. ತೇಸು ಏವ ಬಾಹಿರೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ.

೮೩. ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಗಾಥಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾ ಹಾರೋ? ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಕೋ ಅತ್ಥೋ ಖನ್ಧವವತ್ಥಾನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಂ ದೇಸೇತಿ, ಧಾತುವವತ್ಥಾನೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ, ಆಯತನವವತ್ಥಾನೇನ ಮನಾಯತನಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯವವತ್ಥಾನೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ? ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಂ ದೇಸಿತಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ? ಮನೋ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಯಥಾಪಿ ಬಲಸ್ಸ ರಾಜಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಏವಮೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ತತ್ಥ ತಿವಿಧಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾದಚ್ಛನ್ದೇನ ಅವಿಹಿಂಸಾಛನ್ದೇನ. ಅಲೋಭಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ಅದೋಸಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಾದಚ್ಛನ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ಅಮೋಹಸ್ಸ ಅವಿಹಿಂಸಾಛನ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ತತ್ಥ ಮನೋಸೇಟ್ಠಾತಿ ಮನಸಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಸ್ಸಟಾ ಮನೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ. ಮನೋವ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಮನೋವ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸೇಟ್ಠಜೇಟ್ಠೋತಿ ಮನೋವ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಕರೋತೀತಿ ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ. ಮನೋಜವಾತಿ ಯತ್ಥ ಮನೋ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಮನೋಜವಾ. ಯಥಾ ವಾತೋ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ಸೀಘಂ ಗಾಮಕೋ ವುಚ್ಚತೇ ವಾತಜವೋತಿ ಪಕ್ಖಿಗಾಮಿಕೋತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮನೇನ ಸಮ್ಪಜಾಯಮಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಮನೋಜವಾತಿ. ತೇ ತಿವಿಧಾ ಛನ್ದಸಮುದಾನಿತಾ ಅನಾವಿಲತಾ ಚ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಸತ್ತವಿಧಾ ಚ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಚರಿತಂ ವಾಚಸಿಕಂ ಸುಚರಿತಂ, ತೇ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ತತ್ಥ ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಭಾಸತಿ ವಾತಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಕರೋತಿ ವಾತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಇಮೇಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಪರಮಾಪಿ ಸನ್ತಾ ಸೀಲವತಾ ಪರಮಾ. ಸೋ ಭವತಿ ವಿವತ್ತಿಯಂ ನ ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಾಯ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ಭವತಿ. ಅಯಂ ದೇಸನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ? ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ. ಇದಂ ಸುತ್ತಂ.

ಯುತ್ತೀತಿ ದಸನ್ನಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಯೋ ವಿಪಾಕೋ, ಸೋ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸಙ್ಗಮಾನೋ. ಛಾಯಾವ ಅನಪಾಯಿನೀತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ.

ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಮನೋಪವಿಚಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬಕುಸಲಪಕ್ಖಸ್ಸ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಯೋ ಚೇತಸೋ ಪಸಾದೋ, ಇದಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಭಾಸತಿ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ. ಕರೋತಿ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ಲಕ್ಖಣೋತಿ ಇತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಪಿ ಏತೇ, ಸಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಪಿ ಏತೇ, ಸಙ್ಖಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಪಿ ಏತೇ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾ ಸಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮಪಿ ನಂ ಅನ್ವೇತಿ ಯಂ ಸುಸುಖಚ್ಛಾಯಾ ತದಾಪಿ ನಂ ಸುಖಂ ತದಪಿ ಅನ್ವೇತಿ.

೮೪. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ನ ಇದಂ ಏಕಾದಿವಚನಂ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಸಬ್ಬೇ ಯೇವ ಇಮೇ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾ, ಇಮಮ್ಹಿ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಸುಖೇನ ಅತ್ಥಿಕಾ, ತೇ ಮನಂ ಪಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ.

ಯಾನಿ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತಾನಿ ಅಟ್ಠಾನಿಸಂಸಮತ್ತಾ ಹೇತು, ಅಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ. ದಸ ಠಾನಾನಿ ದೇಸನಾಹೇತೂನಿ ದೇಸನಾಪಚ್ಚಯಾ ನಿದ್ದೇಸನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಯಂ ಮಞ್ಞೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅಙ್ಗೇನ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಹೀಯತಿ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪಹೀನಭೂಮಿಯಂ ಸಮುದಯೋ. ಯಂ ತೇಸಂ ಪಹಾನಾ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ.

ವಿಭತ್ತೀತಿ –

ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ;

ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ;

ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತಿ, ಛಾಯಾವ ಅನಪಾಯಿನೀತಿ.

ತಂ ನ ಏಕಂಸೇನ ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಸಕಸತ್ಥೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ, ತೇನ ಚ ಪಸನ್ನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಭಾಸತಿ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ನ ತಂ ಸುಖಮನ್ವೇತಿ ನ ಛಾಯಾವ ಅನುಗಾಮಿನೀ, ದುಕ್ಖಮೇವ ತಂ ಅನ್ವೇತಿ. ಯಥಾ ವಹನ್ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಪದಮನ್ವೇತಿ, ಇದಂ ತಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಂ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಸುಖವೇದನೀಯನ್ತಿ ಸಮಗ್ಗತೇ ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಮಿಚ್ಛಗ್ಗತೇ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ, ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ? ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯಂ ಮನಸಾ ಪದುಟ್ಠೇನ ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಮಸ್ಸಾನುಗಾಮಿನೀ, ಏತಾನಿಯೇವ ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನಿ ಭಾಸಿತಾನಿ ಏಸ ಏವ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ವೇವಚನನ್ತಿ ಯದಿದಂ ಮನೋಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು.

ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಯಂ ಮನೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಮನೋಸೇಟ್ಠಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಮನೋಜವಾತಿ ಸಹಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಭಾಸತಿ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಕರೋತಿ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ಝಾನಸಮಾಧಾನಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಮೇತ್ತಾ ಚ ಮುದುತಾ ಚ ಝಾನೇಸು ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ತತಿಯಞ್ಚ. ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ. ಧಾತೂಸು ಧಮ್ಮಧಾತು, ಆಯತನೇಸು ಧಮ್ಮಾಯತನಂ. ಯಂ ಕುಸಲಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಸುಖವೇದನಾ ಮನೋಪವಿಚಾರೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸವಿಚಾರೋ ಛತ್ತಿಂಸೇಸು ಪಠಮಪದೇಸು ಛ ಸೋಮನಸ್ಸನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ. ಇತಿ ಅಯಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಭಾಸಿತಂ. ಸೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಸುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ.

೮೫. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ? ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನ ಏಕತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಏಕತೋ ನ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ಸೋ ಪಸಾದೋ ದ್ವಿಧೋ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾದಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಓಕಪ್ಪನತೋ. ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಪಸಾದೋ ದ್ವಿಧೋ. ಸಮುಗ್ಘಾತಪಸಾದೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಸಾದೋ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ. ವಿಘಾತೋ ನ ಮೂಲಪಸಾದೋ ಜಾತಮೂಲಮ್ಪಿ ವಾ. ಪಸಾದೋ ಸಬ್ಯಾಪಾದಂ ವಿಘಾತೇನ. ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಅಪ್ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸುಖಮ್ಪಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮ್ಪಿ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ. ಯಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇತಿ, ತಮ್ಪಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ. ಯಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇಸಿ, ತಮ್ಪಿ ತಞ್ಚ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಂ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಅನ್ವೇತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ ನ ಚಾಯಂ ವಾ ಪತ್ತಭೂತೋ ಅನ್ವೇತಿ. ತದಿದಂ ಸುತ್ತಂ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ. ಹೇತುನಾ ಚ ಯೋ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ವಿಪಾಕೇನ ಚ ಯೋ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ.

ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಭಗವಾ ಪಞ್ಚಸತೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ನಗರಂ ಪವಿಸತಿ ರಾಜಗಹಂ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿವಿಸತಿ, ತಸ್ಸ ಪಸಾದೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲಮೂಲಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರೋಪಿ. ಸೋ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅಕ್ಖಾತಿ, ಇದಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ ಲಾಭಾ ತೇಸಂ, ಯೇಸಂ ನಿವೇಸನಂ ಭಗವಾ ಪವಿಸತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ ಮಯಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಸಂಪಸಾದಂ ಲಚ್ಛಮ್ಹಾತಿ. ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ‘‘ನಮೋ ಭಗವತೋ ನಮೋ ಭಗವತೋ’’ತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಮಾನೋ ಏಕಮನ್ತೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತದನನ್ತರೇ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿತ್ಥ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಂ ತಥಾ ಯಂ ಪರೇಸಂ ಭಾಸತಿ ಇದಂ ವಾಚಾಕಮ್ಮಂ. ಯಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತಿ, ಇದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಯೋ ಮನೋಪಸಾದೋ, ಇದಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಪರೇಸಂ ಪಕಾಸೇತಿ ಭಾಸತಿ ವಣ್ಣಂ. ಯೇಸಂ ಭಗವಾ ನಿವೇಸನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ಸಬ್ಬಂ ತಸ್ಸ ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ಯಂ ಭಗವತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ಯಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತಿ ಮಾನಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತತ್ಥಸ್ಸ ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಾತುಭವತಿ. ಯಂ ಉಳಾರಪಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಯಂ ತಥಾಯೇವ ಸಂವರೋ ಹೋತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಯಂ ಮನಸ್ಸ ಪಸಾದನಂ, ಇದಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಅಕುಸಲವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಪಹಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಯೋ ಅನಾವಿಲಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಇತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಚ ಸನ್ದಿಸ್ಸಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ ಹೇತುನಾ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಸಸತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತಂ ಅಯಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಹೇತು, ಅಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ. ವಾಚಾ ಪಞ್ಞಾ ಹೇತು ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಪಚ್ಚಯೋ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ ಹೇತು ವಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಸುಖವೇದನೀಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ ಹೇತುಕಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ.

೮೬. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ? ಮನಸಾಯೇವ ಪಸನ್ನೇನ ಸತೋಯೇವೇತ್ಥ ಪಸನ್ನೋ ಅಪಿ ಚ ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ಸತ್ತಾ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ತೇನ ಸತ್ತಾ ಚಿತ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಚಿತ್ತೇನ ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತನಾಪಿ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಭೂತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪಟಿಘಾ ಅಯಂ ಚೇತನಾನಂ ಪಸಾದೇನ ಕಾಯೋ ಚಸ್ಸ ಪಸಾದೋ, ಸೋ ಚ ಆರಭತಿ ಪಸಾದೇನ ಪಸನ್ನೋ ಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಚಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತಾ, ಸೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ, ಕಾಯಪಸ್ಸಮ್ಭನಾಯೇವಾ ಪಸಾದೋ ಚಿತ್ತಸಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಂಯೇವ ಪಸನ್ನಂ. ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನಾ. ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಪಸಾದೋ. ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ಕತಮಂ ಭಗವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ? ನ ಹಿ ಅತ್ತಸಚ್ಚಂ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅನ್ವೇತಿ. ತಸ್ಸ ಉಪಾಯೋ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ಯದಾ ಸಿತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋಪಿ ಅನ್ವೇತಿ. ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ಮಹಾನಾಮ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಂ [ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೧೭]. ತಸ್ಮಿಂ ಚೇ ಸಮಯೇ ಅಸ್ಸತೋ ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯ ಕಾಮೇ ಭವತಿ. ಅಸ್ಸತೋ ಅಭಿಸಮಾಹಾರೋ ಯೋ ಮಾ ಭಾಯಿ, ಮಹಾನಾಮ, ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಸದ್ಧಾಪರಿಭಾವಿತಂ ಸೀಲಪರಿಭಾವಿತಂ ಸುತಚಾಗಪರಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಚಾಗೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಯಾ ಸದ್ಧಾ, ಸಾ ಚೇತಸೋ ಪಸಾದೋ. ಯಾ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪಿತಾ, ಸಾ ಸದ್ಧಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣಾ. ಅನಾವಿಲಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾ. ಅಪರೇ ಆಹು ಗುಣಪರಿಸುದ್ಧಿನಿಟ್ಠಾಗಮನಲಕ್ಖಣಾ, ಯಞ್ಚ ಅಪರೇ ವಾ ವಚನಪಟಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ. ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ತಾನಂ ಯದಿ ಏವಂ ಓಕಪ್ಪೇತಿ ‘‘ನಾಹಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಜಾನಾಮೀತಿ ಏಸಾ ಅಹಂ ತತ್ಥ ಅನುಞ್ಞತ್ತಾ ಅನಞ್ಞತಾ’’ತಿ. ಅಯಂ ಸದ್ಧಾತಿ. ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ ಏಕಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ. ತೇನ ಚ ಪದಿಟ್ಠಂ ಭವತಿ ಯಥಾ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಪಾನೇ ಉದಕಂ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಚ ಕಾಯೇನ ಅಭಿಸಮ್ಭುನಾತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿ ಭವತಿ, ನ ಚ ಸಚ್ಛಿಕತಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಾ ಚ ಲೋಕಿಕಾ. ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ ಖಮತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತಸ್ಸ ವೀಸತಿ ಚಾತಿ ಕೋ ಸಕ್ಕಾಯಾಧೀನಾ ನ ನಿವೇಸೋ. ನ ಏತಂ ಏಕನ್ತಿ ನಯಸಞ್ಞಾ ಯಥಾಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತು ಖಲು ಮುದೂಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಭವನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅಯಂ ಸದ್ಧಾ.

