೧-೨. ಅವಿಜ್ಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧-೨. ಮಹಾವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಯ ಸಭಾವಪಟಿಲಾಭಾಯ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ವದೇವ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಸಾ ಪನೇಸಾ ಯದೇತಂ ಅಲಜ್ಜನಾಕಾರಸಣ್ಠಿಕಂ ಅಹಿರಿಕಂ, ಅಭಾಯನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಞ್ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಏತಂ ಅನುದೇವ ಸಹೇವ ಏಕತೋವ, ನ ವಿನಾ ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಗತಸ್ಸ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿ. ಪಹೋತೀತಿ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ ಅಯಾಥಾವಅನಿಯ್ಯಾನಿಕವಸೇನೇವ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಪಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತಅಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನಿ ಪನ ನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಾನಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

ಕಥಂ? ಯದಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೋ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಛ ಅಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ, ತದಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಜ್ಜಾನಿ ಪಞ್ಚ. ಯದಾ ತಾನೇವ ದ್ವೇ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ತದಾ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಟ್ಠಾನೇ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ತಾನೇವ ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ. ಅಯಂ ಆಜೀವೋ ನಾಮ ಕುಪ್ಪಮಾನೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸುಯೇವ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಕುಪ್ಪತಿ, ನ ಮನೋದ್ವಾರೇ. ತಸ್ಮಾ ಯದಾ ಆಜೀವಸೀಸೇನ ತಾನೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ತದಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ವಸೇನ ತಾನೇವ ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ. ಯದಾ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಮಿಚ್ಛಾಸತಿಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿವಸೇನ ಪಞ್ಚ ವಾ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಾನಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ.

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ. ಇಹಾಪಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಲಜ್ಜನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಾಯನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತೋವ. ವಿಜ್ಜಾಗತಸ್ಸಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಗತಸ್ಸ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ. ವಿದ್ದಸುನೋತಿ ವಿದುನೋ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾಥಾವದಿಟ್ಠಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನ ಏಕತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗೇ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದೀಸು ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಜ್ಜಾನಿ ಸತ್ತೇವ ಹೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಮ್ಹಿ ಮಹಾಸಳಾಯತನಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩೧) ‘ಯಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ, ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ, ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವಾಯಾಮೋ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ. ಯಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ. ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಚ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಏವಮಸ್ಸಾಯಂ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಪಸ್ಸಸಿ? ಯಂ ಪನೇತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅತಿಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ಯಮ್ಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೧೨), ತಂ ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಪೂರೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಾಯಾಮೋ ಸತಿ ಸಮಾಧೀತಿ ಇಮೇಸುಯೇವ ಪಞ್ಚಸು ಕಾರಕಙ್ಗೇಸು ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಪೂರತಿ. ವಿರತಿವಸೇನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಪೂರತಿ ನಾಮ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಇಮಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಪಞ್ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ, ವಿರತಿ ಪನ ಅನಿಯತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛಅಙ್ಗಿಕೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾಸವಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯತೋ ತೀಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ಆರತಿ ವಿರತಿ ಪಟಿವಿರತಿ ವೇರಮಣೀ ಅಕಿರಿಯಾ ಅಕರಣಂ, ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಅರಿಯೋ ಅನಾಸವೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೯). ಏವಂ ಪನ ಮಹಾಚತ್ತಾಲೀಸಕಸುತ್ತಾದೀಸು ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋವ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕೋವ ಕಥಿತೋ. ದುತಿಯಂ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತೇ ವುತ್ತಮೇವ.