೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ

೩೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ? ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ಯಾ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ. ಅಯಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾ ಭಗವಾ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ.

ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ [ನನ್ದಿ (ಸೀ.) ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೪)] ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ. ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ [ಬುದ್ಧಿ (ಕ.)]. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ಸಸೋಕಂ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದರಂ ಸಉಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮಿ.

ಫಸ್ಸೇ ಚೇ…ಪೇ… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ. ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ. ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ಸಸೋಕಂ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದರಂ ಸಉಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮಿ. ಅಯಂ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ.

ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ [ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೪], ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ ನತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ನತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ. ಯತ್ಥ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ಅಸೋಕಂ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದರಂ ಅನುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮಿ.

ಫಸ್ಸೇ ಚೇ…ಪೇ… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ. ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ ನತ್ಥಿ ನನ್ದೀ ನತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ. ಯತ್ಥ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿರೂಳ್ಹಂ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ. ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ಅಸೋಕಂ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದರಂ ಅನುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮಿ.

ಅಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ.

೪೦. ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ. ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ನಿಪಕೋ ಸತೋ, ಸಮಾಹಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ? ‘‘ಚಕ್ಖು [ಚಕ್ಖುಂ (ಕ.) ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೯] ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಮ್ಪಿದಂ [ಯಮಿದಂ (ಸೀ. ಕ.)] ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ.

ಸೋತಂ …ಪೇ… ಘಾನಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾ…ಪೇ… ಕಾಯೋ…ಪೇ… ‘‘ಮನೋ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ [ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೦೦)] ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಮ್ಪಿದಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ.

ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ.

ರೂಪಂ, ರಾಧ, ವಿಕಿರಥ ವಿಧಮಥ ವಿದ್ಧಂಸೇಥ ವಿಕೀಳನಿಯಂ [ವಿಕೀಳನಿಕಂ (ಸೀ. ಕ.) ಪಸ್ಸ ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೬೯] ಕರೋಥ, ಪಞ್ಞಾಯ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಥ. ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ, ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವೇದನಂ…ಪೇ…. ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಕಿರಥ ವಿಧಮಥ ವಿದ್ಧಂಸೇಥ ವಿಕೀಳನಿಯಂ ಕರೋಥ, ಪಞ್ಞಾಯ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಥ. ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ, ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ.

ಅಯಂ ನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ.

‘‘ಸೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ.

ಅಯಂ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ. ‘‘ಸೋ ಇಮೇ ಆಸವಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಆಸವಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಆಸವನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಅಯಂ ಆಸವನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ಇಮೇ ಆಸವಾ ಅಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ.

ಅಯಂ ಉಪ್ಪಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ಖಯೇ ಞಾಣಸ್ಸ, ಓಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಸ್ಸ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ಆರಮ್ಭಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಆಸಾಟನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆಸಾಟಿಕಾನಂ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಾ, ಅಭಿನಿಘಾತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ.

೪೧. ಇದಂ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ. ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ…. ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ.

ಅಯಂ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ.

‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ. ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ.

ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ.

‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ. ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಪಹೀನೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವಿತಾ’’ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ. ಅಯಂ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ.

‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಂ, ಭವಸಙ್ಖಾರಮವಸ್ಸಜಿ ಮುನಿ;

ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ, ಅಭಿನ್ದಿ [ಅಭಿದಾ (ಸೀ. ಕ.) ಪಸ್ಸ ದೀ. ನಿ. ೨.೧೬೯] ಕವಚಮಿವತ್ತಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ.

‘‘ತುಲ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಧಾತು. ‘‘ಅತುಲ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ. ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ. ‘‘ಭವಸಙ್ಖಾರಮವಸ್ಸಜಿ ಮುನೀ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ. ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ. ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ. ‘‘ಅಭಿನ್ದಿ ಕವಚಮಿವತ್ತಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಉಪಾದಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ, ಪದಾಲನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಾನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ.

ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನಂ, ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ;

ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇತಿ.

‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಅದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತುಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನಿವೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮಾನಂ. ಕಾಮಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಪಾವಕಕಪ್ಪಾ ಪಪಾತಉರಗೋಪಮಾ ಚ. ‘‘ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ’’ತಿ ಅಪಚಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಹಾನಾಯ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ. ‘‘ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ರಾಗವಿನಯಸ್ಸ ದೋಸವಿನಯಸ್ಸ ಮೋಹವಿನಯಸ್ಸ. ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯೋಗಿಸ್ಸ. ಯದಾ ಹಿ ಯೋಗೀ ಕಾಮಾ ಸಙ್ಗೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಕಾಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ. ಅಯಂ ವಾಯಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ. ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಓರಮತ್ತಿಕಾಯ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ. ತತ್ಥ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ವಾಯಮತೀತಿ ಅಯಂ ಅಪ್ಪಮಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭಾವನಾಯ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಆರಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ, ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ [ಉಪಧಿಸಮ್ಬನ್ಧನೋ (ಸೀ.) ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೭೦] ಬಾಲೋ, ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ;

ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ [ಸಸ್ಸತೋರಿವ (ಉದಾ. ೭೦)] ಖಾಯತಿ, ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ. ‘‘ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಿಪರೀತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ. ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ, ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ. ಬಲವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ. ವಿರೂಹನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ. ‘‘ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ’’ತಿ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ, ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ. ‘‘ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ, ರಾಗೋ ಕಿಞ್ಚನಂ ದೋಸೋ ಕಿಞ್ಚನಂ ಮೋಹೋ ಕಿಞ್ಚನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ.

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ. ನಯಿಧ [ನ ಇಧ (ಸೀ. ಕ.) ಪಸ್ಸ ಉದಾ. ೭೩] ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ಥಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

‘‘ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ನಯಿಧ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಉಪನಯನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ಥಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಜೋತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಂಸಾರತೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ.