ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ

ಖನ್ಧವಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

೧. ಖನ್ಧಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ನಕುಲಪಿತುವಗ್ಗೋ

೧. ನಕುಲಪಿತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ಖನ್ಧಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಭಗ್ಗೇಸೂತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಜನಪದೇ. ಸುಸುಮಾರಗಿರೇತಿ ಸುಸುಮಾರಗಿರನಗರೇ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಮಾಪಿಯಮಾನೇ ಸುಸುಮಾರೋ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ, ತೇನಸ್ಸ ‘‘ಸುಸುಮಾರಗಿರ’’ನ್ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಭೇಸಕಳಾವನೇತಿ ಭೇಸಕಳಾಯ ನಾಮ ಯಕ್ಖಿನಿಯಾ ಅಧಿವುತ್ಥತ್ತಾ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೇ ವನೇ. ತದೇವ ಮಿಗಗಣಸ್ಸ ಅಭಯತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಮಿಗದಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ತಂ ನಗರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರತಿ. ನಕುಲಪಿತಾತಿ ನಕುಲಸ್ಸ ನಾಮ ದಾರಕಸ್ಸ ಪಿತಾ.

ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ. ವುಡ್ಢೋತಿ ವಯೋವುಡ್ಢೋ. ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋ. ಅದ್ಧಗತೋತಿ ತಿಯದ್ಧಗತೋ. ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಅದ್ಧೇಸು ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಆತುರಕಾಯೋತಿ ಗಿಲಾನಕಾಯೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಸರೀರಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಪಗ್ಘರಣಟ್ಠೇನ ಆತುರಂಯೇವ ನಾಮ. ವಿಸೇಸೇನ ಪನಸ್ಸ ಜರಾತುರತಾ ಬ್ಯಾಧಾತುರತಾ ಮರಣಾತುರತಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಆತುರತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಾಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಸೋ ಮಹಲ್ಲಕತ್ತಾ ಜರಾತುರೋವ, ಅಭಿಣ್ಹರೋಗತಾಯ ಪನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಧಾತುರತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅಭಿಕ್ಖಣಾತಙ್ಕೋತಿ ಅಭಿಣ್ಹರೋಗೋ ನಿರನ್ತರರೋಗೋ. ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸಾವೀತಿ ತಾಯ ಆತುರತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಆಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಕದಾಚಿದೇವ ದಟ್ಠುಂ ಲಭಾಮಿ, ನ ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನೋಭಾವನೀಯಾನನ್ತಿ ಮನವಡ್ಢಕಾನಂ. ಯೇಸು ಹಿ ದಿಟ್ಠೇಸು ಕುಸಲವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಡ್ಢತಿ, ತೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದಯೋ ಮಹಾಥೇರಾ ಮನೋಭಾವನೀಯಾ ನಾಮ. ಅನುಸಾಸತೂತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಾಸತು. ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಓವಾದೋ ನಾಮ, ಅಪರಾಪರಂ ಅನುಸಾಸನೀ ನಾಮ. ಓತಿಣ್ಣೇ ವಾ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಚನಂ ಓವಾದೋ ನಾಮ, ಅನೋತಿಣ್ಣೇ ತನ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಪವೇಣಿವಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ ಅನುಸಾಸನೀ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ಓವಾದೋತಿ ವಾ ಅನುಸಾಸನೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ.

ಆತುರೋ ಹಾಯನ್ತಿ ಆತುರೋ ಹಿ ಅಯಂ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಪಿಯಙ್ಗುಸಾಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ನಿಚ್ಚಪಗ್ಘರಣಟ್ಠೇನ ಆತುರೋಯೇವ. ಅಣ್ಡಭೂತೋತಿ ಅಣ್ಡಂ ವಿಯ ಭೂತೋ ದುಬ್ಬಲೋ. ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಂ ವಾ ಮಯೂರಣ್ಡಂ ವಾ ಗೇಣ್ಡುಕಂ ವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಖಿಪನ್ತೇನ ವಾ ಪಹರನ್ತೇನ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೀಳಿತುಂ, ತಾವದೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಕಾಯೋ ಕಣ್ಟಕೇಪಿ ಖಾಣುಕೇಪಿ ಪಕ್ಖಲಿತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅಣ್ಡಂ ವಿಯ ಭೂತೋತಿ ಅಣ್ಡಭೂತೋ. ಪರಿಯೋನದ್ಧೋತಿ ಸುಖುಮೇನ ಛವಿಮತ್ತೇನ ಪರಿಯೋನದ್ಧೋ. ಅಣ್ಡಞ್ಹಿ ಸಾರತಚೇನ ಪರಿಯೋನದ್ಧಂ, ತೇನ ಡಂಸಮಕಸಾದಯೋ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾಪಿ ಛವಿಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯೂಸಂ ಪಗ್ಘರಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಛವಿಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಸುಖುಮಾಯ ಛವಿಯಾ ಪರಿಯೋನದ್ಧೋ. ಕಿಮಞ್ಞತ್ರ ಬಾಲ್ಯಾತಿ ಬಾಲಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಮತ್ಥಿ? ಬಾಲೋಯೇವ ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಏವರೂಪೋ, ತಸ್ಮಾ.

ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನನ್ತರಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರಾಜಪುರಿಸೋ ವಿಯ, ಸದ್ಧಮ್ಮಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಅನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಅಪಚಿತಿಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಯೇನಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ. ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಸನ್ನಾನಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ನಿದ್ದೋಸೋ. ಪರಿಯೋದಾತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯೇವ ಹಿ ಏಸ ಪರಿಯೋದಾತೋತಿ ವುತ್ತೋ, ನ ಸೇತಭಾವೇನ. ಏತಸ್ಸ ಚ ಪರಿಯೋದಾತತಂ ದಿಸ್ವಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ನಯಗ್ಗಾಹಪಞ್ಞಾ ಕಿರೇಸಾ ಥೇರಸ್ಸ.

ಕಥಞ್ಹಿ ನೋ ಸಿಯಾತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನ ಲದ್ಧಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ? ಲದ್ಧಾಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಸತ್ಥುವಿಸ್ಸಾಸಿಕಭಾವಂ. ಅಯಂ ಕಿರ ಸತ್ಥು ದಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಿತಿಪೇಮಂ, ಉಪಾಸಿಕಾ ಚಸ್ಸ ಮಾತಿಪೇಮಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಉಭೋಪಿ ‘‘ಮಮ ಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ವದನ್ತಿ. ಭವನ್ತರಗತೋ ಹಿ ನೇಸಂ ಸಿನೇಹೋ. ಸಾ ಕಿರ ಉಪಾಸಿಕಾ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಾತಾವ, ಸೋ ಚ, ಗಹಪತಿ, ಪಿತಾವ ಅಹೋಸಿ. ಪುನ ಪಞ್ಚ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಉಪಾಸಿಕಾ ಮಹಾಮಾತಾ, ಉಪಾಸಕೋ ಮಹಾಪಿತಾ, ತಥಾ ಚೂಳಾಮಾತಾ ಚೂಳಪಿತಾತಿ. ಏವಂ ಸತ್ಥಾ ದಿಯಡ್ಢಅತ್ತಭಾವಸಹಸ್ಸಂ ತೇಸಂಯೇವ ಹತ್ಥೇ ವಡ್ಢಿತೋ. ತೇನೇವ ತೇ ಯಂ ನೇವ ಪುತ್ತಸ್ಸ, ನ ಪಿತು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಥೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಕಥೇನ್ತಿ. ಇಮಿನಾಯೇವ ಚ ಕಾರಣೇನ ಭಗವಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಉಪಾಸಕಾನಂ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ನಕುಲಪಿತಾ ಗಹಪತಿ, ಯದಿದಂ ನಕುಲಮಾತಾ ಗಹಪತಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೫೭) ತೇ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ. ಇತಿ ಸೋ ಇಮಂ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಕಥಞ್ಹಿ ನೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ. ಅಮತೇನ ಅಭಿಸಿತ್ತೋತಿ ನಸ್ಸಿಧ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಾ ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ‘‘ಅಮತಾಭಿಸೇಕೋ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಮಧುರಧಮ್ಮದೇಸನಾಯೇವ ಪನ ‘‘ಅಮತಾಭಿಸೇಕೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದೂರತೋಪೀತಿ ತಿರೋರಟ್ಠಾಪಿ ತಿರೋಜನಪದಾಪಿ.

ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೮). ಸಪ್ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸಬ್ಬೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವೇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ,

ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ;

ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚಂ,

ತಥಾವಿಧಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೮);

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ ವುತ್ತೋ, ಕತಞ್ಞುತಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಾತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ನ ಚ ದಸ್ಸನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ, ಸೋ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಸ್ಸಾವೀ, ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ದುವಿಧೋ. ತೇಸು ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ವಣ್ಣಮತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ನ ಅರಿಯಭಾವಗೋಚರತೋ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಿಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚೇತೇ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವಿನೋ ನಾಮ.

ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಾಸಿನೋ ಕಿರ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ, ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಥೇರಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಅರಿಯಾ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ, ಕೀದಿಸಾ’’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ ಅರಿಯಾನಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸಹಚರನ್ತೋಪಿ ನೇವ ಅರಿಯೇ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ದುಜ್ಜಾನಾವುಸೋ, ಅರಿಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಸೋ ನೇವ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತಸ್ಮಾ ನ ಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸನಂ, ಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಮೇವ ದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ? ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಯೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭). ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಞಾಣೇನ ಅರಿಯೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ, ಅರಿಯಾಧಿಗತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಅನಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋತಿ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕುಸಲೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

‘‘ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ;

ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ಅವಿನೀತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ’’.

ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ವಿನಯೇ ಏಕಮೇಕೋ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಞಾಣಸಂವರೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಅಯಂ ಸೀಲಸಂವರೋ. ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಯಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ,

ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ.೪) –

ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ‘‘ಸಂವರೋ’’ ವಿನಯನತೋ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ, ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾಯ. ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ (ಧ. ಸ. ೨೭೭; ವಿಭ. ೬೨೮) ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಏತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ.

ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏತಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂತಂಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಮಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೋ, ಭೇದತೋ ಚ ದಸವಿಧೋ ವಿನಯೋ ಭಿನ್ನಸಂವರತ್ತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಞ್ಹಿ ಏತಂ ಅತ್ಥತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ. ಯೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ. ಅರಿಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇ ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ.

ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ, ಸೋ ಅಹಂ, ಯೋ ಅಹಂ, ತಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ಝಾಯತೋ ಯಾ ಅಚ್ಚಿ, ಸೋ ವಣ್ಣೋ. ಯೋ ವಣ್ಣೋ, ಸಾ ಅಚ್ಚೀತಿ ಅಚ್ಚಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ… ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ ತಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರಣ್ಡಕೇ ಮಣಿಂ ವಿಯ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಪರಿಯುಟ್ಠಟ್ಠಾಯೀತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಅಭಿಭವನಾಕಾರೇನ ಠಿತೋ, ‘‘ಅಹಂ ರೂಪಂ, ಮಮ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ತಂ ರೂಪನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಏವಂ ಗಹಿತಂ ರೂಪಂ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ. ‘‘ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ. ‘‘ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವೇದನಂ, ವೇದನಾಯ ವಾ ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ ಕಥಿತೋ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ, ಅವಸೇಸೇಸು ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪನ್ನರಸ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಞ್ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ, ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ, ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಆತುರಕಾಯೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಆತುರಚಿತ್ತೋ ಚಾತಿ ಕಾಯೋ ನಾಮ ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಆತುರೋಯೇವ. ಚಿತ್ತಂ ಪನ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನುಗತಂ ಆತುರಂ ನಾಮ, ತಂ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಂ. ನೋ ಚ ಆತುರಚಿತ್ತೋತಿ ಇಧ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾತುರಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೋ ಆತುರಕಾಯೋ ಚೇವ ಆತುರಚಿತ್ತೋ ಚಾತಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ಖೀಣಾಸವಾ ಆತುರಕಾಯಾ ಅನಾತುರಚಿತ್ತಾ, ಸತ್ತ ಸೇಖಾ ನೇವ ಆತುರಚಿತ್ತಾ, ನ ಅನಾತುರಚಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಭಜಮಾನಾ ಪನ ಅನಾತುರಚಿತ್ತತಂಯೇವ ಭಜನ್ತೀತಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ದೇವದಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ದುತಿಯೇ ದೇವದಹನ್ತಿ ದೇವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ, ತೇಸಂ ಮಙ್ಗಲದಹೋ, ಸಯಂಜಾತೋ ವಾ ಸೋ ದಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದೇವದಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ನಿಗಮೋ ದೇವದಹನ್ತ್ವೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ. ಪಚ್ಛಾಭೂಮಗಮಿಕಾತಿ ಪಚ್ಛಾಭೂಮಂ ಅಪರದಿಸಾಯಂ ನಿವಿಟ್ಠಂ ಜನಪದಂ ಗನ್ತುಕಾಮಾ. ನಿವಾಸನ್ತಿ ತೇಮಾಸಂ ವಸ್ಸಾವಾಸಂ. ಅಪಲೋಕಿತೋತಿ ಆಪುಚ್ಛಿತೋ. ಅಪಲೋಕೇಥಾತಿ ಆಪುಚ್ಛಥ. ಕಸ್ಮಾ ಥೇರಂ ಆಪುಚ್ಛಾಪೇತಿ? ತೇ ಸಭಾರೇ ಕಾತುಕಾಮತಾಯ. ಯೋ ಹಿ ಏಕವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೋಪಿ ಸನ್ತಿಕಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಪಕ್ಕಮನ್ತೋ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಭಾರೋ ನಾಮ. ಯೋ ಏಕವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಕ್ಕಮನ್ತೋ ಆಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಸಭಾರೋ ನಾಮ. ಇಮೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವಾ ‘‘ಏವಮಿಮೇ ಸೀಲಾದೀಹಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸಭಾರೇ ಕಾತುಕಾಮೋ ಆಪುಚ್ಛಾಪೇತಿ.

ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಧಾತುಕೋಸಲ್ಲಾದಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅನುಗ್ಗಾಹಕೋತಿ ಆಮಿಸಾನುಗ್ಗಹೇನ ಚ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಅನುಗ್ಗಹೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಾಹಕೋ. ಥೇರೋ ಕಿರ ಅಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯ ಪಾತೋವ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭಿಕ್ಖೂಸು ಗತೇಸು ಸಕಲಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಅನುವಿಚರನ್ತೋ ಅಸಮ್ಮಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ, ಅಛಡ್ಡಿತಂ ಕಚವರಂ ಛಡ್ಡೇತಿ, ಸಙ್ಘಾರಾಮೇ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಮಞ್ಚಪೀಠದಾರುಭಣ್ಡಮತ್ತಿಕಾಭಣ್ಡಾನಿ ಪಟಿಸಾಮೇತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ‘‘ಮಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಭವಂ ಅಕಂಸೂ’’ತಿ. ತತೋ ಗಿಲಾನಸಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಿಲಾನೇ ಅಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕೇನತ್ಥೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯೇನ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತದತ್ಥಂ ತೇಸಂ ದಹರಸಾಮಣೇರೇ ಆದಾಯ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತೇನ ವಾ ಸಭಾಗಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ದತ್ವಾ, ‘‘ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ವಣ್ಣಿತಂ, ಗಚ್ಛಥ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಹೋಥಾ’’ತಿ ತೇ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲೇ ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ತಾವಸ್ಸ ನಿಬದ್ಧವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಆಚಿಣ್ಣಂ.

ಭಗವತಿ ಪನ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೇ ‘‘ಅಹಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ’’ತಿ ಉಪಾಹನಂ ಆರುಯ್ಹ ಛತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಪುರತೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಯೇ ಪನ ತತ್ಥ ಮಹಲ್ಲಕಾ ವಾ ಆಬಾಧಿಕಾ ವಾ ಅತಿದಹರಾ ವಾ, ತೇಸಂ ರುಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ ತೇಲೇನ ಮಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಅತ್ತನೋ ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ತಂದಿವಸಂ ವಾ ದುತಿಯದಿವಸಂ ವಾ ತೇ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ. ಏಕದಿವಸಞ್ಹಿ ತಞ್ಞೇವ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಅತಿವಿಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಸೇನಾಸನಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ, ಚೀವರಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ, ಸತ್ಥಾ ಪುನದಿವಸೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ, ಹತ್ಥಿವಾನರತಿತ್ತಿರವತ್ಥುಂ ಕಥೇತ್ವಾ, ‘‘ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ಸೇನಾಸನಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ. ಏವಂ ತಾವೇಸ ಆಮಿಸಾನುಗ್ಗಹೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಓವದನ್ತೋ ಪನೇಸ ಸತವಾರಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸವಾರಮ್ಪಿ ತಾವ ಓವದತಿ, ಯಾವ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ಅಥ ನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಓವದತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಓವದತೋ ಚಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಗಣನಪಥಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ನೇವ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ, ನ ಆಚರಿಯೋ ನ ಸನ್ದಿಟ್ಠಸಮ್ಭತ್ತೋ. ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ? ತುಣ್ಹೀಭಾವಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸತ್ಥು ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು. ಏಳಗಲಾಗುಮ್ಬೇತಿ ಗಚ್ಛಮಣ್ಡಪಕೇ. ಸೋ ಕಿರ ಏಳಗಲಾಗುಮ್ಬೋ ಧುವಸಲಿಲಟ್ಠಾನೇ ಜಾತೋ. ಅಥೇತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಮಣ್ಡಪಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ತಂ ಗುಮ್ಬಂ ಆರೋಪೇಸುಂ, ಸೋ ತಂ ಮಣ್ಡಪಂ ಛಾದೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಪರಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಾಲಿಕಂ ಓಕಿರಿತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪಯಿಂಸು. ಸೀತಲಂ ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಉದಕವಾತೋ ವಾಯತಿ. ಥೇರೋ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಳಗಲಾಗುಮ್ಬೇ’’ತಿ.

ನಾನಾವೇರಜ್ಜಗತನ್ತಿ ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ರಜ್ಜತೋ ನಾನಾವಿಧಂ ರಜ್ಜಗತಂ. ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ರಜ್ಜಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸದೇಸತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿದೇಸೋ, ಏವಂ ನಿವುತ್ಥರಜ್ಜತೋ ಅಞ್ಞಂ ರಜ್ಜಂ ವಿರಜ್ಜಂ ನಾಮ, ತಂ ವೇರಜ್ಜನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಖತ್ತಿಯಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಕೋಸಲರಾಜಾದಯೋ ಪಣ್ಡಿತರಾಜಾನೋ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಚಙ್ಕೀತಾರುಕ್ಖಾದಯೋ ಪಣ್ಡಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ. ಗಹಪತಿಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಚಿತ್ತಸುದತ್ತಾದಯೋ ಪಣ್ಡಿತಗಹಪತಯೋ. ಸಮಣಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಸಭಿಯಪಿಲೋತಿಕಾದಯೋ ಪಣ್ಡಿತಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ. ವೀಮಂಸಕಾತಿ ಅತ್ಥಗವೇಸಿನೋ. ಕಿಂವಾದೀತಿ ಕಿಂ ಅತ್ತನೋ ದಸ್ಸನಂ ವದತಿ, ಕಿಂ ಲದ್ಧಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಮಕ್ಖಾಯೀತಿ ಕಿಂ ಸಾವಕಾನಂ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ? ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಅನುಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಸಹಧಮ್ಮಿಕೋತಿ ಸಕಾರಣೋ. ವಾದಾನುವಾದೋತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತವಾದಸ್ಸ ಅನುವಾದೋ. ‘‘ವಾದಾನುಪಾತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸತ್ಥು ವಾದಸ್ಸ ಅನುಪಾತೋ ಅನುಪತನಂ, ಅನುಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾಪಿ ವಾದಂ ಅನುಗತೋ ವಾದೋಯೇವ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ.

ಅವಿಗತರಾಗಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ರಜ್ಜನತೋ ರಾಗೋ, ಛನ್ದಿಯನತೋ ಛನ್ದೋ, ಪಿಯಾಯನಟ್ಠೇನ ಪೇಮಂ, ಪಿವಿತುಕಾಮಟ್ಠೇನ ಪಿಪಾಸಾ, ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಪರಿಳಾಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಕುಸಲೇ ಚಾವುಸೋ, ಧಮ್ಮೇತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ? ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅವೀತರಾಗಸ್ಸ ಆದೀನವಂ, ವೀತರಾಗಸ್ಸ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತತ್ರ ಅವಿಘಾತೋತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ. ಅನುಪಾಯಾಸೋತಿ ನಿರುಪತಾಪೋ. ಅಪರಿಳಾಹೋತಿ ನಿದ್ದಾಹೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಹಾಲಿದ್ದಿಕಾನಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ತತಿಯೇ ಅವನ್ತೀಸೂತಿ ಅವನ್ತಿದಕ್ಖಿಣಾಪಥಸಙ್ಖಾತೇ ಅವನ್ತಿರಟ್ಠೇ. ಕುರರಘರೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ಪಪಾತೇತಿ ಏಕತೋ ಪಪಾತೇ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಏಕಂ ಪಸ್ಸಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾತಿತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ‘‘ಪವತ್ತೇ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನಾನಾತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಲದ್ಧಿಪವತ್ತಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಥೇರೋ ತಸ್ಮಿಂ ರಟ್ಠೇ ತಂ ನಗರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತೇ ವಿಹರತಿ. ಹಾಲಿದ್ದಿಕಾನೀತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ. ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗಿಯೇ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಪಞ್ಹೇತಿ ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗಿಕಮ್ಹಿ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಪಞ್ಹೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ. ರೂಪಧಾತೂತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ರೂಪಧಾತುರಾಗವಿನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಧಾತುಮ್ಹಿ ರಾಗೇನ ವಿನಿಬದ್ಧಂ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಓಕಸಾರೀತಿ ಗೇಹಸಾರೀ ಆಲಯಸಾರೀ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಖೋ, ಗಹಪತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಮ್ಮೋಹವಿಘಾತತ್ಥಂ. ‘‘ಓಕೋ’’ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತರಂ ನು ಖೋ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ? ಸಮ್ಮೋಹೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ವಿಘಾತತ್ಥಂ ತಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಅಪಿಚ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ತಾ ದಸ್ಸೇತುಮ್ಪಿ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಗಹಿತಂ.

