೨. ವೇದನಾಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಸಗಾಥಾವಗ್ಗೋ

೧. ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪೯. ವೇದನಾಸಂಯುತ್ತೇ ಸಗಾಥಾವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಾ ಸಮಾಹಿತೋ. ವೇದನಾ ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ವೇದನಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಸಮ್ಭವಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ಯತ್ಥ ಚೇತಾತಿ ಯತ್ಥೇತಾ ವೇದನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ಖಯಗಾಮಿನನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ವೇದನಾನಂ ಖಯಗಾಮಿನಂ ಮಗ್ಗಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾ ಕಥಿತಾ. ಗಾಥಾಸು ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ, ಸೇಸೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಕಥಿತಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕೋ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ.

೨. ಸುಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೦. ದುತಿಯೇ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸಹಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಞ್ಚ ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಹ. ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ. ಮೋಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಸ್ಸನಸಭಾವಂ. ಪಲೋಕಿನನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನಕಂ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ. ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ತಾಸು ವೇದನಾಸು ವಿರಜ್ಜತಿ. ಇಧಾಪಿ ಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾ ಕಥಿತಾ, ಗಾಥಾಸು ಞಾಣಫುಸನಂ.

೩. ಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೧. ತತಿಯೇ ಅಚ್ಛೇಚ್ಛಿ ತಣ್ಹನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಂ ಛಿನ್ದಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿ. ವಿವತ್ತಯಿ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಸಂಯೋಜನಂ ಪರಿವತ್ತಯಿ ನಿಮ್ಮೂಲಕಮಕಾಸಿ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಹೇತುನಾ ಕಾರಣೇನ. ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯಾ, ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಾ ಚ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೋ. ತೇನ ದಿಟ್ಠೋ ಪನ ಸೋ ತಾವದೇವ ಪಹೀಯತಿ, ದಿಟ್ಠವಿಸೇನ ದಿಟ್ಠಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ವಿಯ. ಅಯಮಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ.

ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾ ಚ ಯೇ ಇಮೇ ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತಿ (ಚೂಳವ. ೨೭೮) ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೪) ಏವಂ ವುತ್ತಅನ್ತಿಮಮರಿಯಾದನ್ತೋ ಚ, ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೯೧; ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೦) ಏವಂ ವುತ್ತಲಾಮಕನ್ತೋ ಚ, ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೧; ಚೂಳನಿ. ತಿಸ್ಸಮೇತ್ತೇಯ್ಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೧) ಏವಂ ವುತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತೋ ಚ, ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ (ಸಂ ನಿ. ೨.೫೧; ೨.೪.೭೧; ಉದಾ. ೭೧) ಏವಂ ವುತ್ತಕೋಟನ್ತೋ ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾ, ತೇಸು ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅದುಂ ಚತುತ್ಥಕೋಟಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಮಕಾಸಿ, ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಅನ್ತಿಮಸಮುಸ್ಸಯಮತ್ತಾವಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಮಕಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನ ರಿಞ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನ ಜಹತಿ. ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನೋಪೇತೀತಿ ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಉಪೇತಿ, ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಹಾಯ ಖೀಣಾಸವೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಾನುಸಯೋ ಕಥಿತೋ.

೪. ಪಾತಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೨. ಚತುತ್ಥೇ ಪಾತಾಲೋತಿ ಪಾತಸ್ಸ ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತೋ, ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಪಾತಾಲೋ. ಅಸನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಅಸಮ್ಭೂತತ್ತಂ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಂ. ಏವಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಪಾತಾಲೋತಿ ಏವಂ ವಾಚಂ. ಸೋ ಹಿ ಯಂ ತಂ ಬಲವಾಮುಖಂ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಉದಕಂ ವೇಗೇನ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ವಾ ಸಿನೇರುಂ ವಾ ಆಹಚ್ಚ ಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನದಸಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಪತತಿ, ಯಸ್ಸ ಪತಿತಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾನರಕಪಪಾತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಯಂ ಲೋಕೇ ಬಲವಾಮುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವದತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪದೇವದಾನವಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಹೋತಿ ಸುಖನಿವಾಸೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸನ್ತಂ ಅಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ ತಂ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ ನಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸಾರೀರಿಕಾಯ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಸ್ಸ ಅಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಅಯಮೇವ ಪಾತಾಲೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಾರೀರಿಕಾನಂ ಖೋ ಏತಂ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪಾತಾಲೇ ನ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಸೀತಿ ಪಾತಾಲಸ್ಮಿಂ ನ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ಗಾಧನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ. ಅಕ್ಕನ್ದತೀತಿ ಅನಿಬದ್ಧಂ ವಿಪ್ಪಲಾಪಂ ವಿಲಪನ್ತೋ ಕನ್ದತಿ. ದುಬ್ಬಲೋತಿ ದುಬ್ಬಲಞಾಣೋ. ಅಪ್ಪಥಾಮಕೋತಿ ಞಾಣಥಾಮಸ್ಸ ಪರಿತ್ತತಾಯ ಪರಿತ್ತಥಾಮಕೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಧುರಂ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸಕೋ ನ ತಿಕ್ಖಬುದ್ಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇದನಂ ಅನನುವತ್ತಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಯೋಗಾವಚರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ.

೫. ದಟ್ಠಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೩. ಪಞ್ಚಮೇ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಲ್ಲತೋತಿ ದುಕ್ಖಾಪನವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಸಲ್ಲಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರೇನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅದ್ದಾತಿ ಅದ್ದಸ. ಸನ್ತನ್ತಿ ಸನ್ತಸಭಾವಂ.

೬. ಸಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೪. ಛಟ್ಠೇ ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಜನೇಸು. ಅನುವೇಧಂ ವಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವಣಮುಖಸ್ಸ ಅಙ್ಗುಲನ್ತರೇ ವಾ ದ್ವಙ್ಗುಲನ್ತರೇ ವಾ ಆಸನ್ನಪದೇಸೇ ಅನುಗತವೇಧಂ. ಏವಂ ವಿದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಸಾ ಅನುವೇಧಾ ವೇದನಾ ಪಠಮವೇದನಾಯ ಬಲವತರಾ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಪಿ ಏವಮೇವ ಪುರಿಮವೇದನಾಯ ಬಲವತರಾ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಹಿ ಸಮಾಧಿಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಂ ಸೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕಾಮಸುಖಮೇವ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತಾಸಂ ವೇದನಾನನ್ತಿ ತಾಸಂ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ. ಸಞ್ಞುತ್ತೋ ನಂ ವೇದಯತೀತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ ಹುತ್ವಾ ತಂ ವೇದನಂ ವೇದಯತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ. ಸಞ್ಞುತ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ, ದುಕ್ಖೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ವಿದಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ ತುಲಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಚ. ಸಮ್ಮಾ ಪಜಾನಾತಿ ಭವಸ್ಸ ಪಾರಗೂತಿ ಭವಸ್ಸ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ, ತದೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಾನುಸಯೋವ ಕಥಿತೋ. ಅರಿಯಸಾವಕೇಸು ಚ ಖೀಣಾಸವೋ ಏತ್ಥ ಧುರಂ, ಅನಾಗಾಮೀಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ.

೭. ಪಠಮಗೇಲಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೫. ಸತ್ತಮೇ ಯೇನ ಗಿಲಾನಸಾಲಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ‘‘ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ ತಥಾಗತೋಪಿ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಾ ನಾಮ ಗಿಲಾನಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಓಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಿಲಾನೇ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬೇ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯೇ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಪ್ಪಾಯಾ, ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ವಕ್ಖಾಮ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ. ವಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ. ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ವಿರಾಗಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ. ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ನಿರೋಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ? ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಯೇವ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ಇಮಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಯೇವ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ಮಿಸ್ಸಕಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಾವನಾಕಾಲೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೮-೯. ದುತಿಯಗೇಲಞ್ಞಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೫೬-೨೫೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಇಮಮೇವ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ. ಕಾಯೋವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ನವಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೧೦. ಫಸ್ಸಮೂಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೮. ದಸಮೇ ಸುಖವೇದನಿಯನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅನುಪದವಣ್ಣನಾ ಪನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾವ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತದ್ವಯೇ ಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾ ಕಥಿತಾ.

ಸಗಾಥಾವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.

