೧. ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೯. ಸೇನಾಸನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ – ಅನಾದಿಯನ್ತೋತಿ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ. ದಾರಕಸ್ಸ ಬಾಹುಂ ಆಕೋಟೇಸೀತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಂ ಫರಸುಂ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯಾತೀತೇ ಮಹಾರಾಜಸನ್ತಿಕಾ ಲದ್ಧೇ ರುಕ್ಖಟ್ಠಕದಿಬ್ಬವಿಮಾನೇ ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ಬಾಹುಂ ಥನಮೂಲೇಯೇವ ಛಿನ್ದಿ. ನ ಖೋ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ – ಹಿಮವನ್ತೇ ಕಿರ ಪಕ್ಖದಿವಸೇಸು ದೇವತಾಸನ್ನಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ – ‘‘ತ್ವಂ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಠಿತಾ ನ ಠಿತಾ’’ತಿ? ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ರುಕ್ಖೇ ಛಿಜ್ಜಮಾನೇ ರುಕ್ಖದೇವತಾಯ ಮನೋಪದೋಸಸ್ಸ ಅಕರಣಂ. ತತ್ಥ ಯಾ ದೇವತಾ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ದೇವತಾಸನ್ನಿಪಾತಂ ಪವಿಸಿತುಂ ನ ಲಭತಿ. ಇತಿ ಸಾ ದೇವತಾ ಇಮಞ್ಚ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅಟ್ಠಾನಪಚ್ಚಯಂ ಆದೀನವಂ ಅದ್ದಸ, ಭಗವತೋ ಚ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಪುಬ್ಬಧಮ್ಮದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಛದ್ದನ್ತಾದಿಕಾಲೇ ಪುಬ್ಬಚರಿತಂ ಅನುಸ್ಸರಿ. ತೇನಸ್ಸಾ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ನ ಖೋ ಮೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ…ಪೇ… ವೋರೋಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಯಂನೂನಾಹಂ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸಾ ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಸಪಿತಿಕೋ ಪುತ್ತೋ, ಅದ್ಧಾ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಇಮಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಸುತ್ವಾ ಮರಿಯಾದಂ ಬನ್ಧಿಸ್ಸತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಅಹೋಸಿ. ಸಚಜ್ಜ ತ್ವಂ ದೇವತೇತಿ ಸಚೇ ಅಜ್ಜ ತ್ವಂ ದೇವತೇ. ಪಸವೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಜನೇಯ್ಯಾಸಿ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯಾಸಿ. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಭಗವಾ ತಂ ದೇವತಂ ಸಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಉಪ್ಪತಿತಂ ಕೋಧಂ, ರಥಂ ಭನ್ತಂವ ವಾರಯೇ;

ತಮಹಂ ಸಾರಥಿಂ ಬ್ರೂಮಿ, ರಸ್ಮಿಗ್ಗಾಹೋ ಇತರೋ ಜನೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೨೨);

ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ. ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸಾ ದೇವತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ಪುನ ಭಗವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ –

‘‘ಯೋ ಉಪ್ಪತಿತಂ ವಿನೇತಿ ಕೋಧಂ, ವಿಸಟಂ ಸಪ್ಪವಿಸಂವ ಓಸಧೇಹಿ;

ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಹಾತಿ ಓರಪಾರಂ, ಉರಗೋ ಜಿಣ್ಣಮಿವತ್ತಚಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧);

ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ. ತತ್ರ ಪಠಮಗಾಥಾ ಧಮ್ಮಪದೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರುಳ್ಹಾ, ದುತಿಯಾ ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ, ವತ್ಥು ಪನ ವಿನಯೇತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋಯೇವ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ಪತಿರೂಪಂ ಠಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ, ದೇವತೇ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ರುಕ್ಖೋ ವಿವಿತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಕಿರ ರುಕ್ಖೋ ನ ಆಳವಿರಟ್ಠೇ, ಜೇತವನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಪರಿಕ್ಖೇಪೇ, ಯಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಅಹೋಸಿ, ಸೋ ಚುತೋ; ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಿತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ಪನ ಸಾ ದೇವತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋ ಲದ್ಧಪರಿಹಾರಾ ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾಯಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ಯದಾ ದೇವತಾಸಮಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಮಹೇಸಕ್ಖದೇವತಾಸು ಆಗಚ್ಛನ್ತೀಸು ಅಞ್ಞಾ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಾ ದೇವತಾ ಯಾವ ಮಹಾಸಮುದ್ದಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾ ತಾವ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ. ಯಮ್ಪಿ ಪಠಮಯಾಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದೇವತಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥೇವ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುಣಾತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾರಾಜಾನೋಪಿ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತಂ ದೇವತಂ ದಿಸ್ವಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

೯೦. ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಭವನ್ತಿ ಅಹುವುಞ್ಚಾತಿ ಭೂತಾ; ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಜಾತಾ ವಡ್ಢಿತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಾಮೋತಿ ರಾಸಿ; ಭೂತಾನಂ ಗಾಮೋತಿ ಭೂತಗಾಮೋ; ಭೂತಾ ಏವ ವಾ ಗಾಮೋ ಭೂತಗಾಮೋ; ಪತಿಟ್ಠಿತಹರಿತತಿಣರುಕ್ಖಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಾತಬ್ಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾತಬ್ಯತಾ; ಛೇದನಭೇದನಾದೀಹಿ ಯಥಾರುಚಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ; ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಹೇತು, ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಛೇದನಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೯೧. ಇದಾನಿ ತಂ ಭೂತಗಾಮಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಬೀಜಜಾತಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ಭೂತಗಾಮಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಭೂತಗಾಮೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಬೀಜಜಾತಾನೀ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಮೂಲೇ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ನ ಸಮೇನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಮೂಲಬೀಜಾದೀನಿ ಮೂಲಾದೀಸು ಜಾಯನ್ತಿ, ಮೂಲಾದೀಸು ಜಾಯಮಾನಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಬೀಜಾಕತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪದಂ. ಪಞ್ಚಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಬೀಜಜಾತಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಬೀಜೇಹಿ ಜಾತಾನಿ ಬೀಜಜಾತಾನಿ; ರುಕ್ಖಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಬೀಜಾನಿ ಚ ತಾನಿ ವಿಜಾತಾನಿ ಚ ಪಸೂತಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಾನೀತಿ ಬೀಜಜಾತಾನಿ. ಏತೇನ ಅಲ್ಲವಾಲಿಕಾದೀಸು ಠಪಿತಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಪಣ್ಣಮೂಲಾನಂ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಬೀಜೇಹಿ ಜಾತತ್ತಾ ರುಕ್ಖಾದೀನಿ ಬೀಜಜಾತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮೂಲಬೀಜ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇಸಂ ಉದ್ದೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಏವ. ನಿದ್ದೇಸೇ ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಮೂಲೇ ಜಾಯನ್ತಿ ಮೂಲೇ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬೀಜತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಬೀಜಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಿ ಆಲುವಕಸೇರುಕಮಲುಪ್ಪಲಪುಣ್ಡರೀಕಕುವಲಯಕನ್ದಪಾಟಲಿಮೂಲಾದಿಭೇದೇ ಮೂಲೇ ಗಚ್ಛವಲ್ಲಿರುಕ್ಖಾದೀನಿ ಜಾಯನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತಿ, ತಾನಿ ಯಮ್ಹಿ ಮೂಲೇ ಜಾಯನ್ತಿ ಚೇವ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ಚ ತಞ್ಚ, ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ ಹಲಿದ್ದಾದಿ ಚ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಏತಂ ಮೂಲಬೀಜಂ ನಾಮ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಖನ್ಧಬೀಜಾದೀಸು. ಯೇವಾಪನಕಖನ್ಧಬೀಜೇಸು ಪನೇತ್ಥ ಅಮ್ಬಾಟಕಇನ್ದಸಾಲನುಹೀಪಾಳಿಭದ್ದಕಣಿಕಾರಾದೀನಿ ಖನ್ಧಬೀಜಾನಿ, ಅಮೂಲವಲ್ಲಿ ಚತುರಸ್ಸವಲ್ಲಿಕಣವೀರಾದೀನಿ ಫಳುಬೀಜಾನಿ ಮಕಚಿಸುಮನಜಯಸುಮನಾದೀನಿ ಅಗ್ಗಬೀಜಾನಿ, ಅಮ್ಬಜಮ್ಬೂಪನಸಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಬೀಜಬೀಜಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ.

೯೨. ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಭೇದಂ ಪಾತಬ್ಯತಾಭೇದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಬೀಜೇ ಬೀಜಸಞ್ಞೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಸಾಲೀನಂ ಚೇಪಿ ಓದನಂ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೭೬) ಸಾಲಿತಣ್ಡುಲಾನಂ ಓದನೋ ‘‘ಸಾಲೀನಂ ಓದನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬೀಜತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ ಭೂತಗಾಮೋ ‘‘ಬೀಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಪನ ‘‘ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೦) ವುತ್ತಂ ಭೂತಗಾಮಪರಿಮೋಚನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಬೀಜಂ, ತಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು. ಅಥ ವಾ ಯದೇತಂ ‘‘ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಆದಿಪದಂ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಂ ಬೀಜಂ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ಬೀಜಸಞ್ಞೀ ಸತ್ಥಕಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಾ ಛಿನ್ದತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಛೇದಾಪೇತಿ, ಪಾಸಾಣಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಭೇದಾಪೇತಿ, ಅಗ್ಗಿಂ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸಯಂ ವಾ ಪಚತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಪಚಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾರುತಂ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಭೂತಗಾಮವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಬೀಜಸ್ಸ ಛಿನ್ದನಾದಿಭೇದಾಯ ಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ – ಭೂತಗಾಮಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಭೂತಗಾಮಪರಿಮೋಚಿತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಬೀಜಗಾಮಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮೇಸ ಅತ್ಥಿ ಉದಕಟ್ಠೋ, ಅತ್ಥಿ ಥಲಟ್ಠೋ. ತತ್ಥ ಉದಕಟ್ಠೋ ಸಾಸಪಮತ್ತಿಕಾ ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಭೇದಾ ಸಪಣ್ಣಿಕಾ ಅಪಣ್ಣಿಕಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ಸೇವಾಲಜಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಉದಕಪಪ್ಪಟಕಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಭೂತಗಾಮೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉದಕಪಪ್ಪಟಕೋ ನಾಮ ಉಪರಿ ಥದ್ಧೋ ಫರುಸವಣ್ಣೋ, ಹೇಟ್ಠಾ ಮುದು ನೀಲವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಓರೂಹಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಸ್ಸ ಪಥವೀ ಠಾನಂ. ಯೋ ಉದಕೇ ಸಞ್ಚರತಿ, ತಸ್ಸ ಉದಕಂ. ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಉದಕೇ ಸಞ್ಚರನ್ತಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಹತ್ಥೇಹಿ ಪನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಯೂಹಿತ್ವಾ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಸಕಲಞ್ಹಿ ಉದಕಂ ತಸ್ಸ ಠಾನಂ. ತಸ್ಮಾ ನ ಸೋ ಏತ್ತಾವತಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಕಾಮಿತೋ ಹೋತಿ. ಉದಕತೋ ಪನ ಉದಕೇನ ವಿನಾ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಉದಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪರಿಸ್ಸಾವನನ್ತರೇನ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾವ ಉದಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಉಪ್ಪಲಿನೀಪದುಮಿನೀಆದೀನಿ ಜಲಜವಲ್ಲಿತಿಣಾನಿ ಉದಕತೋ ಉದ್ಧರನ್ತಸ್ಸ ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಪರೇಹಿ ಉಪ್ಪಾಟಿತಾನಿ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ತಾನಿ ಹಿ ಬೀಜಗಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಿಲಬೀಜಕಸಾಸಪಮತ್ತಕಸೇವಾಲೋಪಿ ಉದಕತೋ ಉದ್ಧತೋ ಅಮಿಲಾತೋ ಅಗ್ಗಬೀಜಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದೀಸು ‘‘ಅನನ್ತಕತಿಲಬೀಜಕಉದಕಪಪ್ಪಟಕಾದೀನಿ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮ್ಪುಣ್ಣಭೂತಗಾಮೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ನ ಸಮೇತಿ, ಭೂತಗಾಮೇ ಹಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಬೀಜಗಾಮೇ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ. ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ತತಿಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತೋ. ಅಥ ಏತಂ ಬೀಜಗಾಮಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೀತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ, ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲತ್ತಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಬೀಜಗಾಮಸ್ಸಾತಿ. ಅಪಿಚ ‘‘ಗರುಕಲಹುಕೇಸು ಗರುಕೇ ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ವಿನಯಲಕ್ಖಣಂ.

ಥಲಟ್ಠೇ – ಛಿನ್ನರುಕ್ಖಾನಂ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಹರಿತಖಾಣು ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಕುಧಕರಞ್ಜಪಿಯಙ್ಗುಪನಸಾದೀನಂ ಖಾಣು ಉದ್ಧಂ ವಡ್ಢತಿ, ಸೋ ಭೂತಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದೀನಂ ಖಾಣು ಉದ್ಧಂ ನ ವಡ್ಢತಿ, ಸೋ ಬೀಜಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಕದಲಿಯಾ ಪನ ಅಫಲಿತಾಯ ಖಾಣು ಭೂತಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಫಲಿತಾಯ ಬೀಜಗಾಮೇನ. ಕದಲೀ ಪನ ಫಲಿತಾ ಯಾವ ನೀಲಪಣ್ಣಾ, ತಾವ ಭೂತಗಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತಥಾ ಫಲಿತೋ ವೇಳು. ಯದಾ ಪನ ಅಗ್ಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸುಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಬೀಜಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಕತರಬೀಜಗಾಮೇನ? ಫಳುಬೀಜಗಾಮೇನ. ಕಿಂ ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ? ನ ಕಿಞ್ಚಿ. ಯದಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಭೂತಗಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಇನ್ದಸಾಲಾದಿರುಕ್ಖೇ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರಾಸಿಕತದಣ್ಡಕೇಹಿ ರತನಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ ಸಾಖಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಬೀಜಗಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಮಣ್ಡಪತ್ಥಾಯ ವಾ ವತಿಅತ್ಥಾಯ ವಾ ವಲ್ಲಿಆರೋಪನತ್ಥಾಯ ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಖಣನ್ತಿ, ಮೂಲೇಸು ಚೇವ ಪಣ್ಣೇಸು ಚ ನಿಗ್ಗತೇಸು ಪುನ ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಮೂಲಮತ್ತೇಸು ಪನ ಪಣ್ಣಮತ್ತೇಸು ವಾ ನಿಗ್ಗತೇಸು ಬೀಜಗಾಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ.

ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಬೀಜಾನಿ ಪಥವಿಯಂ ವಾ ಉದಕೇನ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾನಿ, ಕಪಾಲಾದೀಸು ವಾ ಅಲ್ಲಪಂಸುಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಮೂಲಮತ್ತೇ ಪಣ್ಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಗ್ಗತೇಪಿ ಬೀಜಾನಿಯೇವ. ಸಚೇಪಿ ಮೂಲಾನಿ ಚ ಉಪರಿ ಅಙ್ಕುರೋ ಚ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಯಾವ ಅಙ್ಕುರೋ ಹರಿತೋ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ಬೀಜಾನಿಯೇವ. ಮುಗ್ಗಾದೀನಂ ಪನ ಪಣ್ಣೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸು ವೀಹಿಆದೀನಂ ವಾ ಅಙ್ಕುರೇ ಹರಿತೇ ನೀಲಪಣ್ಣವಣ್ಣೇ ಜಾತೇ ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಾಲಟ್ಠೀನಂ ಪಠಮಂ ಸೂಕರದಾಠಾ ವಿಯ ಮೂಲಂ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ನಿಗ್ಗತೇಪಿ ಯಾವ ಉಪರಿ ಪತ್ತವಟ್ಟಿ ನ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಬೀಜಗಾಮೋಯೇವ. ನಾಳಿಕೇರಸ್ಸ ತಚಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದನ್ತಸೂಚಿ ವಿಯ ಅಙ್ಕುರೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಯಾವ ಮಿಗಸಿಙ್ಗಸದಿಸಾ ನೀಲಪತ್ತವಟ್ಟಿ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ಬೀಜಗಾಮೋಯೇವ. ಮೂಲೇ ಅನಿಗ್ಗತೇಪಿ ತಾದಿಸಾಯ ಪತ್ತವಟ್ಟಿಯಾ ಜಾತಾಯ ಅಮೂಲಕಭೂತಗಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ.

ಅಮ್ಬಟ್ಠಿಆದೀನಿ ವೀಹಿಆದೀಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಾನಿ. ವನ್ದಾಕಾ ವಾ ಅಞ್ಞಾ ವಾ ಯಾ ಕಾಚಿ ರುಕ್ಖೇ ಜಾಯಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂ ಓತ್ಥರತಿ, ರುಕ್ಖೋವ ತಸ್ಸಾ ಠಾನಂ, ತಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ತತೋ ಉದ್ಧರನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಏಕಾ ಅಮೂಲಿಕಾ ಲತಾ ಹೋತಿ, ಅಙ್ಗುಲಿವೇಠಕೋ ವಿಯ ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬದಣ್ಡಕೇ ವೇಠೇತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಮೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಗೇಹಮುಖಪಾಕಾರವೇದಿಕಾಚೇತಿಯಾದೀಸು ನೀಲವಣ್ಣೋ ಸೇವಾಲೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಪತ್ತಾನಿ ನ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ತಾವ ಅಗ್ಗಬೀಜಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಪತ್ತೇಸು ಜಾತೇಸು ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥು. ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸುಧಾಲೇಪಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಲಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿಸ್ನೇಹಲೇಪೋ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ನಿದಾಘಸಮಯೇ ಸುಕ್ಖಸೇವಾಲೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಸಮ್ಮುಞ್ಜನೀಆದೀಹಿ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಅಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾನೀಯಘಟಾದೀನಂ ಬಹಿ ಸೇವಾಲೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು, ಅನ್ತೋ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕೋ. ದನ್ತಕಟ್ಠಪೂವಾದೀಸು ಕಣ್ಣಕಮ್ಪಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸಚೇ ಗೇರುಕಪರಿಕಮ್ಮಕತಾ ಭಿತ್ತಿ ಕಣ್ಣಕಿತಾ ಹೋತಿ, ಚೋಳಕಂ ತೇಮೇತ್ವಾ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಪಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೬೬).

ಪಾಸಾಣಜಾತಿಪಾಸಾಣದದ್ದುಸೇವಾಲಸೇಲೇಯ್ಯಕಾದೀನಿ ಅಹರಿತವಣ್ಣಾನಿ ಅಪತ್ತಕಾನಿ ಚ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾನಿ. ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಂ ಯಾವ ಮಕುಳಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು. ಪುಪ್ಫಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ. ಅಲ್ಲರುಕ್ಖತೋ ಪನ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ರುಕ್ಖತ್ತಚಂ ವಿಕೋಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ರುಕ್ಖಪಪ್ಪಟಿಕಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಾ ಪನ ಇನ್ದಸಾಲಕಕುಧಾದೀನಂ ಪಪ್ಪಟಿಕಾ ರುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ನಿಯ್ಯಾಸಮ್ಪಿ ರುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಸುಕ್ಖರುಕ್ಖೇ ವಾ ಲಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಲ್ಲರುಕ್ಖತೋ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಲಾಖಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರುಕ್ಖಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸಂ ವಾ ಪರಿಣತಕಣಿಕಾರಾದಿಪುಪ್ಫಂ ವಾ ಪಾತೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಮುದುಕೇಸು ಇನ್ದಸಾಲನುಹೀಖನ್ಧಾದೀಸು ವಾ ತತ್ಥಜಾತಕತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಸು ವಾ ಅಕ್ಖರಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪುಪ್ಫಂ ಓಚಿನನ್ತಾನಂ ಸಾಖಂ ಓನಾಮೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪಾನೀಯಂ ನ ವಾಸೇತಬ್ಬಂ. ಪಾನೀಯವಾಸತ್ಥಿಕೇನ ಸಾಮಣೇರಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಓಚಿನಾಪೇತಬ್ಬಾನಿ. ಫಲಸಾಖಾಪಿ ಅತ್ತನಾ ಖಾದಿತುಕಾಮೇನ ನ ಓನಾಮೇತಬ್ಬಾ. ಸಾಮಣೇರಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಫಲಂ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಗಚ್ಛಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೇಹಿ ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತೇಸಂ ಪನ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಅನಾಕಡ್ಢನ್ತೇನ ಕಡ್ಢನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಅಗ್ಗೇ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಯೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಸಾಖಾ ರುಹತಿ, ತೇಸಂ ಸಾಖಂ ಮಕ್ಖಿಕಾಬೀಜನಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಿತಂ ತಚೇ ವಾ ಪತ್ತೇ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ನಖೇನಪಿ ವಿಲಿಖನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಅಲ್ಲಸಿಙ್ಗಿವೇರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಚೇ ಪನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಸೀತಲೇ ಪದೇಸೇ ಠಪಿತಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಸಞ್ಜಾಯತಿ, ಉಪರಿಭಾಗೇ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಅಙ್ಕುರೋ ಜಾಯತಿ, ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಮೂಲೇ ಚ ನೀಲಙ್ಕುರೇ ಚ ಜಾತೇ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಛಿನ್ದತಿ ವಾ ಛೇದಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಸಮ್ಮುಞ್ಜನೋಸಲಾಕಾಯಪಿ ತಿಣಾನಿ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನ್ತೋ ಸಯಂ ವಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಛೇದಾಪೇತಿ. ಭಿನ್ದತಿ ವಾ ಭೇದಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಛಿಜ್ಜನಕಂ ಛಿಜ್ಜತು, ಭಿಜ್ಜನಕಂ ಭಿಜ್ಜತು, ಚಙ್ಕಮಿತಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾದೇಹಿ ಅಕ್ಕಮನ್ತೋ ತಿಣವಲ್ಲಿಆದೀನಿ ಸಯಂ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಭೇದಾಪೇತಿ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ತಿಣಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ಗಣ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಗಣ್ಠಿಪಿ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ತಾಲರುಕ್ಖಾದೀಸು ಪನ ಚೋರಾನಂ ಅನಾರುಹನತ್ಥಾಯ ದಾರುಮಕ್ಕಟಕಂ ಆಕೋಟೇನ್ತಿ, ಕಣ್ಟಕೇ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಏವಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ದಾರುಮಕ್ಕಟಕೋ ರುಕ್ಖೇ ಅಲ್ಲೀನಮತ್ತೋವ ಹೋತಿ, ರುಕ್ಖಂ ನ ಪೀಳೇತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದ, ಲತಂ ಛಿನ್ದ, ಕನ್ದಂ ವಾ ಮೂಲಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾಟೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಅನಿಯಾಮಿತತ್ತಾ. ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ‘‘ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಂ ಚತುರಸ್ಸವಲ್ಲಿಂ ಆಲುವಕನ್ದಂ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ಅಸುಕರುಕ್ಖಚ್ಛಲ್ಲಿಂ ಛಿನ್ದ ಭಿನ್ದ ಉಪ್ಪಾಟೇಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ ಅನಿಯಾಮಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ಇಮಂ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಮೇವ ಹಿ ನಿಯಾಮಿತಂ ನಾಮ, ತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಪಚತಿ ವಾ ಪಚಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಪಚಿತುಕಾಮೋ ತಿಣಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಯಂ ವಾ ಪಚತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಪಚಾಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಮುಗ್ಗೇ ಪಚ, ಮಾಸೇ ಪಚಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಇಮೇ ಮುಗ್ಗೇ ಪಚ, ಇಮೇ ಮಾಸೇ ಪಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಅನಾಪತ್ತಿ ಇಮಂ ಜಾನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಇಮಂ ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಂ ಜಾನ, ಇಮಂ ಮೂಲಂ ವಾ ಪಣ್ಣಂ ವಾ ದೇಹಿ, ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ಆಹರ, ಇಮಿನಾ ಪುಪ್ಫೇನ ವಾ ಫಲೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಭೂತಗಾಮಪರಿಮೋಚನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ. ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೇನ ಪನ ಬೀಜಗಾಮಪರಿಮೋಚನತ್ಥಂ ಪುನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಕಪ್ಪಿಯಕರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹಿ ಫಲಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಂ ಸತ್ಥಪರಿಜಿತಂ ನಖಪರಿಜಿತಂ ಅಬೀಜಂ ನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಮೇವ ಪಞ್ಚಮ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾ ಪರಿಜಿತಂ ಅಧಿಭೂತಂ ದಡ್ಢಂ ಫುಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸತ್ಥಪರಿಜಿತ’’ನ್ತಿ ಸತ್ಥೇನ ಪರಿಜಿತಂ ಅಧಿಭೂತಂ ಛಿನ್ನಂ ವಿದ್ಧಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ನಖಪರಿಜಿತೇ. ಅಬೀಜನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಾನಿ ಸಯಮೇವ ಕಪ್ಪಿಯಾನಿ. ಅಗ್ಗಿನಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಕಟ್ಠಗ್ಗಿಗೋಮಯಗ್ಗಿಆದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಲೋಹಖಣ್ಡೇನಪಿ ಆದಿತ್ತೇನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಏಕದೇಸೇ ಫುಸನ್ತೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸತ್ಥೇನ ಕರೋನ್ತೇನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಲೋಹಮಯಸತ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ತಮಸೋ ಸೂಚಿನಖಚ್ಛೇದನಾನಮ್ಪಿ ತುಣ್ಡೇನ ವಾ ಧಾರಾಯ ವಾ ಛೇದಂ ವಾ ವೇಧಂ ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ನಖೇನ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಪೂತಿನಖೇನ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪನ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘದೀಪಿಮಕ್ಕಟಾದೀನಂ ಸಕುನ್ತಾನಞ್ಚ ನಖಾ ತಿಖಿಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸಮಹಿಂಸಸೂಕರಮಿಗಗೋರೂಪಾದೀನಂ ಖುರಾ ಅತಿಖಿಣಾ, ತೇಹಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕತಮ್ಪಿ ಅಕತಂ ಹೋತಿ. ಹತ್ಥಿನಖಾ ಪನ ಖುರಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ವಟ್ಟತಿ. ಯೇಹಿ ಪನ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತೇಹಿ ತತ್ಥಜಾತಕೇಹಿಪಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಹಿತಕೇಹಿಪಿ ಛೇದಂ ವಾ ವೇಧಂ ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಸಚೇಪಿ ಬೀಜಾನಂ ಪಬ್ಬತಮತ್ತೋ ರಾಸಿ ರುಕ್ಖಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಛೂನಂ ವಾ ಮಹಾಭಾರೋ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ವಾ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಯ ವಾ ಉಚ್ಛುಮ್ಹಿ ವಾ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಕತೇ ಸಬ್ಬಂ ಕತಂ ಹೋತಿ. ಉಚ್ಛೂ ಚ ದಾರೂನಿ ಚ ಏಕತೋ ಬದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಉಚ್ಛುಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಾರುಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಸಚೇ ಪನ ಯಾಯ ರಜ್ಜುಯಾ ವಾ ವಲ್ಲಿಯಾ ವಾ ಬದ್ಧಾನಿ, ತಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ. ಉಚ್ಛುಖಣ್ಡಾನಂ ಪಚ್ಛಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಆಹರನ್ತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣ್ಡೇ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಕತೇ ಸಬ್ಬಂ ಕತಮೇವ ಹೋತಿ. ಮರಿಚಪಕ್ಕಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭತ್ತಂ ಆಹರನ್ತಿ, ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಚೇಪಿ ಭತ್ತಸಿತ್ಥೇ ವಿಜ್ಝತಿ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ತಿಲತಣ್ಡುಲಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಾಗುಯಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಪನ ಏಕಾಬದ್ಧಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಏಕಮೇಕಂ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ. ಕಪಿತ್ಥಫಲಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ಮಿಞ್ಜಂ ಕಟಾಹಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಞ್ಚರತಿ, ಭಿನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಕಟಾಹೇಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಪಾಸಾಣರುಕ್ಖಾದೀನಿ ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ ಸಾಖಂ ವಾ ಕಡ್ಢನ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಭೂಮಿಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ತಿಣಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ತೇನ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಛಿನ್ನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಅಸತಿಯಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ವಾ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ತಿಣಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಅಸತಿಯಾ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಬ್ಭನ್ತರೇ ಬೀಜಗಾಮೋತಿ ವಾ ಭೂತಗಾಮೋತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ಛಿನ್ದಾಮೀತಿಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕೇವಲಂ ವತಿಯಾ ವಾ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜೇ ವಾ ನಿಖಾದನಂ ವಾ ಖಣಿತ್ತಿಂ ವಾ ಕುದಾಲಂ ವಾ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಠಪೇತಿ, ಡಯ್ಹಮಾನಹತ್ಥೋ ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಾತೇತಿ, ತತ್ರ ಚೇ ತಿಣಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಾ ಡಯ್ಹನ್ತಿ ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖು ರುಕ್ಖೇನ ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಹೋತಿ, ಓಪಾತೇ ವಾ ಪತಿತೋ ಸಕ್ಕಾ ಚ ಹೋತಿ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಂ ವಾ ಖಣಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ, ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ಅತ್ತನಾ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞೇನ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಭೂಮಿಂ ವಾ ಖಣಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಲ್ಲರುಕ್ಖತೋ ವಾ ದಣ್ಡಕಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಪವಟ್ಟೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಾಮೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ – ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದವಡಾಹೇ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ಪಟಗ್ಗಿಂ ದಾತುಂ, ಪರಿತ್ತಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೮೩) ಇದಂ ಪನ ಏಕಮೇವ ಸುತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ಸಚೇ ಏತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಾನಾಕರಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಸಿನೇಹೇನ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನೇವ ಕರೋತಿ, ಪರೋ ಪನ ಕಾರುಞ್ಞೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ. ಏತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ. ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಾಪಿ ಹಿ ಇಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ. ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ – ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ತಿಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಠಮಂ.