ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ

ಸಳಾಯತನವಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

೧. ಸಳಾಯತನಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ

೧. ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ಸಳಾಯತನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ದ್ವೇ ಚಕ್ಖೂನಿ – ಞಾಣಚಕ್ಖು ಚೇವ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚ. ತತ್ಥ ಞಾಣಚಕ್ಖು ಪಞ್ಚವಿಧಂ – ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ. ತೇಸು ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು ನಾಮ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಞ್ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಞ್ಚ, ಯಂ – ‘‘ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೯; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩; ೨.೩೩೮) ಆಗತಂ. ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ತೀಣಿ ಚ ಫಲಾನಿ, ಯಂ – ‘‘ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬; ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೫) ಆಗತಂ. ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ನಾಮ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಯಂ – ‘‘ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೮; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೨; ೨.೩೩೮) ಆಗತಂ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮ ಆಲೋಕಫರಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ, ಯಂ – ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೩; ಮ. ನಿ. ೨.೩೪೧) ಆಗತಂ. ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ನಾಮ ಚತುಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಯಂ – ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫) ಆಗತಂ.

ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಿ ದುವಿಧಂ – ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು, ಪಸಾದಚಕ್ಖೂತಿ. ತೇಸು ಯ್ವಾಯಂ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಅಕ್ಖಿಪಟಲೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ, ಯತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ ಸಮ್ಭವೋ ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ ಕಾಯಪಸಾದೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತೇರಸ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಇಮೇ ನವ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ, ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ ಕಾಯಪಸಾದೋತಿ ಇಮೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತಾವ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೀಸ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಂ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸೇತಮಣ್ಡಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲೇನ ಪರಿವಾರಿತೇ ದಿಟ್ಠಿಮಣ್ಡಲೇ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಂ ರೂಪದಸ್ಸನಸಮತ್ಥಂ ಪಸಾದಮತ್ತಂ, ಇದಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ನಾಮ. ತಸ್ಸ ತತೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಸೋತಾದೀನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾವ.

ತತ್ಥ ಯದಿದಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವಾ – ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ – ‘‘ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾಯೇವ. ಸೋತಮ್ಪಿ ಪಸಾದಸೋತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಥಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ. ಮನೋತಿ ತೇಭೂಮಕಸಮ್ಮಸನಚಾರಚಿತ್ತಂ. ಇತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನೇಸು ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ.

೨-೩. ಅಜ್ಝತ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨-೩. ದುತಿಯಂ ದ್ವೇ ಲಕ್ಖಣಾನಿ, ತತಿಯಂ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಾನಿ ಪನ ತೇಹಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಾನಿ ವಾ ಏತ್ತಕೇನೇವ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ.

೪-೬. ಬಾಹಿರಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪-೬. ಚತುತ್ಥೇ ರೂಪಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ದೋ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರೇಸು ಛಸು ಆಯತನೇಸು ತಿಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚಮೇ ಛಟ್ಠೇ ಚ ದುತಿಯತತಿಯೇಸು ವುತ್ತಸದಿಸೋವ ನಯೋ.

೭-೧೨. ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಾತೀತಾನಾಗತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭-೧೨. ಸತ್ತಮಾದೀನಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಬಲವಗಾಹೇನ ಕಿಲಮನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಯಮಕವಗ್ಗೋ

೧-೪. ಪಠಮಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೩-೧೬. ಯಮಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮದುತಿಯೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವೋ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಹಿ ಅನ್ತೋಘರಂ ವಿಯ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ, ಘರೂಪಚಾರಂ ವಿಯ ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ. ಯಥಾ ನೇಸಂ ಪುತ್ತದಾರಧನಧಞ್ಞಪುಣ್ಣೇ ಅನ್ತೋಘರೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ಪವಿಸಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಭಾಜನಸದ್ದಮತ್ತೇನಾಪಿ ‘‘ಕಿಂ ಏತ’’ನ್ತಿ? ವತ್ತಾರೋ ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇವಂ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಆಯತನೇಸು ಅಧಿಮತ್ತಬಲವಛನ್ದರಾಗೋತಿ. ಇತಿ ಇಮಾಯ ಛನ್ದರಾಗಬಲವತಾಯ ತಾನಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಘರೂಪಚಾರೇ ಪನ ನೋ ತಥಾ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಚರನ್ತೇ ಮನುಸ್ಸೇಪಿ ಚತುಪ್ಪದಾನಿಪಿ ನ ಸಹಸಾ ನಿವಾರೇನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ಅನಿಚ್ಛನ್ತಾ ಪನ ಪಸುಪಚ್ಛಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಗಹಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ. ಇತಿ ನೇಸಂ ತತ್ಥ ನ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವಛನ್ದರಾಗೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಾದೀಸುಪಿ ತಥೇವ ನ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವಛನ್ದರಾಗೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ‘‘ಬಾಹಿರಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾವ. ಸೇಸಂ ದ್ವೀಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತಥಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸು.

೫-೬. ಪಠಮನೋಚೇಅಸ್ಸಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೭-೧೮. ಪಞ್ಚಮೇ ನಿಸ್ಸಟಾತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ. ವಿಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ನೋಸಂಯುತ್ತಾ. ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾತಿ ನೋ ಅಧಿಮುತ್ತಾ ವಿಮರಿಯಾದೀಕತೇನ ಚೇತಸಾತಿ ನಿಮ್ಮರಿಯಾದೀಕತೇನ ಚೇತಸಾ. ಯಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ವಾ ವಟ್ಟಂ ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸೇಖಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮರಿಯಾದೀಕತಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪಹೀನಂ, ತೇನ ವಿಮರಿಯಾದೀಕತಂ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚೇವ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿಮರಿಯಾದೀಕತೇನ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮರಿಯಾದಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಹರಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛಟ್ಠೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಛಸುಪಿ ಪನೇತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಚತುಸಚ್ಚಮೇವ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೭-೧೦. ಪಠಮಾಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೯-೨೨. ಸತ್ತಮಾದೀಸು ಚತೂಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾ ಪನ ನೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಯಮಕವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಸಬ್ಬವಗ್ಗೋ

೧. ಸಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ಸಬ್ಬವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಬ್ಬಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ – ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ, ಪದೇಸಸಬ್ಬನ್ತಿ. ತತ್ಥ –

‘‘ನ ತಸ್ಸ ಅದ್ದಿಟ್ಠಮಿಧಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ,

ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತಮಜಾನಿತಬ್ಬಂ;

ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಯದತ್ಥಿ ನೇಯ್ಯಂ,

ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ. (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೩೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೧) –

ಇದಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪) ಇದಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ಇದಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ಇದಂ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ನಾಮ. ಇತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಮತ್ತಂ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ. ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ. ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ. ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ. ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಯಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನತ್ಥಿತಾಯ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ವಾಚಾವತ್ಥುಕಮೇವಸ್ಸಾತಿ, ವಾಚಾಯ ವತ್ತಬ್ಬವತ್ಥುಮತ್ತಕಮೇವ ಭವೇಯ್ಯ. ಇಮಾನಿ ಪನ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಯಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಪುಟ್ಠೋ ಚ ನ ಸಮ್ಪಾಯೇಯ್ಯಾತಿ, ‘‘ಕತಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ಪುಚ್ಛಿತೋ, ‘‘ಇದಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯಥಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಸಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಯಥಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪುಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಘಾತೋವ ಹೋತಿ, ಕೂಟಾಗಾರಮತ್ತಂ ಸಿಲಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಕೇ ತರಣಂ ಅವಿಸಯೋ, ತಥಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅವಿಸಯೇ ವಾಯಮನ್ತೋ ವಿಘಾತಮೇವ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅವಿಸಯೇ ವಿಘಾತಮೇವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨. ಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ದುತಿಯೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಮೂಲಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನವೇದನಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಸೋತದ್ವಾರಾದಿವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನಕಜವನಂ. ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನವೇದನಾಯ ಜವನವೇದನಾ. ಭವಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಆವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ ಮನೋತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನೇನ ಭವಙ್ಗಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಜವನವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಜವನಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ. ಸಹಾವಜ್ಜನೇನ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತಾಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸನಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಆಣಾ, ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ.

೩. ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ತತಿಯೇ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪. ಪಠಮಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಚತುತ್ಥೇ ಅನಭಿಜಾನಂ ಅಪರಿಜಾನಂ ಅವಿರಾಜಯಂ ಅಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಅನಭಿಜಾನನ್ತೋ ಅಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಅವಿರಾಜೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಜಹನ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅವಿರಾಜೇನ್ತೋತಿ ಅವಿಗಚ್ಛಾಪೇನ್ತೋ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಅಭಿಜಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ, ‘‘ಪರಿಜಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ, ‘‘ವಿರಾಜಯಂ ಪಜಹ’’ನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ.

೫. ದುತಿಯಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತರೂಪಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ವಾ ಆಪಾಥಗತಂ ಗಹಿತಂ, ಇಧ ಅನಾಪಾಥಗತಂ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ – ಹೇಟ್ಠಾ ಆಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಅನಾಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ, ಇಧ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಹ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೬. ಆದಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ಛಟ್ಠೇ ಗಯಾಸೀಸೇತಿ ಗಯಾಗಾಮಸ್ಸ ಹಿ ಅವಿದೂರೇ ಗಯಾತಿ ಏಕಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀಪಿ ಅತ್ಥಿ ನದೀಪಿ, ಗಯಾಸೀಸನಾಮಕೋ ಹತ್ಥಿಕುಮ್ಭಸದಿಸೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋಪಿ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ಓಕಾಸೋ ಪಹೋತಿ, ಭಗವಾ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಯಾಸೀಸೇ’’ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಮನ್ತೇಸಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಇತೋ ಕಿರ ದ್ವಾನವುತಿಕಪ್ಪೇ ಮಹಿನ್ದೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಫುಸ್ಸೋ ನಾಮ. ಸೋ ಪೂರಿತಪಾರಮೀ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸತ್ತೋ, ಪರಿಪಾಕಗತೇ ಞಾಣೇ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ. ರಞ್ಞೋ ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಅಹೋಸಿ, ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ದುತಿಯಸಾವಕೋ. ರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋ, ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ, ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ದುತಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಬುದ್ಧೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಿಹಾರದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕತೋ ಯಾವ ಅತ್ತನೋ ಘರದ್ವಾರಾ ಉಭತೋ ವೇಳುಭಿತ್ತಿಕುಟಿಕಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮತ್ಥಕೇ ಸುವಣ್ಣತಾರಕಖಚಿತಸಮೋಸರಿತಗನ್ಧದಾಮಮಾಲಾದಾಮವಿತಾನಂ ಬನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ರಜತವಣ್ಣಂ ವಾಲುಕಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಕಿರಾಪೇತ್ವಾ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭಗವತೋ ಆಗಮನಂ ಕಾರೇಸಿ.

ಸತ್ಥಾ ವಿಹಾರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಿತೋ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಸಾಣಿಯಾವ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ರಾಜಗೇಹಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಅನ್ತೋಸಾಣಿಯಾವ ಗಚ್ಛತಿ. ಕೋಚಿ ಕಟಚ್ಛುಭಿಕ್ಖಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ನ ಲಭತಿ. ತತೋ ನಾಗರಾ ಉಜ್ಝಾಯಿಂಸು, ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನ ಚ ಮಯಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಾತುಂ ಲಭಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ರಾಜಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಞ್ಞಚೇತನಂ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಅನ್ತೋ ಪವೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ಚ ರಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞೇ ತಯೋ ಪುತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ. ನಾಗರಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿಂಸು, ‘‘ರಾಜಕುಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಟೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಉಪಾಯಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ. ತೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಚೋರೇ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಕತಿಪಯಾ ಗಾಮಾ ಪಹಟಾ’’ತಿ ಸಾಸನಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚಯಿಂಸು. ರಾಜಾ ಪುತ್ತೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ‘‘ತಾತಾ, ಅಹಂ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಗಚ್ಛಥ ಚೋರೇ ವೂಪಸಮೇಥಾ’’ತಿ ಪೇಸೇಸಿ. ಪಯುತ್ತಚೋರಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಅವಿಪ್ಪಕಿರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಮೇವ ಆಗಚ್ಛಿಂಸು. ತೇ ಅನಾವಾಸೇ ಗಾಮೇ ವಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ವೂಪಸಮಿತಾ ಚೋರಾ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು.

ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ‘‘ತಾತಾ, ವರಂ ವೋ ದೇಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ನಾಗರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತಯಿಂಸು, ‘‘ರಞ್ಞಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವರೋ ದಿನ್ನೋ. ಕಿಂ ಗಣ್ಹಾಮಾ’’ತಿ? ಅಯ್ಯಪುತ್ತಾ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಯೋ ನ ದುಲ್ಲಭಾ, ಬುದ್ಧರತನಂ ಪನ ದುಲ್ಲಭಂ, ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗನವರಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ. ತೇ ‘‘ಏವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನಾಗರಾನಂ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಕತಮಸ್ಸುಕಮ್ಮಾ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ದೇವ, ನೋ ವರಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಕಿಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಥ ತಾತಾತಿ? ದೇವ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ, ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕಸ್ಸ ನೋ ಫುಸ್ಸಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಜಗ್ಗನವರಂ ದೇಥಾತಿ. ‘‘ಅಯಂ ವರೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಯಾ ಜೀವಮಾನೇನ ದಾತು’’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ಕಣ್ಣೇ ಪಿದಹಿ. ‘‘ದೇವ, ನ ತುಮ್ಹೇ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ವರಂ ದಾಪಿತಾ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ತುಟ್ಠೇಹಿ ದಿನ್ನೋ. ಕಿಂ, ದೇವ, ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ದ್ವೇ ಕಥಾ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ? ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಭಣಿಂಸು.

ರಾಜಾ ವಿನಿವತ್ತಿತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ – ‘‘ತಾತಾ, ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸತ್ತ ಮಾಸೇ ಸತ್ತ ಚ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಸುನ್ದರಂ, ದೇವ, ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ತಾತಾ’’ತಿ? ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಮರಣಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತಾತಾ, ಅಯುತ್ತಂ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದಾಪೇಥ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಏವಂ ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದಾತುಂ, ತಿಣಗ್ಗೇ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದುಸದಿಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ನೋ ಚೇ, ದೇವ, ಪಾಟಿಭೋಗಂ ದೇಥ, ಮಯಂ ಅನ್ತರಾ ಮತಾ ಕಿಂ ಕುಸಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ತೇನ ಹಿ, ತಾತಾ, ಛ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚ, ಚತ್ತಾರಿ, ತೀಣಿ, ದ್ವೇ, ಏಕಂ ಸಂವಚ್ಛರಂ ದೇಥ’’. ‘‘ಸತ್ತ, ಛ ಮಾಸೇ ದೇಥ…ಪೇ… ಮಾಸಡ್ಢಮತ್ತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ದೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ಸತ್ತದಿವಸಮತ್ತಂ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ದೇವಾತಿ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು’’. ರಾಜಾ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸತ್ತ ಮಾಸೇ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಕತ್ತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರಂ ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಅಕಾಸಿ.

ತತೋ ಪುತ್ತಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪೇಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಉಸಭವಿತ್ಥತಂ ಮಗ್ಗಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇಸಿ, ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ಚತುಉಸಭಪ್ಪಮಾಣಂ ಪದೇಸಂ ಹತ್ಥೀಹಿ ಮದ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ವಾಲುಕಾಯ ಸನ್ಥರಾಪೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾಭಿಕಿಣ್ಣಮಕಾಸಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕದಲಿಯೋ ಚ ಪುಣ್ಣಘಟೇ ಚ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ಉಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಉಸಭೇ ಉಸಭೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾಪೇಸಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಗನ್ಧಮಾಲಾಪುಪ್ಫಾಪಣೇ ಪಸಾರಾಪೇಸಿ. ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ಚತುಉಸಭವಿತ್ಥಾರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಉಸಭವಿತ್ಥಾರೇ ಮಗ್ಗೇ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕೇ ಹರಾಪೇತ್ವಾ ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಯೋ ಕಾರಾಪೇಸಿ. ರಾಜಪುತ್ತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಸೋಳಸಉಸಭಮಗ್ಗಂ ತಥೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇಸುಂ.

ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕೇದಾರಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿದೇವಮಾನೋ, ‘‘ತಾತಾ, ಮಯ್ಹಂ ದಕ್ಖಿಣಕ್ಖಿಂ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ವಿಯ ಗಚ್ಛಥ, ಏವಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಗತಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಕರೇಯ್ಯಾಥ. ಮಾ ಸುರಾಸೋಣ್ಡಾ ವಿಯ ಪಮತ್ತಾ ವಿಚರಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ‘‘ಜಾನಿಸ್ಸಾಮ ಮಯಂ, ದೇವಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತಾ, ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗನ್ತಾ ಕಾಲೇನ ಥೇರಾಸನೇ, ಕಾಲೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಸನೇ, ಕಾಲೇನ ಸಙ್ಘನವಕಾಸನೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ದಾನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಜನಾನಂ ಏಕಸದಿಸಮೇವ ಅಹೋಸಿ. ತೇ ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ? ಅಥ ನೇಸಂ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಗರುನೋ, ನ ಆಮಿಸಗರುನೋ, ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಮಾನಾ ಮಯಂ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ದಾನಸಂವಿಧಾಯಕೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ತಾತಾ, ಇಮಿನಾವ ನೀಹಾರೇನ ಯಾಗುಭತ್ತಖಾದನೀಯಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಾ ದಾನಂ ಪವತ್ತೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಾನಸಂವಿದಹನಪಲಿಬೋಧಂ ಛಿನ್ದಿಂಸು.

ಅಥ ನೇಸಂ ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ ಪಞ್ಚಸತೇ ಪುರಿಸೇ ಆದಾಯ ದಸಸು ಸೀಲೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ದ್ವೇ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಉದಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಮಾನೋ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ. ಮಜ್ಝಿಮೋ ತೀಹಿ, ಕನಿಟ್ಠೋ ದ್ವೀಹಿ ಪುರಿಸಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಥೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ. ತೇ ಯಾವಜೀವಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ.

ತೇಪಿ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾನವುತಿಕಪ್ಪೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ದೇವಲೋಕಂ, ದೇವಲೋಕತೋ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಸಂಸರನ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥುಕಾಲೇ ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು. ತೇಸಂ ದಾನಗ್ಗೇ ಬ್ಯಾವಟೋ ಮಹಾಅಮಚ್ಚೋ ಅಙ್ಗಮಗಧಾನಂ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತೇ ತಸ್ಸೇವ ರಞ್ಞೋ ರಟ್ಠೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು. ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ ಜೇಟ್ಠೋವ ಜಾತೋ, ಮಜ್ಝಿಮಕನಿಟ್ಠಾ ಮಜ್ಝಿಮಕನಿಟ್ಠಾಯೇವ. ಯೇಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿವಾರಮನುಸ್ಸಾ, ತೇ ಪರಿವಾರಮನುಸ್ಸಾವ ಜಾತಾ. ತೇ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ತಯೋಪಿ ಜನಾ ತಂ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಂ ಆದಾಯ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಾಪಸಾ ಹುತ್ವಾ ಉರುವೇಲಾಯಂ ನದೀತೀರೇಯೇವ ವಸಿಂಸು. ಅಙ್ಗಮಗಧವಾಸಿನೋ ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ತೇಸಂ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಅಭಿಹರನ್ತಿ.

ಅಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕತಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಯಸಾದಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ವಿನೇತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿ ಅರಹನ್ತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ದಿಸಾಸು ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ – ‘‘ತೇ ತಯೋ ಜಟಿಲಭಾತಿಕೇ ದಮೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉರುವೇಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನೇಕೇಹಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸತೇಹಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತೇ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಸೋ ತಂ ಇದ್ಧಿಮಯಪತ್ತಚೀವರಧರಂ ಸಮಣಸಹಸ್ಸಂ ಆದಾಯ ಗಯಾಸೀಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, – ‘‘ಕತರಾ ನು ಖೋ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಮೇ ಸಾಯಂಪಾತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರನ್ತಿ. ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಆದಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾನಿ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಇಮೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮಕಾಸಿ. ಅಥ ನೇಸಂ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇಮಂ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಅಭಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿತ್ತನ್ತಿ ಪದಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ.

೭. ಅದ್ಧಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಸತ್ತಮೇ ಅದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಭೂತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಂ, ಉಪದ್ದುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೮. ಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ಅಟ್ಠಮೇ ಸಬ್ಬಮಞ್ಞಿತಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾತಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಚಕ್ಖುಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಚಕ್ಖುಂ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಪರೋತಿ ವಾ ಪರಸ್ಸಾತಿ ವಾ ನ ಮಞ್ಞತಿ. ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಅಹಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ, ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಪರೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ, ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿನ್ತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ. ಚಕ್ಖುತೋ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಅಹಂ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಪರೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ, ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾನಂ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಂ ಮೇತಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಮಮ ಚಕ್ಖೂತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಮಮತ್ತಭೂತಂ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸು ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ.

೯. ಪಠಮಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ನವಮೇ ಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಾತಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಭೂತಾ. ತತೋ ತಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತತೋ ತಂ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ ಭವಸತ್ತೋ ಲೋಕೋ ಭವಮೇವಾಭಿನನ್ದತೀತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ವಿಪರಿಣಾಮಂ ಉಪಗಮನೇನ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ ಹುತ್ವಾಪಿ ಭವೇಸು ಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ ಲಗಿತೋ ಪಲಿಬುದ್ಧೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಭವಂಯೇವ ಅಭಿನನ್ದತಿ. ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯತ್ತಕಂ ಇದಂ ಖನ್ಧಾ ಚ ಧಾತುಯೋ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಚಾತಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಂ. ತಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸು ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ದಸಮೇ ಏತಂ ಮಮಾತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗಾಹೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಿಪರಿವಟ್ಟನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ತೀಸುಪಿ ಇಮೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಕಥಿತಾತಿ.

ಸಬ್ಬವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.

೪. ಜಾತಿಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೩-೪೨. ಜಾತಿಧಮ್ಮವಗ್ಗೇ ಜಾತಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಜಾಯನಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಭಾವಂ. ಜರಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಜೀರಣಸಭಾವಂ. ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಬ್ಯಾಧಿನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಧಿಸಭಾವಂ. ಮರಣಧಮ್ಮನ್ತಿ ಮರಣಸಭಾವಂ. ಸೋಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸೋಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸೋಕಸಭಾವಂ. ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಸಭಾವಂ. ಖಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಖಯಗಮನಸಭಾವಂ. ವಯಧಮ್ಮಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ.

ಜಾತಿಧಮ್ಮವಗ್ಗೋ ಚತುತ್ಥೋ.

೫. ಸಬ್ಬಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೩-೫೨. ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪದೇ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ, ಇತರಾ ಪನ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಪದೇಸುಪಿ ತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವ ಆಗತಾ, ಇತರಾಪಿ ಪನ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಗಹಿತಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಪದ್ದುತನ್ತಿ ಅನೇಕಗ್ಗಟ್ಠೇನ. ಉಪಸ್ಸಟ್ಠನ್ತಿ ಉಪಹತಟ್ಠೇನ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಸಬ್ಬಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

ಪಠಮೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ.

೬. ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫೩-೬೨. ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗೇ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋತಿ ದುಕ್ಖಾನತ್ತವಸೇನಾಪಿ ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋ ಪಹೀಯತಿಯೇವ, ಇದಂ ಪನ ಅನಿಚ್ಚವಸೇನ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಾತಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಆಸವಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ. ಅನುಸಯಾತಿ ಸತ್ತ ಅನುಸಯಾ. ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನನತ್ಥಾಯ. ಪರಿಯಾದಾನಾಯಾತಿ ಖೇಪನತ್ಥಾಯ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗೋ ಛಟ್ಠೋ.

೭. ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಮಿಗಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಟ್ಠಾತಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ಮಾ ವಾ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕನ್ತಾತಿ ಕಮನೀಯಾ. ಮನಾಪಾತಿ ಮನವಡ್ಢನಕಾ. ಪಿಯರೂಪಾತಿ ಪಿಯಜಾತಿಕಾ. ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಕಾಮೇನ ಉಪಸಂಹಿತಾ ರಜನೀಯಾತಿ ರಞ್ಜನೀಯಾ, ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನ್ದೀತಿ ತಣ್ಹಾನನ್ದೀ. ಸಂಯೋಗೋತಿ ಸಂಯೋಜನಂ. ನನ್ದಿಸಂಯೋಜನಸಂಯುತ್ತೋತಿ ನನ್ದೀಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧೋ. ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥಾನೀತಿ ಅರಞ್ಞಾನಿ ಚ ವನಪತ್ಥಾನಿ ಚ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೯) ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪) ಅರಞ್ಞಕಙ್ಗನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಸೇನಾಸನಂ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಗಾಮನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಪಚಾರಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ನ ಕಸೀಯತಿ ನ ವಪೀಯತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ದೂರಾನಮೇತಂ ಸೇನಾಸನಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ವನಸಣ್ಡಾನಮೇತಂ, ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಭಿಂಸನಕಾನಮೇತಂ, ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಸಲೋಮಹಂಸಾನಮೇತಂ, ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಪರಿಯನ್ತಾನಮೇತಂ, ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಅಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಾನಂ ಸೇನಾಸನಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೩೧).

ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿಯನ್ತಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಏಕಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವನಪತ್ಥಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪನ್ತಾನೀತಿ ಪರಿಯನ್ತಾನಿ ಅತಿದೂರಾನಿ. ಅಪ್ಪಸದ್ದಾನೀತಿ ಉದುಕ್ಖಲಮುಸಲದಾರಕಸದ್ದಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಸದ್ದಾನಿ. ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಾನೀತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನಿನ್ನಾದಮಹಾನಿಗ್ಘೋಸಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಾನಿ. ವಿಜನವಾತಾನೀತಿ ಸಞ್ಚರಣಜನಸ್ಸ ಸರೀರವಾತವಿರಹಿತಾನಿ. ಮನುಸ್ಸರಾಹಸ್ಸೇಯ್ಯಕಾನೀತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ರಹೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾನಿ. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಾರುಪ್ಪಾನೀತಿ ನಿಲೀಯನಸಾರುಪ್ಪಾನಿ.

೨. ದುತಿಯಮಿಗಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೪. ದುತಿಯೇ ನನ್ದಿನಿರೋಧಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ತಣ್ಹಾನನ್ದಿಯಾ ನಿರೋಧೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ.

೩-೫. ಪಠಮಸಮಿದ್ಧಿಮಾರಪಞ್ಹಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೬೫-೬೭. ತತಿಯೇ ಸಮಿದ್ಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸಮಿದ್ಧತಾಯ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮೋ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅಭಿರೂಪೋ ಅಹೋಸಿ ಪಾಸಾದಿಕೋ, ಉಕ್ಖಿತ್ತಮಾಲಾಪುಟೋ ವಿಯ ಅಲಙ್ಕತಮಾಲಾಗಬ್ಭೋ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಮಿದ್ಧೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಿದ್ಧಿತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ. ಮಾರೋತಿ ಮರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಮಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಮಾರೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ. ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಮಾರೋ ವಾ ಮಾರಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಾತಿ ತತ್ಥ ಮರಣಂ ವಾ ಮರಣನ್ತಿ ಇದಂ ನಾಮಂ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚತುತ್ಥಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ, ತಥಾ ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಸಮಿದ್ಧಿಲೋಕಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೮. ಛಟ್ಠೇ ಲೋಕೋತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ. ಇತಿ ಮಿಗಜಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಆಯಾಚನಸುತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೭. ಉಪಸೇನಆಸೀವಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೯. ಸತ್ತಮೇ ಸೀತವನೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಸುಸಾನವನೇ. ಸಪ್ಪಸೋಣ್ಡಿಕಪಬ್ಭಾರೇತಿ ಸಪ್ಪಫಣಸದಿಸತಾಯ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೇ ಪಬ್ಭಾರೇ. ಉಪಸೇನಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕಉಪಸೇನತ್ಥೇರಸ್ಸ. ಆಸೀವಿಸೋ ಪತಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಥೇರೋ ಕಿರ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಮಹಾಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲೇಣಚ್ಛಾಯಾಯ ಮನ್ದಮನ್ದೇನ ವಾತಪಾನವಾತೇನ ಬೀಜಿಯಮಾನೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ದುಪಟ್ಟನಿವಾಸನೇ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಲೇಣಚ್ಛದನೇ ದ್ವೇ ಆಸೀವಿಸಪೋತಕಾ ಕೀಳನ್ತಿ. ತೇಸು ಏಕೋ ಪತಿತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಅಂಸಕೂಟೇ ಅವತ್ಥಾಸಿ. ಸೋ ಚ ಫುಟ್ಠವಿಸೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪತಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಥೇರಸ್ಸ ಕಾಯೇ ದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ವಟ್ಟಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನಮೇವಸ್ಸ ವಿಸಂ ಓತಿಣ್ಣಂ. ಥೇರೋ ವಿಸಸ್ಸ ತಥಾಗಮನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಪತಿತಮತ್ತಮೇವ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಗತಂ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಲೇಣೇ ಮಾ ವಿನಸ್ಸತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ. ಪುರಾಯಂ ಕಾಯೋ ಇಧೇವ ವಿಕಿರತೀತಿ ಯಾವ ನ ವಿಕಿರತಿ, ತಾವ ನಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ನೀಹರಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಕತಿವಿಜಹನಭಾವಂ. ತತ್ಥೇವ ವಿಕಿರೀತಿ ಬಹಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಮಞ್ಚಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಕಿರಿ.

೮. ಉಪವಾಣಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೦. ಅಟ್ಠಮೇ ರೂಪಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋ ರೂಪಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ರೂಪರಾಗಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ಪನ ರೂಪರಾಗಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪರಾಗಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋತಿಆದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ನೋ ಚ ರೂಪರಾಗಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ನ ರೂಪರಾಗಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೋ ಚ ರೂಪರಾಗಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸೇಖಾಸೇಖಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾ.

೯. ಪಠಮಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೧. ನವಮೇ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾಕರಾನಂ. ಅವುಸಿತನ್ತಿ ಅವುಟ್ಠಂ. ಆರಕಾತಿ ದೂರೇ. ಏತ್ಥಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅನಸ್ಸಸನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಹಂ ಏತ್ಥ ಅನಸ್ಸಸಿಂ, ನಟ್ಠೋ ನಾಮ ಅಹನ್ತಿ ವದತಿ. ಭಗವಾ – ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ‘ಅಹಂ ನಾಮ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ನಟ್ಠೋ’ತಿ ವದತಿ, ಕಿನ್ನು ಖ್ವಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸು ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ-ಕಸಿಣಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಅಭಿಯೋಗೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ, ತಮ್ಪಿ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ – ‘‘ಕತರಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇಮಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ತತೋ ‘‘ಆಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಕಥೇನ್ತೋ ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾಧೂತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ. ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦. ದುತಿಯಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೨. ದಸಮೇ ಅನಸ್ಸಸನ್ತಿ ನಸ್ಸಸಿಂ, ನಟ್ಠೋ ನಾಮಮ್ಹಿ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಆಯತಿಂ ಅಪುನಬ್ಭವಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಅಪುನಬ್ಭವೋ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಪಹೀನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧. ತತಿಯಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೩. ಏಕಾದಸಮೇ ಅನಸ್ಸಸನ್ತಿ ನಟ್ಠೋ, ಪನಸ್ಸಸನ್ತಿ ಅತಿನಟ್ಠೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗೋ ಸತ್ತಮೋ.

೮. ಗಿಲಾನವಗ್ಗೋ

೧-೫. ಪಠಮಗಿಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭೪-೭೮. ಗಿಲಾನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಮುಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ. ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಅಪ್ಪಞ್ಞಾತೋತಿ ಅಞ್ಞಾತೋ ಅಪಾಕಟೋ. ನವೋಪಿ ಹಿ ಕೋಚಿ ಪಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ ರಾಹುಲತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಸುಮನಸಾಮಣೇರೋ ವಿಯ ಚ, ಅಯಂ ಪನ ನವೋ ಚೇವ ಅಪಞ್ಞಾತೋ ಚ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ. ತಥಾ ಇತೋ ಪರೇಸು ಚತೂಸು.

೬. ಪಠಮಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೯. ಛಟ್ಠೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಜಾನತೋತಿ ದುಕ್ಖಾನತ್ತವಸೇನ ಜಾನತೋಪಿ ಪಹೀಯತಿಯೇವ, ಇದಂ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇ ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ.

೭. ದುತಿಯಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೦. ಸತ್ತಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ. ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸಗ್ಗಾಹೇನ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಯುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ಅಞ್ಞತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯಥಾ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಜನೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹಿ ಜನೋ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿಪಿ ಅತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಪನ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಅತ್ತತೋತಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೮. ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಇಧ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ನೋ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ಕೇವಲಂ ಇಧ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೯. ಲೋಕಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨. ನವಮೇ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಪಲುಜ್ಜತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಇಧ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ.

೧೦. ಫಗ್ಗುನಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩. ದಸಮೇ ಛಿನ್ನಪಪಞ್ಚೇತಿ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸ್ಸ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನಪಪಞ್ಚೇ. ಛಿನ್ನವಟುಮೇತಿ ತಣ್ಹಾವಟುಮಸ್ಸೇವ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನವಟುಮೇ. ಕಿಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ? ಅತಿಕ್ಕನ್ತಬುದ್ಧೇಹಿ ಪರಿಹರಿತಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಚೇ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವಿತೇಪಿ ಅನಾಗತೇ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿವಟ್ಟಂ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ.

ಗಿಲಾನವಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಮೋ.

೯. ಛನ್ನವಗ್ಗೋ

೧. ಪಲೋಕಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೪. ಛನ್ನವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪಲೋಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನಕಸಭಾವಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೨. ಸುಞ್ಞತಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೫. ದುತಿಯೇ ಅತ್ತನಿಯೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರೇನ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ.

೩. ಸಂಖಿತ್ತಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೬. ತತಿಯಂ ಖನ್ಧಿಯವಗ್ಗೇ ಆನನ್ದೋವಾದೇ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪. ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೭. ಚತುತ್ಥೇ ಛನ್ನೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಥೇರೋ, ನ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖನ್ತಥೇರೋ. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ. ಗಿಲಾನಪುಚ್ಛಕಾತಿ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಾ. ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಪಸತ್ಥಂ ಬುದ್ಧವಣ್ಣಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ. ಸೀಸವೇಠಂ ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಸೀಸೇ ವೇಠನಂ ಸೀಸವೇಠಂ, ತಞ್ಚ ದದೇಯ್ಯ. ಸತ್ಥನ್ತಿ ಜೀವಿತಹಾರಕಸತ್ಥಂ. ನಾವಕಙ್ಖಾಮೀತಿ ನ ಇಚ್ಛಾಮಿ. ಪರಿಚಿಣ್ಣೋತಿ ಪರಿಚರಿತೋ. ಮನಾಪೇನಾತಿ ಮನವಡ್ಢನಕೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ತ ಸೇಖಾ ಪರಿಚರನ್ತಿ ನಾಮ, ಅರಹಾ ಪರಿಚಾರೀ ನಾಮ, ಭಗವಾ ಪರಿಚಿಣ್ಣೋ ನಾಮ.

ಏತಞ್ಹಿ, ಆವುಸೋ, ಸಾವಕಸ್ಸ ಪತಿರೂಪನ್ತಿ, ಆವುಸೋ, ಸಾವಕಸ್ಸ ನಾಮ ಏತಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ಅನುಪವಜ್ಜನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ. ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸುತ್ವಾ ವೇದಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಯಂ ಸಾವಕಪವಾರಣಾ ನಾಮ. ಏತಂ ಮಮಾತಿಆದೀನಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ನಿರೋಧಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಖಯವಯಂ ಞತ್ವಾ. ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ. ಏತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಛನ್ನತ್ಥೇರೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ. ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ಞತ್ವಾಪಿ ತಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ವಾ ಅವತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀಯೇವ ಅಹೋಸಿ. ಚುನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ.

ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಾರಣನ್ತಿಕಂ ವೇದನಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಸತ್ಥಂ ಆಹರಾಮೀತಿ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಆಯಸ್ಮಾ, ತೇನ ಇದಮ್ಪಿ ಮನಸಿಕರೋಹೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಛನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ನಿರೋಧಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ತಿಣ್ಣಂ ಗಾಹಾನಂ ವಸೇನ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ವದಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಮೇವ ದೀಪೇನ್ತೋ ವದತಿ. ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ. ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ. ಚಲಿತನ್ತಿ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಯಿದಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇದನಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅಹಂ ವೇದಯಾಮಿ, ಮಮ ವೇದನಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಇದಾನಿ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ, ಇಮಿನಾಪಿ ನಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋವ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವದತಿ.

ಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಕಿಲೇಸಪಸ್ಸದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನತಿಯಾತಿ ತಣ್ಹಾನತಿಯಾ. ಅಸತೀತಿ ಭವತ್ಥಾಯ ಆಲಯನಿಕನ್ತಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇ ಅಸತಿ. ಆಗತಿಗತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತಿ ನಾಮ, ಚುತಿವಸೇನ ಗಮನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಚುತೂಪಪಾತೋತಿ ಚವನವಸೇನ ಚುತಿ, ಉಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪಪಾತೋ. ನೇವಿಧ ನ ಹುರಂ ನ ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ನ ಇಧಲೋಕೇ ನ ಪರಲೋಕೇ ನ ಉಭಯತ್ಥ ಹೋತಿ. ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಯಮೇವ ಅನ್ತೋ ಅಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪರಿವಟುಮಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ. ಅನ್ತರಾಭವಸ್ಸ ಹಿ ಭಾವೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವ. ‘‘ಅನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರದೀಪನಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ನೇವ ಇಧ ನ ಹುರಂ, ಅಪರೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ನ ಉಭಯನ್ತಿ.

