೫. ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗೋ

೧. ಅತ್ತದೀಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೩. ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದೀಪಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿಂ ಪರಾಯಣಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಸರಣಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅನಞ್ಞಸರಣಾತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾಯಾಮೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ, ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಥೋ,

ಕೋ ಹಿ ನಾಥೋ ಪರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೬೦);

ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ. ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ತಾ ನಾಮ? ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮದೀಪಾ ಧಮ್ಮಸರಣಾ ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ. ಯೋನೀತಿ ಕಾರಣಂ – ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ, ಭೂಮಿಜ, ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೨೭) ವಿಯ. ಕಿಂಪಹೋತಿಕಾತಿ ಕಿಂಪಭುತಿಕಾ, ಕುತೋ ಪಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ? ರೂಪಸ್ಸ ತ್ವೇವಾತಿ ಇದಂ ತೇಸಂಯೇವ ಸೋಕಾದೀನಂ ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ಗಹತಿ. ತದಙ್ಗನಿಬ್ಬುತೋತಿ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಙ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ ತದಙ್ಗನಿಬ್ಬುತೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ಕಥಿತಾ. ಪಠಮಂ.

೨. ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪. ದುತಿಯೇ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯೋ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ ‘‘ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೫. ತತಿಯೇ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿರಜ್ಜತಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿರಜ್ಜತಿ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ರೂಪಧಾತುಯಾತಿಆದಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಸಹ ಫಲೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿಯೇವ. ಠಿತನ್ತಿ ಉಪರಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾಭಾವೇನ ಠಿತಂ. ಠಿತತ್ತಾ ಸನ್ತುಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಪತ್ತಭಾವೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಂ. ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಸಯಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ದುತಿಯಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೬. ಚತುತ್ಥೇ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಅಪರನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಥಾಮಸೋ ಪರಾಮಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಥಾಮಸೋ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಇದಾನಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಚ ಫಲಾನಿ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪಸ್ಮಿನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ಪಹೀನಾ, ಇದಂ ಪನ ಉಪರಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಸಮನುಪಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಗಾಹವಸೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪರಿಪುಣ್ಣಗಾಹವಸೇನ ಏತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಂ. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚೇವ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ. ಅಸ್ಮೀತಿ ಚಸ್ಸ ಅವಿಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಮೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಪಞ್ಚತ್ತಯಂ ಅವಿಗತಮೇವ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸಜಾತೇ ಸತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತೂತಿ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಫಸ್ಸಜೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸತೋ ಜಾತೇನ. ಅಪಿಚ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು, ಆವಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು. ಧಮ್ಮಾದಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾವ. ಅಸ್ಮೀತಿಪಿಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಸ್ಮೀತಿ ಏವಮ್ಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ. ಇತೋ ಪರೇಸು ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಧಮ್ಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ. ನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿವಸೇನ. ರೂಪೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಸ್ಸತಮೇವ ಭಜನ್ತಿ. ಅಥೇತ್ಥಾತಿ ಅಥ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಠಿತೇಸು ಏತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತಿ. ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅಸ್ಮೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ, ವಿಪಾಕಮನಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಕ್ಖಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ. ಇತಿ ತಯೋ ಪಪಞ್ಚಾ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ, ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಮನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೮. ಛಟ್ಠೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಚತುಭೂಮಕಾ. ಸಾಸವನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಉಪಾದಾನಿಯನ್ತಿ ತಥೇವ ಚ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಂ. ಉಪಾದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಿಯಂ. ಇಧಾಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ರೂಪಂ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಂ, ಸಾಸವರಾಸಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ವೇದನಾದಯೋ ಸಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅನಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತೇ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಾ, ತೇಭೂಮಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಾಸವಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಾತಿ. ಛಟ್ಠಂ.

೭-೮. ಸೋಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೯-೫೦. ಸತ್ತಮೇ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಅಹಮಸ್ಮಿ. ಕಿಮಞ್ಞತ್ರ ಯಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಂ ಭವೇಯ್ಯ? ಅದಸ್ಸನಂ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ತೇ ಪರಿವಟ್ಟಂ ವಜಿರಭೇದದೇಸನಂ ಆರಭನ್ತೋ ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ಸೋಣೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮಾನಿ.

೯-೧೦. ನನ್ದಿಕ್ಖಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೧-೫೨. ನವಮದಸಮೇಸು ನನ್ದಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ರಾಗಕ್ಖಯಾ ನನ್ದಿಕ್ಖಯೋತಿ ಇದಂ ನನ್ದೀತಿ ವಾ ರಾಗೋತಿ ವಾ ಇಮೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಾಯ ವುತ್ತಂ. ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯಾ ನನ್ದಿಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ಇಧ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನನ್ದಿರಾಗಕ್ಖಯಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಫಲಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ. ನವಮದಸಮಾನಿ.

ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ.