೪. ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗೋ

೧-೫. ಸುದ್ಧಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೦೧-೫೦೫. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸುಖಞ್ಚ ತಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಇನ್ದಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನೇವ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಸೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚತುಭೂಮಕಂ. ದುತಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನೇವ ಕಥಿತಾನಿ.

೬. ಪಠಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦೬. ಛಟ್ಠೇ ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ. ಸುಖನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸರೂಪನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಾತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಮಧುರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜನ್ತಿ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸತೋ ಜಾತಂ. ಸುಖಂ ಸಾತನ್ತಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬವೇದನಾಸಾಧಾರಣೋ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ಚೇತಸಿಕಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಸಾದಕಾಯೇ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಪನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

೯. ಕಟ್ಠೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦೯. ನವಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರಣೀನಂ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನಸಮೋಧಾನಾತಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಚೇವ ಸಮೋಧಾನೇನ ಚ. ಉಸ್ಮಾತಿ ಉಸುಮಾಕಾರೋ. ತೇಜೋತಿ ಅಗ್ಗಿಧೂಮೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಧರಾರಣೀ ವಿಯ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ, ಉತ್ತರಾರಣೀ ವಿಯ ಫಸ್ಸೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟೋ ವಿಯ ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ, ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ವೇದನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಉತ್ತರಾರಣೀ ವಿಯ, ಫಸ್ಸೋ ಅಧರಾರಣೀ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೦. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೧೦. ದಸಮಂ ಯಥಾಧಮ್ಮರಸೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಸೇಸಸುತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಅದೇಸಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಕಸುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಚ್ಚಯವೇವಚನಾನೇವ. ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಸೇನೇವ ಪಜಾನಾತಿ. ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುದಯನ್ತಿ ಕಣ್ಟಕೇನ ವಾ ವಿದ್ಧಸ್ಸ ಮಙ್ಕುಲೇನ ವಾ ದಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣೇ ವಾ ವಲಿಯಾ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ.

ಪರತೋ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುದಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕಾರಣವಸೇನೇವ ಸಮುದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಂ ವಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾದೀನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಿನಾಸೇನ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತೇಸಂ ವಿನಾಸಂ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸುಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇ ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದಸಮ್ಬಾಹನತಾಲವಣ್ಟವಾತಾದಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಫಸ್ಸಂ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಪನ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೇನ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಂ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ.

ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಯಂ ಏಕತೋವ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ – ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಾದೀನಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ಅತಿಸಯನಿರೋಧತ್ತಾ ಅಯಂ ಝಾನೇಸುಯೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ. ಅತಿಸಯನಿರೋಧೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು, ನ ನಿರೋಧೋಯೇವ, ನಿರೋಧೋಯೇವ ಪನ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ, ನಾತಿಸಯನಿರೋಧೋ. ತಥಾ ಹಿ ನಾನಾವಜ್ಜನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಡಂಸಮಕಸಾದಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ವಾ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ತ್ವೇವ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ. ಉಪಚಾರೇ ವಾ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪೇತಂ ನ ಸುಟ್ಠು ನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ. ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ ಪನ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಿಹತತ್ತಾ. ನಾನಾವಜ್ಜನೇಯೇವ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಕಾಯಕಿಲಮಥೇ ಚಿತ್ತುಪಘಾತೇ ಚ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವೇ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇ, ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಏವ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿ ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ನ ತ್ವೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಪಹೀನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ತಥಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟ್ಠಕಾಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ತ್ವೇವ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ. ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಹಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುದ್ಧಾ. ತಥಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಚ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ತ್ವೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪರಿಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ.

ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ತದತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಅಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ಸಮ್ಮಸನವಾರೋವ ಕಥಿತೋತಿ.

ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗೋ ಚತುತ್ಥೋ.