೨. ರಾಜಕಾರಾಮವಗ್ಗೋ

೧. ಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೦೭. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ರಾಜಕಾರಾಮೇತಿ ರಞ್ಞಾ ಕಾರಿತತ್ತಾ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಆರಾಮೇ, ತಂ ರಞ್ಞಾ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೇನ ಕತಂ. ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಕಿರ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪತ್ತಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪತ್ತೋ, ನ ಖೋ ಪನೇಸ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೀಲಂ ವಾ ಸಮಾಧಿಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏವಂ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪತ್ತೋ. ಭೂಮಿಸೀಸಂ ಪನ ತೇನ ಗಹಿತಂ, ಸಚೇ ಮಯಮ್ಪಿ ಜೇತವನಸಮೀಪೇ ಆರಾಮಂ ಕಾರಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾಮ, ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ. ತೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೇ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ತೇ ಕಹಾಪಣೇ ಲಭಿತ್ವಾ ತೇ ಆದಾಯ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಂಸು. ರಾಜಾ ‘‘ಕಿಂ ಏತ’’ನ್ತಿ? ಪುಚ್ಛಿ. ಮಯಂ ಜೇತವನಸಮೀಪೇ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮಂ ಕರೋಮ, ಸಚೇ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ವಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಾರೇಸ್ಸನ್ತಿ, ವಾರೇತುಂ ಮಾ ಅದತ್ಥಾತಿ ಲಞ್ಜಂ ಅದಂಸು. ರಾಜಾ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ಕಾರೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ.

ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಹಿ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ, ಥಮ್ಭುಸ್ಸಾಪನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾ, ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಾ ಮಹಾಸದ್ದಾ ಏಕಕೋಲಾಹಲಂ ಅಕಂಸು. ಸತ್ಥಾ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಪಮುಖೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಕೇ ಪನ ತೇ, ಆನನ್ದ, ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಾ ಮಹಾಸದ್ದಾ ಕೇವಟ್ಟಾ ಮಞ್ಞೇ ಮಚ್ಛವಿಲೋಪೇ’’ತಿ?, ಪುಚ್ಛಿ. ತಿತ್ಥಿಯಾ, ಭನ್ತೇ, ಜೇತವನಸಮೀಪೇ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ. ಆನನ್ದ, ಇಮೇ ಸಾಸನೇನ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ವಾರಾಪೇಹೀತಿ.

ಥೇರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ರಞ್ಞೋ ‘‘ಥೇರಾ, ದೇವ, ಆಗತಾ’’ತಿ ನಿವೇದಯಿಂಸು. ರಾಜಾ ಲಞ್ಜಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ನಿಕ್ಖಮಿ. ಥೇರಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಆರೋಚಯಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ಪೇಸೇಸಿ. ರಾಜಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಂ ನ ಅದಾಸಿ. ತೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಆರೋಚಯಿಂಸು ‘‘ನ, ಭನ್ತೇ, ರಾಜಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ. ಸತ್ಥಾ ತಙ್ಖಣಂಯೇವ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ – ‘‘ಅತ್ತನೋ ರಜ್ಜೇ ಠತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕಾತುಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ದುತಿಯದಿವಸೇ ಚ ಸಾಮಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವಾರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ರಾಜಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಆಗತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ, ನಿವೇಸನಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ, ಸಾರಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ, ಯಾಗುಖಜ್ಜಕಂ ಅದಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಪರಿಭುತ್ತಯಾಗುಖಾದನೀಯೋ ‘‘ಯಾವ ಭತ್ತಂ ನಿಟ್ಠಾತಿ, ತಾವ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ರಾಜಾನಂ ‘‘ತಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಇದಂ ನಾಮ ಕತ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ, ‘‘ಕಾರಣೇನೇವ ನಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅತೀತಕಾರಣಂ ಆಹರಿ – ಮಹಾರಾಜ, ಪಬ್ಬಜಿತೇ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಯುಜ್ಝಾಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅತೀತೇಪಿ ಇಸಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಯುಜ್ಝಾಪೇತ್ವಾ ಸಹ ರಟ್ಠೇನ ರಾಜಾ ಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ. ಕದಾ ಭಗವಾತಿ?

ಅತೀತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಭರುರಟ್ಠೇ ಭರುರಾಜಾ ನಾಮ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತಿ. ಪಞ್ಚಸತಾ ಪಞ್ಚಸತಾ ದ್ವೇ ಇಸಿಗಣಾ ಪಬ್ಬತಪಾದತೋ ಲೋಣಮ್ಬಿಲಸೇವನತ್ಥಾಯ ಭರುನಗರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ದ್ವೇ ರುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ, ಪಠಮಂ ಆಗತೋ ಇಸಿಗಣೋ ಏಕಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ, ಪಚ್ಛಾಗತೋಪಿ ಏಕಸ್ಸಾತಿ. ತೇ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಪಾದಂ ಏವ ಅಗಮಂಸು. ತೇ ಪುನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ರುಕ್ಖಮೂಲೇಯೇವ ನಿಸೀದನ್ತಿ. ಅದ್ಧಾನೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಏಕೋ ರುಕ್ಖೋ ಸುಕ್ಖಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುಕ್ಖೇ ಆಗತಾ ತಾಪಸಾ ‘‘ಅಯಂ ರುಕ್ಖೋ ಮಹಾ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಪಹೋಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇತರೇಸಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಏಕಪದೇಸೇ ನಿಸೀದಿಂಸು. ತೇ ಪಚ್ಛಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಅಪವಿಸಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಠಿತಾವ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಏತ್ಥ ನಿಸೀದಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಆಚರಿಯಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಕ್ಖೋ ಸುಕ್ಖೋ, ಅಯಂ ರುಕ್ಖೋ ಮಹಾ, ತುಮ್ಹೇಪಿ ಪವಿಸಥ, ತುಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಪಹೋಸ್ಸತೀತಿ. ತೇ ‘‘ನ ಮಯಂ ಪವಿಸಾಮ, ನಿಕ್ಖಮಥ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ಕಥಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ‘‘ನ ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ತನೋವ ಮನೇನ ನಿಕ್ಖಮಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಹತ್ಥಾದೀಸು ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿಂಸು. ತೇ ‘‘ಹೋತು ಸಿಕ್ಖಾಪೇಸ್ಸಾಮ ನೇ’’ತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಸೋವಣ್ಣಮಯಾನಿ ದ್ವೇ ಚಕ್ಕಾನಿ ರಜತಮಯಞ್ಚ ಅಕ್ಖಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಾ ರಾಜದ್ವಾರಂ ಅಗಮಿಂಸು. ರಞ್ಞೋ ‘‘ಏವರೂಪಂ, ದೇವ, ತಾಪಸಾ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ ನಿವೇದಯಿಂಸು. ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ‘‘ಪಕ್ಕೋಸಥಾ’’ತಿ ತೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಕಮ್ಮಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕತಂ, ಅತ್ಥಿ ವೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಯಾ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಏಕರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಇಸೀಹಿ ಗಹಿತಂ, ತಂ ನೋ ದಾಪೇಹೀತಿ. ರಾಜಾ ಪುರಿಸೇ ಪೇಸೇತ್ವಾ ತಾಪಸೇ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇಸಿ.

ತೇ ಬಹಿ ಠಿತಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ದತ್ವಾ ಲಭಿಂಸೂ’’ತಿ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಯಮ್ಪಿ ಲಞ್ಜಂ ದತ್ವಾ ಪುನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ರಥಪಞ್ಜರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಆದಾಯ ಅಗಮಂಸು. ರಾಜಾ ದಿಸ್ವಾ ತುಟ್ಠೋ – ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ?, ಆಹ. ಮಹಾರಾಜ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಅಞ್ಞೋ ಇಸಿಗಣೋ ನಿಸಿನ್ನೋ, ತಂ ನೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ದಾಪೇಹೀತಿ. ರಾಜಾ ಪುರಿಸೇ ಪೇಸೇತ್ವಾ ತೇ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇಸಿ. ತಾಪಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕಲಹಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಅನನುಚ್ಛವಿಕಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕತ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಪಾದಮೇವ ಅಗಮಂಸು. ತತೋ ದೇವತಾ ‘‘ಅಯಂ ರಾಜಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಇಸಿಗಣಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕಲಹಂ ಕಾರಾಪೇಸೀ’’ತಿ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಉಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ವಿಜಿತಂ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಮತ್ತಟ್ಠಾನಂ ಸಮುದ್ದಮೇವ ಅಕಂಸೂತಿ.

‘‘ಇಸೀನಮನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ, ಭರುರಾಜಾತಿ ಮೇ ಸುತಂ;

ಉಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಹ ರಟ್ಠೇಹಿ, ಸ ರಾಜಾ ವಿಭವಙ್ಗತೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೧೨೫) –

ಏವಂ ಭಗವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತೀತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಕಥಾ ಓಕಪ್ಪನಿಯಾ ಹೋತಿ, ‘‘ತಸ್ಮಾ ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಮಯಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಭಣೇ, ತಿತ್ಥಿಯೇ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಥಾ’’ತಿ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯಾ ಕಾರಿತೋ ವಿಹಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇಪಿ ಅದತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಸಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ.

೨-೩. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೦೦೮-೯. ದುತಿಯೇ ಉದಯಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯೇ ವಡ್ಢಿಗಾಮಿನಿಂ. ಮರಣಂ ಆಗಮೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಮರಣಂ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸಿ, ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾಸಿ ವಾ. ತತಿಯಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೪. ದುಗ್ಗತಿಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೧೦. ಚತುತ್ಥೇ ಸಬ್ಬದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಮನುಸ್ಸದೋಭಗ್ಗಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ.

೫. ದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೧೧. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಬ್ಬದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಭಯಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಮನುಸ್ಸದೋಭಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ.

೬. ಪಠಮಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೧೨. ಛಟ್ಠೇ ಮಿತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಆಮಿಸಪರಿಭೋಗವಸೇನ ವೋಹಾರಮಿತ್ತಾ. ಅಮಚ್ಚಾತಿ ಆಮನ್ತನಪಟಿಮನ್ತನಇರಿಯಾಪಥಾದೀಸು ಏಕತೋ ಪವತ್ತಕಿಚ್ಚಾ. ಞಾತೀತಿ ಸಸ್ಸುಸಸುರಪಕ್ಖಿಕಾ. ಸಾಲೋಹಿತಾತಿ ಸಮಾನಲೋಹಿತಾ ಭಾತಿಭಗಿನಿಮಾತುಲಾದಯೋ.

೭. ದುತಿಯಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೧೩. ಸತ್ತಮೇ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ನಾಮ ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಂ ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ ಗತಿಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಥತ್ತಂ ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಮಹಾಭೂತೇಸು ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸುವಣ್ಣಾದಿಭಾವೇನ ಹಿ ಘನಸಣ್ಠಿತಾಯ ಪಥವಿಧಾತುಯಾ ವಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಉದಕಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಪುರಿಮಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾವ ಹೋತಿ. ಉಚ್ಛುರಸಾದಿಭಾವೇನ ಚ ಯೂಸಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಾಯ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಘನಪಥವಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಪುರಿಮಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಆಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣಾವ ಹೋತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಗತಿಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ನತ್ಥಿ. ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿಯೇವ, ಇಧ ಪನ ಪಸಾದಫಲಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಗತಿಅಞ್ಞಥತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ರಾಜಕಾರಾಮವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.