ಸೋತಾಪತ್ತಙ್ಗಮದುಕ್ಖಾಯಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭೂಮಿಯಂ ಸೇಕ್ಖಸೀಲಂ ಅರಿಯಾ ಧಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭೂಮಿಯಂ ಮುದುಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭೂಮಿಯಂ ಖನ್ಧೇಹಿ ಅನತ್ಥಿಕತಾ, ಅಯಂ ಚಾಗೋ. ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ. ಯತಿಕೇನ [ತೇನ (ಕ.)] ಭಿಯ್ಯೋ ಮನೇನ ಸಾ ಹಿಸ್ಸ ವಿಪರೀತಾ ದಿಟ್ಠಿಕಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ, ಸಾ ನಯನಉಪಧೀಸು ಪಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಯೋ ಕಾಮಂ ಪರಿವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇತಿ ಸನ್ತಪಾಪಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ನ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೀಲೇನ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಂ ಪರಿಭಾವಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಚಾಗೋ ಚ ಪಞ್ಞಾತಿ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಯ ಓಘಂ ತರತಿ. ಯಂ ಸೀಲಂ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪಮಾದೋ. ಯೋ ಚಾಗೋ, ಇದಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಕಮ್ಮಂ. ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಇದಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತತ್ಥ ಯಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಂ ತೀಸು ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇಸು. ಯಂ ಸೀಲಂ, ತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ಯೋ ಚಾಗೋ, ಸೋ ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು. ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಸಚ್ಚೇಸು, ಸತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ. ತಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಭದ್ದಿಕಾ ಭತಿ, ಭದ್ದಿಕೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ. ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಕಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನ ಕಾಯಸಮ್ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿತಾಯ ತಾನಿ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಂ ವಾ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ತಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞಾ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ. ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ, ಇದಂ ಮನೋಸುಚರಿತಂ. ಯಂ ಸೀಲಂ, ಇದಂ ಕಾಯಿಕಂ ವಾಚಸಿಕಂ ಸುಚರಿತಂ. ಯೋ ಚಾಗೋ, ಇದಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಅಲೋಭೋ ಸುಚರಿತಂ. ಇತಿ ಚಿತ್ತೇ ಗಹಿತೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ. ಇಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಚರಿತಂ ಇದಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ.

೮೭. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ? ಯಾ ಚ ಸದ್ಧಾ ಯಞ್ಚ ಸೀಲಂ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಕರೋತಿ? ಯಾ ಸದ್ಧಾ ತಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಮತ್ತೇನಪಿ ಹತ್ಥಿನಾ ಸಮಾಗತಾ, ಅಸ್ಸ ಭೋ ಕುಕ್ಕುರಾ ಸಬ್ಬಂ ಸೀಲೇನ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಠಾನಂ ವಿಸಾರದೋ ಭವತೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಿ. ತಸ್ಸ ಅಖಣ್ಡಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಯಂ ನ ಪಚ್ಛಿ ತಸ್ಸಂ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಂ ವಾ, ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ. ಧಮ್ಮವಾದಿನೋ ಭದ್ದಿಕಾರಾತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ? ಯಮಿದಂ ಚಿತ್ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತಂ ಸದ್ಧಾಯ ಸೀಲೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮಾಧಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಅಸ್ಸ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೀಣಿ ಚ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾ ಯಂ ಸೀಲಂ, ತಂ ಅರಿಯಕನ್ತಂ, ತಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಇಮೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇದಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಏಕೋದಿಭೂತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಚಾಗೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸದ್ಧಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸೀಲಞ್ಚ ಚಾಗೋ ಚ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸದ್ಧಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿರಾಗಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸೀಲಞ್ಚ ಚಾಗೋ ಚ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ? ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತೇ ಸದ್ಧಾಸತಿಭಾವಿತೇ ಸಬ್ಬೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಸದ್ಧಾಯ ಭಣಿತಾಯ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸತ್ತ ಧನಾನಿ ಭಣಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಧನಂ…ಪೇ… ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತೇ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತಂ ಪಚ್ಛಿಮಕೇ ಕಾಲೇ ನ ತದನುಪರಿವತ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಪಿ ತದನುಪರಿವತ್ತಿನೀ ಭವತಿ. ಯೇಪಿ ತಜ್ಜಾತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಪಿ ತದನುಪರಿವತ್ತಿನೋ ಭವನ್ತಿ. ರೂಪಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾನುಪಸ್ಸನಮನಸಿಕಾರೋ ಏವಂ ಛನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯೇ, ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಇಧ ಸುತ್ತೇ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಭದ್ದಿಕಂ ಭತಿಂ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಭದ್ದಿಕಞ್ಚ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಂ, ತೇ ಸದ್ಧಂ ಸೀಲಂ ಚಾಗಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯೇ ಚಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಂ ನ ಪಟಿಯುಜ್ಝನ್ತೇ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಸೋತಾ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತೋ ಕಾಲಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೮೮. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ? ಇದಮ್ಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಹನನ್ತಿ. ಸೀಲಞ್ಚ ಚಾಗೋ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಹನನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ದುಕ್ಖಂ ನಿವತ್ತೇತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಭೂಮಿಯಞ್ಚ ದ್ವಿಮೂಲಾನಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ದ್ವೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಮೂಲಾನಂ ಪಹಾನಂ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿರೋಧೋ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಚ. ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿ? ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸದ್ಧಾಪರಿಭಾವಿತಂ…ಪೇ… ಸಚೇ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತಸ್ಸಪಿ ಭದ್ದಿಕಾ ಭತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ಏಕಂಸೇನ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಸ್ಸತಿ, ಅಪರಮ್ಹಿ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಂ ವಾ ಅತೀತಂ ವಿಪಾಕಾಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಿ ಚೇತಾನಿ, ಯೇ ಯಥಾ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ತೇನಾಯಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಿಯೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಯಾ ಭದ್ದಿಕಾ ಭತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪರಿವತ್ತನಾ? ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಯಂ ಮಚ್ಛೇರಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಂ ಚ [ದುಪ್ಪಞ್ಞಿಯಂ (ಕ.)] ಯಞ್ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪಹೀನಾ ಭವನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವೇವಚನಂ? ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಯಂ ಸದ್ಧಾಬಲಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯಂ ಸೀಲಂ ತಂ ಸುಚರಿತಂ, ಸಂಯಮೋ ನಿಯಮೋ ದಮೋ ಖನ್ಧತಾ ಇಮಾನಿ ತಸ್ಸ ವೇವಚನಾನಿ. ಯೋ ಚಾಗೋ ಸೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಅಲೋಭೋ ವೋಸಗ್ಗೋ ಚಾಗೋಯಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಪಞ್ಞಪ್ಪಭಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ? ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಬೀಜಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಪರಿಭಾವನಾ ವಾಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಸದ್ಧಾ ಪಸಾದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಸೀಲಂ ಸುಚರಿತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಚಾಗೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೋ. ಪಞ್ಞಾ ವೀಮಂಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞವತೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ? ಯಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಖನ್ಧೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಧಾತೂಸು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಆಯತನೇಸು ಮನಾಯತನಂ. ಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ…ಪೇ… ಧಾತೂಸು ಆಯತನೇಸು.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ಇದಂ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಮಹಾನಾಮೇನ ಸಕ್ಕೇನ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿಯುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ? ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಪರಿಭಾವಿತೇಹಿ ಪರಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಯಾನಿ ಪುನ ಪರಿಭಾವಿತಾನಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಭದ್ದಿಕಾ ಭತೀತಿ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ ತೇವ ರೂಪಧಾತು ಅರೂಪಧಾತು ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾ ಭದ್ದಿಕಾ ಭತಿ ತದೇವ ಕಥಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸದ್ಧಾಯ ಲೋಕಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೀಲಸ್ಸ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಞ್ಚ ಹೇತು. ಚಾಗಸ್ಸ ಅಲೋಭೋ ಹೇತು. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಪಞ್ಞಾ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ? ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಾಪಿ. ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಭಾವಿತಾ ಭದ್ದಿಕಾ ತೇ ಭತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಭದ್ದಿಕಾ ಉಪಪತ್ತಿಕೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ. ಇತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಕಾ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾ ಸಬ್ಬೇ ಭದ್ದಿಕಾ ಭತಿಯೇವ, ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ.