೨. ರಹೋಗತವಗ್ಗೋ

೧. ರಹೋಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫೯. ರಹೋಗತವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂಯೇವ ಅನಿಚ್ಚತನ್ತಿಆದೀಸು ಯಾ ಏಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಖಯಧಮ್ಮತಾ ವಯಧಮ್ಮತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತಾ, ಏತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮಯಾ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ಯಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ವೇದನಾನಮ್ಪಿ ಸಾ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಏವ. ಅನಿಚ್ಚತಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಮರಣಂ, ಮರಣತೋ ಉತ್ತರಿ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ಖೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮಯಾತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ಅಹಂ ವೇದನಾನಂಯೇವ ನಿರೋಧಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮಿ, ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರೋಧಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ವೂಪಸಮೋ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ ಚ ಏವರೂಪಾಯ ದೇಸನಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಾ. ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨-೩. ಪಠಮಆಕಾಸಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೬೦-೨೬೧. ದುತಿಯೇ ಪುಥೂ ವಾಯನ್ತಿ ಮಾಲುತಾತಿ ಬಹೂ ವಾತಾ ವಾಯನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ. ತತಿಯಂ ವಿನಾ ಗಾಥಾಹಿ ಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ.

೪. ಅಗಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬೨. ಚತುತ್ಥೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸಾಮಿಸಾಪಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಸಾ ಸುಖಾ ನಾಮ ಕಾಮಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ. ನಿರಾಮಿಸಾ ಸುಖಾ ನಾಮ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವೇದನಾ. ಸಾಮಿಸಾ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ ಕಾಮಾಮಿಸೇನೇವ ಸಾಮಿಸಾ ವೇದನಾ, ನಿರಾಮಿಸಾ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಪಿಹಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ. ಸಾಮಿಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ನಾಮ ಕಾಮಾಮಿಸೇನೇವ ಸಾಮಿಸಾ ವೇದನಾ. ನಿರಾಮಿಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ನಾಮ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ.

೫-೮. ಪಠಮಆನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೬೩-೨೬೬. ಪಞ್ಚಮಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತನಯಾನೇವ. ಪುರಿಮಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಉಪಡ್ಢಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಾನಿ. ದೇಸನಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

೯-೧೦. ಪಞ್ಚಕಙ್ಗಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೬೭-೨೬೮. ನವಮೇ ಪಞ್ಚಕಙ್ಗೋ ಥಪತೀತಿ ಪಞ್ಚಕಙ್ಗೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ವಾಸಿಫರಸುನಿಖಾದನದಣ್ಡಮುಗ್ಗರಕಾಳಸುತ್ತನಾಳಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸೋ ಪಞ್ಚಕಙ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ. ಥಪತೀತಿ ವಡ್ಢಕೀಜೇಟ್ಠಕೋ. ಉದಾಯೀತಿ ಪಣ್ಡಿತಉದಾಯಿತ್ಥೇರೋ. ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಕಾರಣಂ. ದ್ವೇಪಾನನ್ದಾತಿ ದ್ವೇಪಿ, ಆನನ್ದ, ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವಸೇನ ದ್ವೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸುಖಾದಿವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಾ ಪಞ್ಚ, ದ್ವಾರವಸೇನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದಿಕಾ ಛ, ಉಪವಿಚಾರವಸೇನ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಠಾನಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪವಿಚರತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ, ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾತಿ ಏವಂ ಛತ್ತಿಂಸ. ತಾ ಅತೀತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಸತಂ ವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಞ್ಚಿಮೇ ಆನನ್ದ ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಅಯಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಹಿ ದ್ವೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕಾಪಿ ವೇದನಾ ಕಥಿತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚಕಙ್ಗಸ್ಸ ಥಪತಿನೋ ವಾದಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರನ್ತಿ ಸುನ್ದರತರಂ. ಪಣೀತತರನ್ತಿ ಅತಪ್ಪಕತರಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸಾಪಿ ಸನ್ತಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ನಿರೋಧೋ ಅವೇದಯಿತಸುಖವಸೇನ ಸುಖಂ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಸೇನ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ನಾಮ, ನಿರೋಧೋ ಅವೇದಯಿತಸುಖಂ ನಾಮ. ಇತಿ ವೇದಯಿತಸುಖಂ ವಾ ಹೋತು ಅವೇದಯಿತಸುಖಂ ವಾ, ನಿದ್ದುಕ್ಖಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸುಖಟ್ಠೇನ ಏಕನ್ತಸುಖಮೇವ ಜಾತಂ.

ಯತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ. ಸುಖಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ಅವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತಂ ತಂ ತಥಾಗತೋ ಸುಖಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖಭಾವಂ ಸುಖಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಇಧ ಭಗವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ರಹೋಗತವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಅಟ್ಠಸತಪರಿಯಾಯವಗ್ಗೋ

೧. ಸೀವಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬೯. ತತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಮೋಳಿಯಸೀವಕೋತಿ ಸೀವಕೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಚೂಳಾ ಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೋಳಿಯಸೀವಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋತಿ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ. ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಪಿತ್ತಪಚ್ಚಯಾನಿ. ವೇದಯಿತಾನೀತಿ ವೇದನಾ. ತತ್ಥ ಪಿತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ‘‘ಪಿತ್ತಂ ಮೇ ಕುಪಿತಂ ದುಜ್ಜಾನಂ ಖೋ ಪನ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಕುಸಲವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ‘‘ಪಿತ್ತಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾಣಂ ಹನತಿ, ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ, ಮುಸಾ ಭಣತಿ, ದಸ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಅಕುಸಲವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ‘‘ಏತ್ತಕೇನಪಿ ಮೇ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣೇನ ಪಿತ್ತಂ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಲಂ ಯಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಕಾಯಿಕವೇದನಂ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಅಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಸಾಮಮ್ಪಿ ಖೋ ಏತನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನಾಪಿ ಏತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಚ್ಚಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಭೂತಸಮ್ಮತಂ. ಲೋಕೋಪಿ ಹಿಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಸಬಲವಣ್ಣತಾದಿಪಿತ್ತವಿಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಿತ್ತಮಸ್ಸ ಕುಪಿತ’’ನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ವಿದಿತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ಸಚ್ಚಸಮ್ಮತಂ ಅತಿಧಾವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕಾನೀತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪಿತ್ತಾದೀನಂ ಕೋಪೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ. ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾನೀತಿ ವಿಸಭಾಗಉತುತೋ ಜಾತಾನಿ. ಜಙ್ಗಲದೇಸವಾಸೀನಞ್ಹಿ ಅನುಪದೇಸೇ ವಸನ್ತಾನಂ ವಿಸಭಾಗೋ ಉತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನುಪದೇಸವಾಸೀನಞ್ಚ ಜಙ್ಗಲದೇಸೇತಿ ಏವಂ ಮಲಯಸಮುದ್ದತೀರಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಉತುವಿಸಭಾಗತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ. ತತೋ ಜಾತಾತಿ ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾತಾನಿ ನಾಮ.

ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜಾನೀತಿ ಮಹಾಭಾರವಹನಸುಧಾಕೋಟ್ಟನಾದಿತೋ ವಾ ಅವೇಲಾಯ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಡಂಸಕೂಪಪಾತಾದಿತೋ ವಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರತೋ ಜಾತಾನಿ. ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾನೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಚೋರೋ ವಾ ಪಾರದಾರಿಕೋ ವಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಣ್ಣುಕಕಪ್ಪರಮುಗ್ಗರಾದೀಹಿ ನಿಪ್ಪೋಥನಉಪಕ್ಕಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ. ಏತಂ ಬಹಿ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕೋಚಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕುಸಲಂ ಕರೋತಿ, ಕೋಚಿ ಅಕುಸಲಂ, ಕೋಚಿ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ನಿಪಜ್ಜತಿ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾನೀತಿ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕತೋ, ಜಾತಾನಿ. ತೇಸುಪಿ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕೋಚಿ ಕುಸಲಂ ಕರೋತಿ, ಕೋಚಿ ಅಕುಸಲಂ, ಕೋಚಿ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ನಿಪಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ತಿವಿಧಾವ ವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಾರೀರಿಕಾ ವೇದನಾ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಭೇಸಜ್ಜಾನಿಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿತ್ತಾನಿಪಿ ನಾಲಂ ಪಟಿಘಾತಾಯ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಲೋಕವೋಹಾರೋ ನಾಮ ಕಥಿತೋತಿ.

೨-೧೦. ಅಟ್ಠಸತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೭೦-೨೭೮. ದುತಿಯೇ ಅಟ್ಠಸತಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸತಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ. ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಕಾಯಿಕಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಿಕಾ ಕಾಮಾವಚರೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಚೇತಸಿಕಾ ಚತುಭೂಮಿಕಾಪಿ. ಸುಖಾತಿಆದೀಸು ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಅರೂಪಾವಚರೇ ನತ್ಥಿ, ಸೇಸಾಸು ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾವಚರಾವ, ಇತರಾ ಚತುಭೂಮಿಕಾ. ಪಞ್ಚಕೇ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನೇವ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಭೂಮಕಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚತುಭೂಮಕಂ. ಛಕ್ಕೇ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ವೇದನಾ ಕಾಮಾವಚರಾವ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚತುಭೂಮಿಕಾ, ಅಟ್ಠಾರಸಕೇ ಛಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಉಪವಿಚರನ್ತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ವಿಚಾರವಸೇನ ಆಗತಾ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಇಧ ಅಟ್ಠಾರಸ ವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನೀತಿಆದೀಸು ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೬). ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ವುತ್ತಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ನಾಮ.

‘‘ರೂಪಾನಂ ತ್ವೇವ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧಂ ‘ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ರೂಪಾ ಏತರಹಿ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೬) ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಉಸ್ಸುಕ್ಕಿತಾ ಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ನಾಮ.

‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ನಾನುಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನಾನುಭವಾಮೀ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಛ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ನಾಮ.

‘‘ರೂಪಾನಂ ತ್ವೇವ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧಂ ‘ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ರೂಪಾ ಏತರಹಿ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ತದಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯದರಿಯಾ ಏತರಹಿ ಆಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ. ಇತಿ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಪಚ್ಚಯಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ; ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಂ ಇಮಮ್ಪಿ ಮಾಸಂ ಇಮಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸೋಚತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ನಾಮ.

‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸ ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ರೂಪಂ ಸಾ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸಿತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ; ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಗುಳಪಿಣ್ಡಕೇ ನಿಲೀನಮಕ್ಖಿಕಾ ವಿಯ ರೂಪಾದೀನಿ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ತತ್ಥೇವ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಛ ಗೇಹಸಿತಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ.

‘‘ರೂಪಾನಂ ತ್ವೇವ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧಂ ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ರೂಪಾ ಏತರಹಿ ಚ, ‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ರೂಪಂ ಸಾ ಅತಿವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ; ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಇಟ್ಠೇ ಅರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇ ಅಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋ. ತತಿಯಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ.

೧೧. ನಿರಾಮಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೯. ಏಕಾದಸಮೇ ಸಾಮಿಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಾಮಿಸೇನ ಸಾಮಿಸಾ. ನಿರಾಮಿಸತರಾತಿ ನಿರಾಮಿಸಾಯಪಿ ಝಾನಪೀತಿಯಾ ನಿರಾಮಿಸತರಾವ. ನನು ಚ ದ್ವೀಸು ಝಾನೇಸು ಪೀತಿ ಮಹಗ್ಗತಾಪಿ ಹೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪೀತಿ ಲೋಕಿಯಾವ, ಸಾ ಕಸ್ಮಾ ನಿರಾಮಿಸತರಾ ಜಾತಾತಿ? ಸನ್ತಪಣೀತಧಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜವಲ್ಲಭೋ ಚೂಳುಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಪ್ಪಟಿಹಾರಿಕಂ ಯಥಾಸುಖಂ ರಾಜಕುಲಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ಸೇಟ್ಠಿಸೇನಾಪತಿಆದಯೋ ಪಾದೇನ ಪಹರನ್ತೋಪಿ ನ ಗಣೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ರಞ್ಞೋ ಆಸನ್ನಪರಿಚಾರಕತ್ತಾ. ಇತಿ ಸೋ ತೇಹಿ ಉತ್ತರಿತರೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಸನ್ತಪಣೀತಧಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಪೀತಿತೋಪಿ ಉತ್ತರಿತರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ವಿಮೋಕ್ಖವಾರೇ ಪನ ರೂಪಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ರೂಪಾಮಿಸವಸೇನೇವ ಸಾಮಿಸೋ ನಾಮ, ಅರೂಪಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ರೂಪಾಮಿಸಾಭಾವೇನ ನಿರಾಮಿಸೋ ನಾಮಾತಿ.

ವೇದನಾಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.