ಸತ್ಥಂ ಆಹರೇಸೀತಿ ಜೀವಿತಹಾರಕಸತ್ಥಂ ಆಹರಿ, ಆಹರಿತ್ವಾ ಕಣ್ಠನಾಳಂ ಛಿನ್ದಿ. ಅಥಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮರಣಭಯಂ ಓಕ್ಕಮಿ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ, ಸಂವಿಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ, ಸಮಸೀಸೀ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ. ಸಮ್ಮುಖಾಯೇವ ಅನುಪವಜ್ಜತಾ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಥೇರಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಹೋತಿ; ಏತೇನ ಪನ ಬ್ಯಾಕರಣೇನ ಅನನ್ತರಾಯಮಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತದೇವ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

ಉಪವಜ್ಜಕುಲಾನೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಕುಲಾನಿ. ಇಮಿನಾ ಥೇರೋ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಸು ಚ ಉಪಟ್ಠಾಯಿಕಾಸು ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಸನೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಕುಲಸಂಸಗ್ಗದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕುಲೇಸು ಸಂಸಗ್ಗಾಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಹೇತೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಠಾನೇ ಥೇರಸ್ಸ ಕುಲೇಸು ಅಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೫-೬. ಪುಣ್ಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೮-೮೯. ಪಞ್ಚಮೇ ತಞ್ಚೇತಿ ತಂ ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ. ನನ್ದಿಸಮುದಯಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮೋಧಾನೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೋಧಾನಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ‘‘ನನ್ದಿಸಮುದಯಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ದುತಿಯನಯೇ ನಿರೋಧೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಇಮಿನಾ ತ್ವಂ ಪುಣ್ಣಾತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ. ಏವಂ ತಾವ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟವಸೇನ ದೇಸನಂ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರಂ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದಾಪೇತುಂ ಇಮಿನಾ ತ್ವನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಚಣ್ಡಾತಿ ದುಟ್ಠಾ ಕಿಬ್ಬಿಸಾ. ಫರುಸಾತಿ ಕಕ್ಖಳಾ ಅಕ್ಕೋಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಪರಿಭಾಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಿಂ ಸಮಣೋ ನಾಮ ತ್ವಂ, ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತಜ್ಜೇಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥಾತಿ ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಏತ್ಥ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ದಣ್ಡೇನಾತಿ ಚತುಹತ್ಥದಣ್ಡೇನ ವಾ ಖದಿರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಘಟಿಕಮುಗ್ಗರೇನ ವಾ. ಸತ್ಥೇನಾತಿ ಏಕತೋಧಾರಾದಿನಾ ಸತ್ಥೇನ. ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ಜೀವಿತಹಾರಕಸತ್ಥಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ. ಇದಂ ಥೇರೋ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸತ್ಥಹಾರಕಪರಿಯೇಸನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ದಮೂಪಸಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದಮೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ.

‘‘ಸಚ್ಚೇನ ದನ್ತೋ ದಮಸಾ ಉಪೇತೋ,

ವೇದನ್ತಗೂ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೯೫; ಸು. ನಿ. ೪೬೭) –

ಏತ್ಥ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ದಮೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಯದಿ ಸಚ್ಚಾ ದಮಾ ಚಾಗಾ, ಖನ್ತ್ಯಾ ಭಿಯ್ಯೋಧ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೯೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬) ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ದಮೋತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ದಾನೇನ ದಮೇನ ಸಂಯಮೇನ ಸಚ್ಚವಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೫; ಮ. ನಿ. ೨.೨೨೬) ಏತ್ಥ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ದಮೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಖನ್ತಿ ದಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪಸಮೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಪುಣ್ಣೋತಿ ಕೋ ಪನೇಸ ಪುಣ್ಣೋ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಪನೇತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸೀತಿ? ಸುನಾಪರನ್ತವಾಸಿಕೋ ಏವ ಏಸ, ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಪನ ಅಸಪ್ಪಾಯವಿಹಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪ್ಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಸುನಾಪರನ್ತರಟ್ಠೇ ಕಿರ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾಣಿಜಗಾಮೇ ಏತೇ ದ್ವೇ ಭಾತರೋ. ತೇಸು ಕದಾಚಿ ಜೇಟ್ಠೋ ಪಞ್ಚ ಸಕಟಸತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಆಹರತಿ, ಕದಾಚಿ ಕನಿಟ್ಠೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಮಯೇ ಕನಿಟ್ಠಂ ಘರೇ ಠಪೇತ್ವಾ, ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕೋ ಪಞ್ಚ ಸಕಟಸತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪತ್ವಾ, ಜೇತವನಸ್ಸ ನಾತಿದೂರೇ ಸಕಟಸತ್ಥಂ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಪರಿಜನಪರಿವುತೋ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿ.

ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಸಾವತ್ಥಿವಾಸಿನೋ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸುದ್ಧುತ್ತರಾಸಙ್ಗಾ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದಿಹತ್ಥಾ ಯೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಯೇನ ಧಮ್ಮೋ, ಯೇನ ಸಙ್ಘೋ, ತನ್ನಿನ್ನಾ ತಪ್ಪೋಣಾ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರಾ ಹುತ್ವಾ, ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಜೇತವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೋ ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಇಮೇ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಏಕಂ ಮನುಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಕಿಂ ತ್ವಂ, ಅಯ್ಯೋ, ನ ಜಾನಾಸಿ? ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘರತನಾನಿ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ, ಇಚ್ಚೇಸೋ ಮಹಾಜನೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸೋತುಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಛವಿಚಮ್ಮಾದೀನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಆಹಚ್ಚ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಜನಪರಿವುತೋ ತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಸತ್ಥು ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತೇ ಠಿತೋ, ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ಅಥ ತಥಾಗತೇನ ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರಿಸಾಯ ಉಯ್ಯೋಜಿತಾಯ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ, ವನ್ದಿತ್ವಾ, ಸ್ವಾತನಾಯ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ, ದುತಿಯದಿವಸೇ ಮಣ್ಡಪಂ ಕಾರೇತ್ವಾ, ಆಸನಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ, ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ, ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಧನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ, ಏತ್ತಕಂ ಧನಂ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ‘‘ಇಮಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ದೇಹೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ, ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಾಯಣೋ ಅಹೋಸಿ.

ಅಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಜನಪದೋ ಮಯ್ಹಂ ಅಸಪ್ಪಾಯೋ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕರಟ್ಠಮೇವ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ, ಸಾಯನ್ಹೇ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ, ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ, ಸತ್ತ ಸೀಹನಾದೇ ನದಿತ್ವಾ, ಪಕ್ಕಾಮಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಪುಣ್ಣೋ…ಪೇ… ವಿಹರತೀ’’ತಿ.

ಕತ್ಥ ಪನಾಯಂ ವಿಹಾಸೀತಿ? ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಹಾಸಿ. ಸುನಾಪರನ್ತರಟ್ಠಂ ತಾವ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚ ಅಬ್ಬುಹತ್ಥಪಬ್ಬತಂ ನಾಮ ಪತ್ವಾ ವಾಣಿಜಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ. ಅಥ ನಂ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಂ ದತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಇಧೇವ ವಸಥಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಸಾಪೇಸಿ.

ತತೋ ಸಮುದ್ದಗಿರಿವಿಹಾರಂ ನಾಮ ಅಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಅಯಕನ್ತಪಾಸಾಣೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕತಚಙ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಕೋಚಿ ತಂ ಚಙ್ಕಮಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಸಮುದ್ದವೀಚಿಯೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಯಕನ್ತಪಾಸಾಣೇಸು ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಹಾಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಸಮುದ್ದಂ ನಿಸ್ಸದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ.

ತತೋ ಮಾತುಲಗಿರಿಂ ನಾಮ ಅಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥಪಿ ಸಕುಣಸಙ್ಘೋ ಉಸ್ಸನ್ನೋ ರತ್ತಿಞ್ಚ ದಿವಾ ಚ ಸದ್ದೋ ಏಕಾಬದ್ಧೋವ ಅಹೋಸಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ನ ಫಾಸುಕ’’ನ್ತಿ ತತೋ ಮಕುಲಕಾರಾಮವಿಹಾರಂ ನಾಮ ಗತೋ. ಸೋ ವಾಣಿಜಗಾಮಸ್ಸ ನಾತಿದೂರೋ ನಚ್ಚಾಸನ್ನೋ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಿವಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸದ್ದೋ. ಥೇರೋ ‘‘ಇಮಂ ಠಾನಂ ಫಾಸುಕ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮನಾದೀನಿ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ. ಏವಂ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಹಾಸಿ.

ಅಥೇಕದಿವಸಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಪಞ್ಚ ವಾಣಿಜಸತಾನಿ ‘‘ಪರಸಮುದ್ದಂ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ನಾವಾಯ ಭಣ್ಡಂ ಪಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ನಾವಾರೋಹನದಿವಸೇ ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ಥೇರಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ, ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ವನ್ದಿತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಸಮುದ್ದೋ ನಾಮ ಅಸದ್ಧೇಯ್ಯೋ ಅನೇಕನ್ತರಾಯೋ, ಅಮ್ಹೇ ಆವಜ್ಜೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಾವಂ ಆರುಹಿ. ನಾವಾ ಉತ್ತಮಜವೇನ ಗಚ್ಛಮಾನಾ ಅಞ್ಞತರಂ ದೀಪಕಂ ಪಾಪುಣಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಪಾತರಾಸಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ದೀಪಕೇ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದೀಪಕೇ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ, ಚನ್ದನವನಮೇವ ಅಹೋಸಿ.

ಅಥೇಕೋ ವಾಸಿಯಾ ರುಕ್ಖಂ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಲೋಹಿತಚನ್ದನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭೋ, ಮಯಂ ಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪರಸಮುದ್ದಂ ಗಚ್ಛಾಮ, ಇತೋ ಚ ಉತ್ತರಿ ಲಾಭೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಚತುರಙ್ಗುಲಮತ್ತಾ ಘಟಿಕಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅಗ್ಘತಿ. ಹಾರೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಹಾರೇತ್ವಾ ಚನ್ದನಸ್ಸ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತೇ ತಥಾ ಕರಿಂಸು. ಚನ್ದನವನೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ಅಮನುಸ್ಸಾ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ‘‘ಇಮೇಹಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಚನ್ದನವನಂ ನಾಸಿತಂ ಘಾತೇಸ್ಸಾಮ ನೇ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ – ‘‘ಇಧೇವ ಘಾತಿತೇಸು ಸಬ್ಬಂ ಏಕಕುಣಪಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ ನೇಸಂ ನಾವಂ ಓಸೀದೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಅಥ ನೇಸಂ ನಾವಂ ಆರುಯ್ಹ ಮುಹುತ್ತಂ ಗತಕಾಲೇಯೇವ ಉಪ್ಪಾತಿಕಂ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತೇ ಅಮನುಸ್ಸಾ ಭಯಾನಕಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದಸ್ಸಯಿಂಸು. ಭೀತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ದೇವತಾನಂ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠೋ ಚೂಳಪುಣ್ಣಕುಟುಮ್ಬಿಕೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಭಾತಾ ಅವಸ್ಸಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ಥೇರೋಪಿ ಕಿರ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಬ್ಯಸನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ, ವೇಹಾಸಂ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ, ಅಭಿಮುಖೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಮನುಸ್ಸಾ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾವ ‘‘ಅಯ್ಯೋ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ ಏತೀ’’ತಿ ಅಪಕ್ಕಮಿಂಸು, ಉಪ್ಪಾತಿಕಂ ಸನ್ನಿಸೀದಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಮಾ ಭಾಯಥಾ’’ತಿ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಗನ್ತುಕಾಮತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಕಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ. ಥೇರೋ ನಾವಙ್ಗಣೇ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಏತೇಸಂ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ. ವಾಣಿಜಾ ಸಕಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ‘‘ಏಥ ಥೇರಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಮಾತುಗಾಮಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೀಸು ಸರಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ ಪಟಿವೇದೇಸುಂ. ತತೋ ನಾವಾಯ ಭಣ್ಡಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಏಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಅಯಂ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಥೇರೋ ಮಯ್ಹಂ ವಿಸುಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ. ಸತ್ಥಾ ಪನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋತಿ. ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಭನ್ತೇತಿ. ತೇನ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥು ಮಣ್ಡಲಮಾಳಂ ಕರೋಥ. ಏವಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಥಾತಿ. ತೇ ಸಾಧು, ಭನ್ತೇತಿ. ತೇನ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಮಣ್ಡಲಮಾಳಂ ಕಾತುಂ ಆರಭಿಂಸು.

ಸತ್ಥಾಪಿ ಕಿರ ತಂ ಆರದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಭೋಗಂ ಅಕಾಸಿ. ಆರಕ್ಖಮನುಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಂ ಓಭಾಸಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಮಹೇಸಕ್ಖಾ ದೇವತಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕರಿಂಸು. ಉಪಾಸಕಾ ಮಣ್ಡಲಮಾಳಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸೇನಾಸನಾನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ದಾನಸಮ್ಭಾರಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ, ‘‘ಕತಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ, ಸತ್ಥಾರಂ ಪಕ್ಕೋಸಥಾ’’ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಥೇರೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಇದ್ಧಿಯಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ವಾಣಿಜಗಾಮವಾಸಿನೋ ತುಮ್ಹೇ ದಟ್ಠುಕಾಮಾ, ತೇಸಂ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಯಾಚಿ. ಭಗವಾ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ. ಥೇರೋ ಸಕಟ್ಠಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಾಗತೋ.

ಭಗವಾಪಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ, ‘‘ಆನನ್ದ, ಸ್ವೇ ಸುನಾಪರನ್ತೇ ವಾಣಿಜಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿಸ್ಸಾಮ, ತ್ವಂ ಏಕೂನಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಲಾಕಂ ದೇಹೀ’’ತಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ‘‘ಆಕಾಸಚಾರೀ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಲಾಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ಆಹ. ತಂದಿವಸಂ ಕುಣ್ಡಧಾನತ್ಥೇರೋ ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ವಾಣಿಜಗಾಮವಾಸಿನೋಪಿ ‘‘ಸ್ವೇ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಗಾಮಮಜ್ಝೇ ಮಣ್ಡಪಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಗ್ಗಂ ಸಜ್ಜಯಿಂಸು. ಭಗವಾ ಪಾತೋವ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ, ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ, ನಿಸೀದಿ. ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಸನಂ ಉಣ್ಹಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸುನಾಪರನ್ತಗಮನಂ ದಿಸ್ವಾ, ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ, ‘‘ತಾತ, ಅಜ್ಜ ಭಗವಾ ತಿಂಸಮತ್ತಾನಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಪಿಣ್ಡಚಾರಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಪಞ್ಚ ಕೂಟಾಗಾರಸತಾನಿ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಜೇತವನದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಮತ್ಥಕೇ ಗಮನಸಜ್ಜಾನಿ ಕತ್ವಾ ಠಪೇಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಭಗವತೋ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಚತುಮುಖಂ ಅಹೋಸಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ದ್ವಿಮುಖಾನಿ, ಸೇಸಾನಿ ಏಕಮುಖಾನಿ, ಸತ್ಥಾ ಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಕೂಟಾಗಾರೇಸು ಧುರಕೂಟಾಗಾರಂ ಪಾವಿಸಿ. ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕೂನಪಞ್ಚಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿಪಿ ಕೂಟಾಗಾರಗತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ಏಕಂ ತುಚ್ಛಂ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಅಹೋಸಿ, ಪಞ್ಚಪಿ ಕೂಟಾಗಾರಸತಾನಿ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂಸು.

ಸತ್ಥಾ ಸಚ್ಚಬನ್ಧಪಬ್ಬತಂ ನಾಮ ಪತ್ವಾ ಕೂಟಾಗಾರಂ ಆಕಾಸೇ ಠಪೇಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತೇ ಸಚ್ಚಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕತಾಪಸೋ ಮಹಾಜನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಸತಿ, ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಚಸ್ಸ ಅನ್ತೋಚಾಟಿಯಂ ಪದೀಪೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಜಲತಿ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಮಸ್ಸ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತಾಪಸೋ ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ಮಗ್ಗೇನೇವಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ. ಸೋ ಏಹಿಭಿಕ್ಖು ಹುತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಮಯಪತ್ತಚೀವರಧರೋ ತುಚ್ಛಕೂಟಾಗಾರಂ ಪಾವಿಸಿ.

ಭಗವಾ ಕೂಟಾಗಾರಗತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಾಣಿಜಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಕೂಟಾಗಾರಾನಿ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಕಾನಿ ಕತ್ವಾ, ವಾಣಿಜಗಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ. ವಾಣಿಜಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಮಕುಲಕಾರಾಮಂ ನಯಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ಮಣ್ಡಲಮಾಳಂ ಪಾವಿಸಿ. ಮಹಾಜನೋ ಯಾವ ಸತ್ಥಾ ಭತ್ತದರಥಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಿ, ತಾವ ಪಾತರಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾದಾಯ ಬಹುಂ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಪುಪ್ಫಞ್ಚ ಆದಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಾಯ ಆರಾಮಂ ಪಚ್ಚಾಗಮಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೋ ಜಾತೋ, ಮಹನ್ತಂ ಬುದ್ಧಕೋಲಾಹಲಂ ಅಹೋಸಿ.

ಸತ್ಥಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಸತ್ತಾಹಂ ತತ್ಥೇವ ವಸಿ, ಅರುಣಂ ಪನ ಮಹಾಗನ್ಧಕುಟಿಯಂಯೇವ ಉಟ್ಠಪೇಸಿ. ಸತ್ತಾಹಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ತತ್ಥ ಸತ್ತಾಹಂ ವಸಿತ್ವಾ, ವಾಣಿಜಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ, ‘‘ತ್ವಂ ಇಧೇವ ವಸಾಹೀ’’ತಿ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅನ್ತರೇ ನಮ್ಮದಾನದೀ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸಾ ತೀರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ನಮ್ಮದಾ ನಾಗರಾಜಾ ಸತ್ಥು ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕತ್ವಾ, ನಾಗಭವನಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ, ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಅಕಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತ್ವಾ ನಾಗಭವನಾ ನಿಕ್ಖಮಿ. ಸೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪರಿಚರಿತಬ್ಬಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿ. ಭಗವಾ ನಮ್ಮದಾನದೀತೀರೇ ಪದಚೇತಿಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತಂ ವೀಚೀಸು ಆಗತಾಸು ಪಿಧೀಯತಿ, ಗತಾಸು ವಿವರೀಯತಿ. ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಪತ್ತಂ ಅಹೋಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಚ್ಚಬನ್ಧಪಬ್ಬತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಚ್ಚಬನ್ಧಂ ಆಹ – ‘‘ತಯಾ ಮಹಾಜನೋ ಅಪಾಯಮಗ್ಗೇ ಓತಾರಿತೋ. ತ್ವಂ ಇಧೇವ ವಸಿತ್ವಾ, ಏತೇಸಂ ಲದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ, ನಿಬ್ಬಾನಮಗ್ಗೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಹೀ’’ತಿ. ಸೋಪಿ ಪರಿಚರಿತಬ್ಬಂ ಯಾಚಿ. ಸತ್ಥಾ ಘನಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಅಲ್ಲಮತ್ತಿಕಪಿಣ್ಡಮ್ಹಿ ಲಞ್ಛನಂ ವಿಯ ಪದಚೇತಿಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತತೋ ಜೇತವನಮೇವ ಗತೋ. ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ತೇನೇವ ಅನ್ತರವಸ್ಸೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ. ಮಹಾಜನೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ಸರೀರಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ, ಬಹೂನಿ ಗನ್ಧಕಟ್ಠಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ, ಸರೀರಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಧಾತುಯೋ ಆದಾಯ ಚೇತಿಯಂ ಅಕಾಸಿ. ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಆಳಾಹನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಭಿಕ್ಖೂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೭-೮. ಪಠಮಏಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೯೦-೯೧. ಸತ್ತಮೇ ಏಜಾತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಾ ಹಿ ಚಲನಟ್ಠೇನ ಏಜಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾವ ಆಬಾಧನಟ್ಠೇನ ರೋಗೋ, ಅನ್ತೋ ದುಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಗಣ್ಡೋ, ನಿಕನ್ತನಟ್ಠೇನ ಸಲ್ಲಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಜಾ ರೋಗೋ ಚೇವ ಗಣ್ಡೋ ಚ ಸಲ್ಲಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ. ಚಕ್ಖುಂ ನ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ, ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅಟ್ಠಮಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೯-೧೦. ಪಠಮದ್ವಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೯೨-೯೩. ನವಮೇ ದ್ವಯನ್ತಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ದಸಮೇ ಇತ್ಥೇತಂ ದ್ವಯನ್ತಿ ಏವಮೇತಂ ದ್ವಯಂ. ಚಲಞ್ಚೇವ ಬ್ಯಥಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಚಲತಿ ಚೇವ ಬ್ಯಥತಿ ಚ. ಯೋಪಿ ಹೇತು ಯೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ಹೇತು ಚೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ. ಕುತೋ ನಿಚ್ಚಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನಿಚ್ಚಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ಪನ ದಾಸಸ್ಸ ದಾಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಜಾತೋ ಪುತ್ತೋ ಪರೋವ ದಾಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಗತೀತಿ ಸಹಗತಿ. ಸನ್ನಿಪಾತೋತಿ ಏಕತೋ ಸನ್ನಿಪತನಂ. ಸಮವಾಯೋತಿ ಏಕತೋ ಸಮಾಗಮೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗತಿಸನ್ನಿಪಾತಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯನಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಸಮವಾಯೋತಿ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ.

ಸೋಪಿ ಹೇತೂತಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವತ್ಥು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಹಜಾತಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಅಯಂ ಹೇತು. ಫುಟ್ಠೋತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠಮೇವ ಗೋಚರಂ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ, ಚೇತನಾ ಚೇತೇತಿ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫುಟ್ಠೋತಿ ವಾ ಫಸ್ಸಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ, ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮೇವ ವೇದನಾದೀಹಿ ವೇದೇತಿ ಚೇತೇತಿ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಮತಿಂಸಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ತಾವ ವತ್ಥು ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಫುಟ್ಠೋ ವೇದೇತೀತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಚೇತೇತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಏಕನ್ತತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಛ ಪಞ್ಚಕಾತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪನೇತೇ ಛಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾತಿ ಸಪಚ್ಚಯೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ.

ಛನ್ನವಗ್ಗೋ ನವಮೋ.