೮೯. ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವೀತರಾಗೋತಿ ಗಾಥಾ [ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೬೧ ಉದಾನೇ]. ತತ್ಥ ಕಿಂ ಉದ್ಧಂ ನಾಮ? ಯಂ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ಇದಂ ಉದ್ಧಂ. ಅಧೋ ನಾಮ ಯಮತಿಕ್ಕನ್ತಮತೀತಂ, ಇದಮವೋಚ ಅಪದಾನತನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅತೀತೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಅಪರನ್ತದಿಟ್ಠಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಯಂ [ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಂ (ಕ.)] ವುತ್ತಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಇಮಾ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚ. ತತ್ಥಾಯಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಇಮಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಪದಾನಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತಂ ಭಜನ್ತಿ. ರೂಪವನ್ತಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತನಿ ಮೇ ರೂಪಂ, ರೂಪಂ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಯದುಚ್ಚತೇ ಪಞ್ಞಂ ಪರಿದಹನ್ತಿ. ಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಸಾ ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ಭಜನ್ತಿ. ತೇ ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ರೂಪಂ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ತಥಾರೂಪಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದೇನ ಚ ಸಸ್ಸತೇನ ಚ. ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪನ್ನರಸ ಪದಾನಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಭಜನ್ತಿ. ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ಅಪರನ್ತಂ ಭಜನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ರೂಪವನ್ತಞ್ಚ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ಚ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾತಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಇತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಅತ್ತತೋ ಪಟಿಸ್ಸರತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಚ ಪಟಿಸ್ಸರತಿ. ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಸವಾ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯೋ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಚ ಅಪರನ್ತೇ ಚ ತೇನ ತೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನೇನ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಸಬ್ಬಧಿ ವೀತರಾಗೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ನ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಾರೇನ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಗೇನ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಞ್ಚ ಸೋ ಅರಿಯೋ ಪಯೋಗೋ ಅನಭಾವಂಗತೇನ ಸಂಸಾರೇನ ಅಪುನಬ್ಭವಾತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅರಿಯೋ ಪಯೋಗೋ ಪುನಬ್ಭವಾಯ ಮುದೂನಿ ವಾ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮಜ್ಝಾನಿ ಅಧಿಮತ್ತಾನಿ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಪುನಬ್ಭವಪ್ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಅಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೋಘೋ ಕಾಮೋಘೋ ಭವೋಘೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ ಚ ಓಧಿಸೋ. ತತ್ಥ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇನ ಚ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಮಗ್ಗೋ ಚ ನಿರೋಧೋ ಚ. ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯೇನ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ, ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ? ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ತೀಣಿ ದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಜಹತಿ. ಅಯಂ ವಿಚಯೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಯುತ್ತಿ? ತಿವಿಧಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕೋಚಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ಕೋಚಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ಕೋಚಿ ನೇಯ್ಯೋ. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಚ ತತೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತತೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನೇಯ್ಯೋ. ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಮಾಗಮ್ಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏಕಬೀಜಕೋ ಭವತಿ. ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ಮುದೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಮಾಗಮ್ಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಕೋಲಂಕೋಲೋ ಚ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ತತ್ಥ ನೇಯ್ಯೋ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಮಾಗಮ್ಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ಚ ಭವತಿ. ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ.

ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಮುದುಮಜ್ಝಾಧಿಮತ್ತಂ ಭೂಮಿಂ ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಪಜಹತಿ. ಅಯಂ ಯುತ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ? ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಕ್ಕಾಯೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ನಾಮರೂಪಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪೀನಿ ರೂಪರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಳಾಯತನಂ ಅಹಂಕಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ? ದ್ವೀಸು ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಹೀನಾಸು ತತ್ಥ ಏಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಉದ್ಧಂ ಚ ಅಧೋ ಚ ವೀತರಾಗೋ ಸಬ್ಬರಜನೀಯೇಸು ವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ. ತಜ್ಜಾ ಪರಭೂಮಿಯಂ, ಇದಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಸಬ್ಬಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಆಮಸತಿ. ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.

೯೦. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಸತ್ತಾ ಯೇ ನಾಭಿರಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಾಯ ವಾಯಮಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ? ಯಾನಿಮಾನಿ ಮುದೂನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಮೂಹನನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ ಭಾವನಾಕಾರೇನ ಸೇಕ್ಖಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಬಲಂ ಸದ್ಧಾ, ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಬಲಂ ಸದ್ಧಾ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಭಿತತ್ತಾ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮೋ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ. ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ? ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಯೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅಧಿಮತ್ತೇನ ಲೋಕಿಕಾ ಯಂ ಭೂಮಿಯಂ ನ ತು ಅರಿಯೇನ ಪಯೋಗೇನ ಸೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಪಜಹತಿ. ಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಜ್ಜಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಅಧಿಮತ್ತಾಯ. ತತ್ಥ ತಜ್ಜಾಯ ಭೂಮಿಯಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಪಟಿಲಭತಿ ಸೀಲೇನ ವತೇನ ಬಾಹುಸ್ಸಚ್ಚೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖೇನ. ತತ್ಥ ಅಪ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞೀ ಅಧಿಮಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಭಗವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಭಾಸತಿ. ಸೀಲವಾ ವತಮತ್ತೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅಪ್ಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞೀ ತಸ್ಸ ಯೋ ಸಮಾಧಿ, ಸೋ ಸಾಮಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ ಪನ ಸೋ ಕಾಪುರಿಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಆಮಿಸಂ ಯಞ್ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಮಾಗಮ್ಮ ಲೋಕಿಕಾ ಅನರಿಯಂ ತೇನ ಸಮಾಧಿ ಹೋತಿ ಅನರಿಯೋ ಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ. ಯೋ ಪನ ಅರಿಯಾಕಾರೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ [ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ (ಪೀ.)], ಸೋ ಅಧಿಗಮನಂ ಪಜಹತಿ ಯೋ ಅರಿಯೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೇನ ನಿರಾಮಿಸೇನ ನೀಯತಿ, ತತ್ಥ ಅಕಾಪುರಿಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ. ಯೋ ತೇಹಿ ಸೇವಿತೋ ಸಮಾಧಿ, ಸೋ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಂ ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ತಥಾ ಪಾತೇತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪರಿವತ್ತನಾ? ಇಮಾಯ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ತೇಹಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಭಗವತಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಯೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವೇವಚನಂ? ಯಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ. ಅಯಂ ಭೂಮಿ. ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ತೇ ಅಪ್ಪಹೀಯನ್ತಿ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಭಗವತಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಸಾ ಪರಿಯನ್ತದಿಟ್ಠಿ ಚ. ಯಾ ಅಪರಿಯನ್ತದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚ. ಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ, ಸಾ ನತ್ಥಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಯಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ಸಾ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿ. ಇದಂ ವೇವಚನಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ? ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಲಾಭಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಪಟಿಲಾಭಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ? ಸಕ್ಕಾಯೋ ದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬೋ. ಸಮುದಯೋ ಮಗ್ಗೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಾನಿ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನೇಸು.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ಯಞ್ಹಿ ಆರಬ್ಭ ಭಗವತಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಭಾಸಿತಂ, ಸೋ ಆರಬ್ಭ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತು ಬೀಜಂ. ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ. ನಿವತ್ತಿನಯೋ ನ ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ ಸಬ್ಬಭವೋ, ಯೇ ಚ ಸಬ್ಬಭವಸ್ಸ ಹೇತು ಪರಭಣ್ಡಪಚ್ಚಯೋ ಇತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏಸಾ ಹೇತು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಭವತಿ, ಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ [ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ (ಪೀ.)], ಅಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ? ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಸಮನುಪಸ್ಸೀ ದುಕ್ಖತೋ ರೋಗತೋ…ಪೇ… ಪನ್ನರಸ ಪದಾನಿ. ಸೀಲಾನಿ ಭಗವಾ ಕಿಮತ್ಥಿಯಾನಿ ಕಿಮಾನಿಸಂಸಾನಿ. ಸೀಲಾನಿ, ಆನನ್ದ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನಿ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತಿ. ತತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಅತ್ಥೋ – ಪುರಿಸತ್ಥೋ ಚ ವಚನತ್ಥೋ ಚ.

೯೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪುರಿಸತ್ಥೋ? ಯಾಯಂ ನ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪಿತಾ ಅಯಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ, ಅಯಂ ಪುರಿಸತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಬ್ರೂಹಯತಿ ಇಮತ್ಥಮಾಸೇವತಿ ಸೋ ಭಣೇಯ್ಯ, ಕಿಞ್ಚಿ ಮಮೇತ್ಥ ಅಧೀನಂ ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಇದಂ ಕಿರಿಯಂ ಆರಭಾಮೀತಿ. ಅಯಂ ಪುರಿಸತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಚನತ್ಥೋ? ಸೀಲಾನಿ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ ಸುಚರಿತಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸ್ಸ ವತಸ್ಸ ಚ ಭಾಸೋಯೇವ. ಅನಞ್ಞಾ ಸುಗತಕಮ್ಮತಾ ಸುಚರಿತಂ ಅಯಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ. ಏವಂ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ – ಪುರಿಸತ್ಥೋ ಚ ವಚನತ್ಥೋ ಚ, ಯಥಾ ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ. ಅಯಂ ಹಿ ಪರಮತ್ಥೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೋ ಚ. ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಂ ಸಕಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಭವತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕತಸ್ಸ [ಸತಸ್ಸ (ಕ.)] ಕತ್ಥೋತಿ. ಅಯಂ ಪುನ ವೇವಚನಂ ಸಮ್ಪಜಾನಾತಿ. ಇಮಿನಾ ನಿಯುತ್ತತ್ಥಮಭಿಲಬ್ಭನ್ತಿ ವಚನತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಸಾವಕೋ ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ. ತಸ್ಸ ಯೋ ಪಟಿಲಾಭೋ, ಅಯಂ ಪುರಿಸತ್ಥೋ. ಯಂ ಯಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಾ ಅತ್ಥವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥ ಸೀಲಾನಂ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಅತ್ಥೋಪಿ ಆನಿಸಂಸೋಪಿ. ಏಸೋ ಚ ಆನಿಸಂಸೋ ಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ ತಂ ಭಗವತಾ ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ, ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ.

ಯಂ ಪುರಿಸೋ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಂ ಸೀಲಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಸೀಲೇನ ಸಂಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಏವಂ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತಿ ತಥಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಅನುಸಯವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಞ್ಚ ಸೀಲಂ ಅಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ. ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇಮೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ ತಥಾ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ ಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಸೋ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಇತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಇದಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಂ ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಯೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ, ಇದಂ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ. ಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ, ಇದಂ ದುತಿಯಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಿ ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಥಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು ಚ ಅಧಿಕಾ [ಆದಿಕಾ (ಪೀ.)], ತಯೋ ಚ ವಿತಕ್ಕಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಚ. ಸಾಧಾರಣಭೂತಾ. ಯಾ ಪಿಯಾಯಮಾನಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಇದಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಆನಿತಂ ಅನಿಯಮೀತಿಪೇಮೇನ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯೋ ತತ್ಥ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ. ಇದಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ. ಯಾ ಚೇತಸಿಕಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ವಿರೋಧನಂ, ಯೋ ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಪರಿದಾಹೋ, ಸೋ ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ನಿರುದ್ಧೋ. ತಥಾ ಯಾ ಚ ಕಿಲೇಸಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಯಾ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಉಭಯೇಪಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಾಯಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸುಖಂ ಸುಖಾಯನಾ, ಇದಂ ಪೀತಿಸುಖಿನೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಯೋಪಿ ಏಕೋದಿಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇನ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಙ್ಗಂ. ಇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಸಮ್ಪಸಾದೋ ಚೇತಸೋ ಚ ಏಕೋದಿಭಾವೋ ಪೀತಿ ಚ ಸುಖಞ್ಚ, ಇದಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ. ಯೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇತಿ, ತೇನ ಅಧಿಮತ್ತೇನ ಸುಖೇನ ಫರಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಯಂ, ಸೋ ಪೀತಿವೀತರಾಗೋ ಏವಂ ತಸ್ಸ ಪೀತಿವೀತರಾಗತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸೋ ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸಚೇ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾ ಇದಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ. ಯಂ ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಅಯಂ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ಪರಾವಿಧಾನಭಾಗಿಯಾ, ಪಠಮೇ ಝಾನೇ ಅತ್ಥಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವೇದನಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ ಚತುತ್ಥೇ ಝಾನೇ, ತಥಾ ಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಚ, ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ.

೯೨. ಯಥಾ ಸಮಾಧಿ ದಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತಂ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಸಾ ಪಜಾನನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಅಸುಭತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಚ, ಯದಾರಮ್ಮಣಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಯಂ ಪಜಾನನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ತಥಾ ಯಂ ಕಾಮಾಸವಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಭವಾಸವಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಸವಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಸವಸ್ಸ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ ಅಪ್ಪಹೀನಭೂಮಿಯಂ ಆಸವಸಮುದಯೋ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ, ಇದಂ ತನುಕಞ್ಚ. ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಞ್ಚ ಯಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭಾವನಾಭೂಮಿ ಚ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಞ್ಚ. ಯಂ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ. ಇಮೇ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ ತಞ್ಚ ಉಪರಿ ಯಾವ ಸಮಾಧಿ, ಏವಂ ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿಮುಪಾದಾಯ ಚಾಗಸಂಹಿತೇನ ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಾನಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅನಾವಿಲಮನಾ, ಇದಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ. ಯಂ ಪುನ ಇಮಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠೋಗಮನಕಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಿಲೇಸಪಹಾನೇನ ಚ ಸೇಕ್ಖಸೀಲಂ, ಇದಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಫಲಾನಿ. ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸೋಪನಿಯಾಹಾರೀನಿ ಸಬ್ಬಸುತ್ತೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಿ. ಯಂ ಝಾನಂ ಪಟಿಲಭನಂ ವೀರಿಯಗಹಿತಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸ್ಸರತೋ, ಅಯಂ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ. ಯೋ ಸಮಾಧಿ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಮಿತ್ತಾಭಾಸೋ ಅನೋಮಗತಿತಾಯ ಯಥಾಕಾಮೋ, ಅಯಂ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ, ಯಂ ತಥಾಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ. ಅಯಂ ಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ.

ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಬುಜ್ಝಕಾರಧಿಕಂ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ. ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಂ ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ತಥಾ ಆದಿತೋ ಯಾವ ಸೀಲಂ ವತಂ ಚೇತನಾ ಕರಣೀಯಾ, ಕಿಸ್ಸ ಸೀಲಾನಿ ಪಾರಿಪೂರೇತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ, ಇದಂ ವೀರಿಯಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಬುಜ್ಝಿತಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ. ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಇಮಿನಾ ವೀರಿಯೇನ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಞ್ಚ ಯಾ ಪುನ ಪೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಪಚ್ಚಯಾ, ಅಯಂ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಯಂ ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಅಯಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ತೇನ ಕಾಯಿಕಸುಖಮಾನಿತಂ ಯಂ ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಯಂ ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಯಾ ಸೀಲಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಉಪಾದಾಯಾನುಲೋಮತಾ ನಿಮಿತ್ತಾಯನಾ ಪೀತಿಭಾಗಿಯಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾನಞ್ಚ ಅಪಿಲಾಪನತಾ ಸಹಗತಾ ಹೋತಿ ಅನವಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಯಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ಉದ್ಧಚ್ಚಭೂಮೀತಿ ಕತಾ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಂ ಪೇಸೇತಿ. ಕೋಸಜ್ಜಭೂಮೀತಿ ಗರಹಿತೋ ರಹಿತೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಬುಜ್ಝತಿ ಯಂ ಚಕ್ಖುಸಮಥಪಥಂ, ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ. ತೇನ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ತಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತೇ. ಏಸೋ ಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ.

೯೩. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದೇಸನಾ? ಅಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ? ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಮಿನಿಕಿಮತ್ಥಸ್ಸಮೀತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಾ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ವಿಸಜ್ಜನಾನಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ದ್ವೇ ಅಭಿಞ್ಞಂ ದ್ವೀಹಿ ಚೇವ ಪದೇಹಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ ನಿಬ್ಬಾಧಿಕಂ ಕಾಯಭೂಮಿಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಥಾ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ಚ ಅಸೇಕ್ಖೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಯುತ್ತಿ? ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಭವತಿ ಕಿಂ ನಿಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಚ ವಿರಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಮಾಧಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವೀರಿಯಂ ಅದೋಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಮಾಧಿ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಞ್ಞಾ ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸ್ಸ. ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನೋ. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮ್ಮಾಸತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ? ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೀಲಮೇವ ಹಿ ಸೇಲೋಪಮತಾ ಯಥಾ ಸೇಲೋ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ ಅಕರಣೀಯೋ ಏವಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ, ಅಯಂ ಅಮೋಹೋ. ವಿರತ್ತಂ [ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೩೪ ಉದಾನಪಾಳಿಯಂ] ರಜನೀಯೇಸೂತಿ ಅಯಂ ಅಲೋಭೋ. ಕೋಪನೇಯ್ಯೇ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಅಯಂ ಅದೋಸೋ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ಅಲೋಭೋ ಅಲೋಭೋಯೇವ, ಅದೋಸೋ ಅದೋಸೋಯೇವ. ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಠಿತೋ ಅಸೇಕ್ಖಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸಾ ಚ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಿ, ಯಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿರಸಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಇಮೇ ದಸ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅರಹತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಭಾವನಾಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಸೀಲಭಾವನಾ ಕಾಯಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ ಚ ಕಾಯೋ ಭಾವಿತೋ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇನ ಚ ಸೀಲಂ ಭಾವಿತಂ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವಿತಾ. ಇಮಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಭಾವನಾಯ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ. ಚಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಯ ಸಮಥೋ, ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅಮಿಸ್ಸೀಕತನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಯ ಚಿತ್ತಭಾವನಂಯೇವ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಸುಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ. ಅಪಿ ಚ ಖೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು ಅಧಿಮುತ್ತಾ, ನ ಸೋ ಪೇತಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾಪಹಾರಂ ದೇತಿ, ಸಙ್ಖಾವಿತಕ್ಕಿತೇ ಸರೀರೇ ದುಕ್ಖಂ ನ ವೇದಿಯತಿ, ಅಯಂ ಸುತ್ತತ್ಥೋ.

೯೪. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ದೇಸನಾ? ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ದಸ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಅರಹತ್ತಧಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚ ಸಮ್ಮಾ ವಿಭಾವನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ? ಸೇಲೋಪಮತಾ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವೇದನೀಯಸುಖದುಕ್ಖೋಪಗತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ನಿರೂಪಂ ವಾನುಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ವೂಪಗತಾ ಕಾಯತೋ ವೇದಯಿತಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ದುಕ್ಖಂ ನ ವೇದಿಯತಿ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಯುತ್ತಿ, ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕುತೋ ತಂ [ನಂ (ಕ.)] ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ. ತೀಸು ಭಾವನಾಸು ದುಕ್ಖಂ ನಕ್ಖಮತಿ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ಚ. ನಿರೋಧಭಾವನಾಯ ಚ ಆನನ್ತರಿಕಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಚ. ಇತಿ ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿ ಫಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ? ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ [ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೩೪ ಉದಾನಪಾಳಿಯಂ] ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಭಾವಿತಾನಿ ಯಥಾ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಪಞ್ಞಾ ಸೀಲಂ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಂ, ಸೀಲಮ್ಪಿ ಸುಭಾವಿತಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಠಿತತ್ತಾ ನಾನುಪಕಮ್ಪತೀತಿ ವೇದನಾಪಿ ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ. ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ ಸುಖಮ್ಪಿ ನಾನುಗಚ್ಛತಿ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪಿ ನಾಗತನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಇಧ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಏವರೂಪಾಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವಿರಹಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯೇ ಚ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ, ತೇ ಹಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆವಟ್ಟೋತಿ ನತ್ಥಿ ಆವಟ್ಟನಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ವಿಭತ್ತೀತಿ ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ ದುವಿಧೋ ನಿದ್ದೇಸೋ – ದುಕ್ಖಹೇತುನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋ ಚ. ಕೋ ಸೋ ದುಕ್ಖಹೇತು? ಯತೋ ದುಕ್ಖಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತೇ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಸೀಲಂ ಹೇತು ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಬೋಧಗಮನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಭಗವತೋ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ಛನ್ದಿಕಾ, ತೇ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರೀ ಭವನ್ತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಛನ್ದಿಕಾ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀಪಾರಿಪೂರೀ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ…ಪೇ… ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋ? ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ. ಯೋ ನಿಬ್ಬೇಧೋ, ಅಯಂ ನಿರೋಧೋ. ಯೇನ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಮಗ್ಗೋ. ಯಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧಗಾಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಸಮುದಯೋಯಂ ವುತ್ತೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಭತ್ತಿ? ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಂ, ಪರಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಯಾವ ದೋಸಕತಂ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ಆರಭತಿ. ಕಿಞ್ಚಿಪಿಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸುಕತಮೇತಂ ಸುಚರಿತಮೇತಂ ನೋ ಚಸ್ಸ ತೇನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜಾಯತಿ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ’’ತಿ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಂ, ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪರಿವತ್ತನಾ? ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಉಪನಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಏಕಾದಸ ಉಪನಿಸಾ ವಿಭತ್ತಿಯಂ ಪಜಹಾನಂ ಪಜಹನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವೇವಚನಾ? ಇಮೇಸಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಇಮಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ? ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ನಿಸಜ್ಜಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಏವಂ ದಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ? ಇದಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಸು ಓತಿಣ್ಣಂ ಯಥಾ ಯಂ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಏವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ? ಸೀಲವತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ನ ತಾವ ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ನ ತಾವ ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ ಯಾನಿ ಏಕಾದಸ ಪದಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ಯದಾ ತದಾ ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ, ಅಯಂ ಸೋಧನೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ? ಸೀಲವೇಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಏವಂ ದಸ ಪದಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸೋ, ತೇ ಚ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಞ್ಚ ಹೇತು, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸುಖಂ ಹೇತು ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೇನ ಝಾನಸಹಜಾತಿ ಚ ಠಾನನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗಾ ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಮಾಧಿನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ ಹೇತು.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಯಂ ಸೀಲಂ, ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಧಾನಾ. ಯಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿ, ಸೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ.

೯೫. ಯಸ್ಸ ಸೇಲೋಪಮಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಗಾಥಾ [ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೩೪ ಉದಾನೇ], ಸೇಲೋಪಮನ್ತಿ ಉಪಮಾ ಯಥಾ ಸೇಲೋ ವಾತೇನ ನ ಕಮ್ಪತಿ ನ ಉಣ್ಹೇನ ನ ಸೀತೇನ ಸಂಕಮ್ಪತಿ. ಯಥಾ ಅನೇಕಾ ಅಚೇತನಾ, ತೇ ಉಣ್ಹೇನ ಮಿಲಾಯನ್ತಿ, ಸೀತೇನ ಅವಸುಸ್ಸನ್ತಿ, ವಾತೇನ ಭಜನ್ತಿ. ನ ಏವಂ ಸೇಲೋ ವಿರತ್ತಂ ರಜನೀಯೇಸು ದೋಸನೀಯೇ ನ ದುಸ್ಸತೀತಿ ಕಾರಣಂ ದೋಸನೀಯೇ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಂ, ನ ದುಟ್ಠೇನ ವಾ ಕಮ್ಪತಿ ಉಣ್ಹೇನ ವಾ, ಸೋ ಮಿಲಾಯತಿ ಸೀತೇನ ವಾ ಅವಸುಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ರಾಗೇನ ನಾನುಸ್ಸತಿ ಸೀತೇನ ಕಮ್ಪತೀತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ವಿರತ್ತಂ ರಜನೀಯೇಸು ದೋಸನೀಯೇ ನ ದುಸ್ಸತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ದೋಸನೀಯೇ ಪನಸ್ಸನ್ತಿ ನ ದುಸ್ಸತಿ, ಅದುಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಕೋಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇನ ಕುಪ್ಪನೀಯೇ ನ ಕುಪ್ಪತಿ, ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ಕುತೋ ಏವರೂಪಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ.

ಪರಿವತ್ತನಾತಿ ಕುತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ಅಯಂ ನತ್ಥಿ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಾ ಅಯಂ ಅತ್ಥಿ. ಪುನ ಏವಮಾಹಂಸು ತಂ ಖಣಂ ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಉಭಯಮೇವ ಅವೇದಯಿತಂ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಂ ಯಞ್ಚ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ಯಞ್ಚ ತಂ ಖಣಂ ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ಯಞ್ಚ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಂ ಚ ಅವೇದಯಿತಂ. ಸುಖಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅನಾವತ್ತಿಕನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಪರಿವತ್ತನಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇವಚನೋ? ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಭಾವಿತಂ ಸುಭಾವಿತಂ ಅನುಟ್ಠಿತಂ ವತ್ಥುಕತಂ ಸುಸಮಾರದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ? ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ವೂಪಸಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಸಮಾಧಿ ಅಸೇಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೋ. ದುಕ್ಖಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಓತರಣೋ? ಚಿತ್ತೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಸು ಓತರಣೋ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಧಾತೂಸು ಓತರಣೋ. ಮನಾಯತನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಮನಾಯತನಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ. ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ. ಅಯಂ ಓತರಣೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸೋಧನೋ ಸುದ್ಧೋಯೇವ ಆರಮ್ಭೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ? ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವನಾ ಏಕತ್ತಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಛಟ್ಠಿತೇನ ಕಾಯೋ ಏಕತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಹೇತು ಸಮುಪ್ಪಾದಾಯ ಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ತಪ್ಪೋಣತಾ ಚ ಯಂ ಅಸಮಾಹಿತಭೂಮಿಯಂ ಚ ವಿಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸತತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಚೇ ಸಮಾಧಿನೋ ಸುಖಂ ಹೇತು ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಯಂ ಹೇತು ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸಮಾರೋಪನಾ? ಯಸ್ಸೇವಂ ಭಾವಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಯೋ ಸೀಲಂ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವಿತಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅನಭಿರತಂ ಅನಪಣತಂ ಅನೇಕಂ ಅನುತಂ ಅನಾಪಜ್ಜಾಸತ್ತಂ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾಯತನಾ ನ ತಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಸಬ್ಬೇ ಅಸೇಕ್ಖಾ ದಸ ಅರಹನ್ತಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ.

೯೬. ಯಸ್ಸ ನೂನ, ಭನ್ತೇ, ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಅಭಾವಿತಾ, ಅಯಂ ಸೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಂ [ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ (ಕ.)] ಆಸಜ್ಜ ಸಮಾಪಜ್ಜ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸಜ್ಜ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಜಾನಾತಿ ದ್ವೇ ಪಜಾನಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಹಾನಂ, ಕಾಯಭಾವನಾಯಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಂ, ಕಾಯಭಾವನಾಯಞ್ಚ ತಣ್ಹಾಪಹಾನಂ, ಯಂ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ಕರೋತಿ. ಅಸುಚಿನಾಪಿ ಸುಚಿನಾಪಿ ಪಥವೀ ನೇವ ಅಟ್ಟಿಯತಿ ನ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ನ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಹಿ ಪಥವೀಸಮೇನ ಸೋ ಚೇತಸಾ ಅನ್ವಯೇನ ಅಪ್ಪಕೇನ ಅವೇರೇನ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇನ ವಿಹರಾಮೀತಿ. ಇತಿ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಕಿಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಕಾಯಭಾವನಾಯ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಪಹಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಪಹಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಕಾಯಿಕಾ ವೇದನಾ ರಾಗಾನುಸಯಮನುಗತಾನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಯಾ ಚೇತಸಿಕಾ ಸುಖವೇದನಾ ತತ್ಥ ಅಯಂ ಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಸೋತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಹಿ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ. ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಸಯಪಟಿಘಪಹಾನಂ ಭಣತಿ. ಕಾಮೇ ರೂಪಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ. ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಞ್ಚ. ಬಲೇನ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಚ ಸಬ್ಬಂ ಮನಸಿ ಕತತ್ತಾನಂ ಪಹಾನಂ ಮೇದಂ ಕತಾಲಿಕಾಯ ಚ ಪುರಿಸೇನ ಚ ಮಣ್ಡನಕಜಾತಿಕೇನ ಚ, ಏತೇಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತುಸಮ್ಭೂತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ಸೋ ಕಾಯೇನ ಚ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮೇ ಧಾರೇತಿ. ಕಾಯಕಿಲೇಸವತ್ಥುಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ಚಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಚಿತ್ತೇನ ಸುಭಾವಿತೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ ಚ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ವಿಹರಿತುಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ.

