೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ

೨೩. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ? ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿ, ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ. ಕಿಂ ಲಕ್ಖಯತಿ? ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ? ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಟ್ಠಿತಂ ಇತ್ತರಂ ಪರಿತ್ತಂ ಪಭಙ್ಗು ಪರತೋ ದುಕ್ಖಂ ಬ್ಯಸನಂ ಚಲನಂ [ಚಲಂ (ಸೀ.)] ಕುಕ್ಕುಳಂ ಸಙ್ಖಾರಂ [ಸಸಙ್ಖಾರಂ (ಕ.)] ವಧಕಂ ಅಮಿತ್ತಮಜ್ಝೇ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಸಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನಿ. ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತೀತೇ, ರಾಧ, ರೂಪೇ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋಹಿ, ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಭಿನನ್ದಿ [ಅಭಿನನ್ದ (ಕ.)], ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಚಾಗಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಮಕೋವಾದಸುತ್ತೇ [ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೪] ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಯೇಸಞ್ಚ [ಪಸ್ಸ ಧ. ಪ. ೨೯೩] ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ, ನಿಚ್ಚಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿ;

ಅಕಿಚ್ಚಂ ತೇ ನ ಸೇವನ್ತಿ, ಕಿಚ್ಚೇ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನೋ’’.

ಇತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾಗತಾ ಸತಿ ಚಿತ್ತಗತಾ ಧಮ್ಮಗತಾ ಚ. ತಥಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಸುತಂ ವಾ ಮುತಂ ವಾತಿ ವುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ಭವತಿ ವಿಞ್ಞಾತಂ. ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ –

ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ. ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಏವಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ.

೨೪. ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಚತೂಸು ಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸು ಬಲೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸತ್ತಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬೇವ [ಸಬ್ಬೇ ಚ (ಸೀ. ಕ.)] ಬೋಧಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನೇಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ, ಯೋಗೇಹಿ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಗನ್ಥೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಭವತಿ, ಆಸವೇಹಿ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಓಘೇಹಿ ಚ ನಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಭವತಿ, ಸಲ್ಲೇಹಿ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಗತಿಗಮನೇಹಿ ನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೇಸಿತಂ, ದೇಸಿತಾ ತತ್ಥೇವ ರೂಪಧಾತು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಞ್ಚಾಯತನಂ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಸೇತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಚ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇನ ಹಾತಬ್ಬೋ, ವೀತರಾಗವೀತದೋಸವೀತಮೋಹಅರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಚ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿ.

ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.