ಗಹಪತಿಪುತ್ತೋಪಮತಾಯ ಚ ಯಥಾ ಗಹಪತಿಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾನಾರಙ್ಗಾನಂ ವತ್ಥಕರಣ್ಡಕೋ ಪುಣ್ಣೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಯಂ ಯದೇವ ವತ್ಥಯುಗಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ನಿಬ್ಬಾಪೇತಿ, ಏವಂ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾ ಯಥಾರೂಪೇನ ವಿಹಾರೇನ ಆಕಙ್ಖತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ವಿಹರಿತುಂ, ತಥಾರೂಪೇನ [ಯಥಾರೂಪೇನ (ಪೀ. ಕ.)] ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ವಿಹರತಿ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ. ತೇನ ವೇಸ ಆಯಸ್ಮತಾ ಉಪಮಾಯ ಮೇ ಆಸಿತಾಯ ಪಥವೀ ವಾ ಅನುತ್ತರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾ ಭಾವಿತಚಿತ್ತೇನ. ತೇನ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಭಾವನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಚತೂಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು, ಕಾಯಭಾವನಂ ಉಪಕಚಣ್ಡಾಲಂ ಪುರಿಸಮೇತಕಂ ಭವತಲಾಕಾಸು ಚಿತ್ತಭಾವನಂ, ಇಮಾಹಿ ಭಾವನಾಹಿ ತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಚ ಸಮಥಾ ಪಾರಿಪೂರಿಮನ್ತೇಹಿ. ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪೂರಿಮನ್ತೇಹಿ.

೯೭. ಕಥಂ ಉಪಕಚಣ್ಡಾಲಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಕಾಯೋ ಪಕತಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ ಕಾಯೇ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ನವ ಸಞ್ಞಾ ಇಮೇ ಪಟಿಕೂಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಕೂಲತೋ ಅಜಿಗುಚ್ಛಿತೋ ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಾ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಜಿಗುಚ್ಛಪ್ಪಹಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಕೂಲತಿ.

ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತೀತಿ? ಕಾಯೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೋ ತಂ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತೀತಿ ಅಪಿ ಸಬ್ಬೋಯಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಮಿದಂ ಮುಣ್ಡೋ ಪತ್ತಪಾಣೀ ಕುಲೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ವಿಚರತಿ, ತೇನ ಚ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣೇನ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ಕಾಯೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತೇನ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ, ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಸುಭಸಞ್ಞಿನೋ ಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಜಿಗುಚ್ಛಿನೋ ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕೇ ತತ್ಥ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚ? ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಸುಭಸಞ್ಞಿನೋ ಇತ್ಥಿರೂಪೇ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಜಿಗುಚ್ಛಿನೋ ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕೇ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ‘ನೇತಂ ಮಮ’‘ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ’‘ನೇಸೋ ಮೇ’ ಅತ್ತಾತಿ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ.

ಅಪರೋ ಪರಿಯಾಯೋ. ತೇಧಾತುಕೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ ಸಬ್ಬಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ. ತತ್ಥ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿನೋ ಸಬ್ಬಸೇಕ್ಖಾ ಇಧ ಕಾ ತೇಧಾತುಕೇ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಭೂಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಧಿಫಲೇ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ನ ಹಿ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಯಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ತೇಧಾತುಕೇ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಯಾವ ಕಾಮಲೋಕಭೂಮತಾ ಹಿ ರಾಗಾನಂ ವೀತರಾಗಾನಂ ಪಟಿಕೂಲಸಮತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಮತಾ. ತತ್ಥ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರತೋ ದುರುತ್ತಾನಂ ದುರಾಗತಾನಂ ವಚನಪಥಾನಂ ತಂ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ ಯಾವತಾ ವಾಚಸೋ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಾ ತಥಾ ಜನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

೯೮. ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋ? ಯಞ್ಚ ನೇಸಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ದುಚ್ಚರಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ದುಚ್ಚರಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಾ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುಚರಿತಾ, ತೇ ಆಚಯಗಾಮಿನೋ. ಸೋ ಚ ಸುಚರಿತಂ ಆಚಯಗಾಮಿನಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಂ ಕರಿತ್ವಾ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ.

ಅಥ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ತಣ್ಹಾ ಪಟಿಕೂಲಧಮ್ಮಾ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸತ್ತಾ, ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ರಸತಣ್ಹಾಯ ಸತ್ತಾ, ಫಸ್ಸೇ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತಾ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ, ಫಸ್ಸೇ ಚ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಂ ಅನುತ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಥಾ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಪಹತಸಞ್ಞಾ ಚ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ಚ ಸಾಮಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ತತಿಯೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿನೋ ಯಸೇನ ಚ ಕಿತ್ತಿನಿ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿನೋ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿಕೂಲಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ.

ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ? ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚ, ಯಞ್ಚ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ ಅನುನಯೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಘೋ ಚ ಪಟಿಕೂಲೋ ಧಮ್ಮೋ, ತತ್ಥಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಅನುನಯಸ್ಸ ಪಟಿಘಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚ. ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಅನುತ್ತರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾ. ಅಯಂ ಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ.

೯೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ? ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಕಿಂ ದೇಸಿತಬ್ಬಂ? ತತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ, ಇಮಮ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೋ ದೇಸಿತೋ, ತಥಾ ವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿತಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ? ಯೇ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಅನುನಯಪ್ಪಟಿಘೇನ ನ ವಿಹರತಿ ಅನುನಯಪ್ಪಟಿಘೇನ ಚಾಭಿರಮಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಗ್ಗತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಬಲಮೇತಂ, ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ? ಕಾಯಭಾವನಾಯ ಚ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ. ಅತ್ಥಿ ಏಸಾ ಯುತ್ತಿ, ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ? ಕಾಯಭಾವನಾಯ ಪಠಮಸ್ಸ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಾ ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತಾ, ಸಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ? ಯಂ ಪಥವೀಸಮೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತಿ ಅತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ಪಥವೀಸಮೇನ ಗಿಹೀ ವಿಹರತಿ. ಕೋ ಅತ್ಥೋ ಪಥವೀಸಮೇನಾತಿ? ಯಥಾ ಯೇ ಚ ಸೇಲೋಪಮತಾಯ ಅಕಮ್ಮಯುತ್ತಾ ಏವಮೇವ ಪಥವೀಸಮೋ ಅಯಂ ಹಿರಿಯತಾಯ. ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ? ಇಮಮ್ಹಿ ಬ್ಯಾಕರಣೇ ಕೋ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ? ಯೇ ಕೇಚಿ ಅರಹನ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಂ ಆಕಙ್ಖಿಯನ್ತಿ, ತೇ ಪಥವೀಸಮತಂ ಉಪ್ಪಾದಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ. ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆವಟ್ಟೋತಿ? ನತ್ಥಿ ಆವಟ್ಟಸ್ಸ ಭೂಮಿ.