ಉಪಯುಪಾದಾನಾತಿ ತಣ್ಹೂಪಯದಿಟ್ಠೂಪಯವಸೇನ ದ್ವೇ ಉಪಯಾ, ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಚ. ಚೇತಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸಾನುಸಯಾತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಚೇವ ಅಭಿನಿವೇಸಭೂತಾ ಚ ಅನುಸಯಭೂತಾ ಚ. ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಏತೇ ಪಹೀನಾವ, ಸತ್ಥು ಪನ ಖೀಣಾಸವಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಅತಿಪಾಕಟೋತಿ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತಂ? ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಕಿಲೇಸಾ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ಚತೂಸುಯೇವ ಖನ್ಧೇಸು ಪಹೀನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಪಹೀಯನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಹಿತಂ. ಏವಂ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅನೋಕಸಾರೀ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಓಕಂ ಅಸರನ್ತೇನ ಅನೋಕಸಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತವಿಸಾರವಿನಿಬನ್ಧಾತಿ ರೂಪಮೇವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಆರಮ್ಮಣಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ನಿಕೇತನ್ತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತಂ. ವಿಸಾರೋ ಚ ವಿನಿಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸಾರವಿನಿಬನ್ಧಾ. ಉಭಯೇನಪಿ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪತ್ಥಟಭಾವೋ ಚ ವಿನಿಬನ್ಧನಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತೇ ವಿಸಾರವಿನಿಬನ್ಧಾತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತವಿಸಾರವಿನಿಬನ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಕಿಲೇಸವಿಸಾರೇನ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಕೇತಸಾರೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಂ ಸಾರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಹೀನಾತಿ ತೇ ರೂಪನಿಮಿತ್ತನಿಕೇತಕಿಲೇಸವಿಸಾರವಿನಿಬನ್ಧಾ ಪಹೀನಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ‘‘ಓಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ‘‘ನಿಕೇತ’’ನ್ತಿ? ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಬಲವದುಬ್ಬಲತಾಯ. ಸಮಾನೇಪಿ ಹಿ ಏತೇಸಂ ಆಲಯಟ್ಠೇನ ವಿಸಯಭಾವೇ ಓಕೋತಿ ನಿಚ್ಚನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಗೇಹಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿಕೇತನ್ತಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಕತಸಙ್ಕೇತಟ್ಠಾನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ಉಯ್ಯಾನಾದಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪುತ್ತದಾರಧನಧಞ್ಞಪುಣ್ಣಗೇಹೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಖನ್ಧೇಸು. ಯಥಾ ಪನ ಉಯ್ಯಾನಟ್ಠಾನಾದೀಸು ತತೋ ದುಬ್ಬಲತರೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಬಾಹಿರೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಬಲವದುಬ್ಬಲತಾಯ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸುಖಿತೇಸು ಸುಖಿತೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಸು ಧನಧಞ್ಞಲಾಭಾದಿವಸೇನ ಸುಖಿತೇಸು ‘‘ಇದಾನಾಹಂ ಮನಾಪಂ ಭೋಜನಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗೇಹಸಿತಸುಖೇನ ಸುಖಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೋ ವಿಯ ಚರತಿ. ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ತೇಸಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕಾರಣೇನ ದುಕ್ಖೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸಯಂ ದ್ವಿಗುಣೇನ ದುಕ್ಖೇನ ದುಕ್ಖಿತೋ ಹೋತಿ. ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸೂತಿ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೇಸು ಕರಣೀಯೇಸು. ತೇಸು ಯೋಗಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಉಪಯೋಗಂ ಸಯಂ ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಕತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಾಮೇಸೂತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು. ಏವಂ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಕಾಮೇಹಿ ಅರಿತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ಅರಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಅನ್ತೋ ಕಾಮಾನಂ ಭಾವೇನ ಅತುಚ್ಛೋ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ತೇಸಂ ಅಭಾವೇನ ರಿತ್ತೋ ತುಚ್ಛೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪುರಕ್ಖರಾನೋತಿ ವಟ್ಟಂ ಪುರತೋ ಕುರುಮಾನೋ. ಏವಂರೂಪೋ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ದೀಘರಸ್ಸಕಾಳೋದಾತಾದೀಸು ರೂಪೇಸು ‘‘ಏವಂರೂಪೋ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪತ್ಥೇತಿ. ಸುಖಾದೀಸು ವೇದನಾಸು ಏವಂವೇದನೋ ನಾಮ; ನೀಲಸಞ್ಞಾದೀಸು ಸಞ್ಞಾಸು ಏವಂ ಸಞ್ಞೋ ನಾಮ; ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏವಂಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ; ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ‘‘ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣೋ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪತ್ಥೇತಿ.

ಅಪುರಕ್ಖರಾನೋತಿ ವಟ್ಟಂ ಪುರತೋ ಅಕುರುಮಾನೋ. ಸಹಿತಂ ಮೇ, ಅಸಹಿತಂ ತೇತಿ ತುಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಅಸಹಿತಂ ಅಸಿಲಿಟ್ಠಂ, ಮಯ್ಹಂ ಸಹಿತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ ಮಧುರಪಾನಸದಿಸಂ. ಅಧಿಚಿಣ್ಣಂ ತೇ ವಿಪರಾವತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತುಯ್ಹಂ ದೀಘೇನ ಕಾಲೇನ ಪರಿಚಿತಂ ಸುಪ್ಪಗುಣಂ, ತಂ ಮಮ ವಾದಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಂ ಖಣೇನ ವಿಪರಾವತ್ತಂ ನಿವತ್ತಂ. ಆರೋಪಿತೋ ತೇ ವಾದೋತಿ ತುಯ್ಹಂ ದೋಸೋ ಮಯಾ ಆರೋಪಿತೋ. ಚರ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾಯಾತಿ ತಂ ತಂ ಆಚರಿಯಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಾಯ ಚರ ಆಹಿಣ್ಡಾಹಿ. ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ ವಾ ಸಚೇ ಪಹೋಸೀತಿ ಅಥ ಸಯಮೇವ ಪಹೋಸಿ, ಇಧೇವ ನಿಬ್ಬೇಠೇಹೀತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ದುತಿಯಹಾಲಿದ್ದಿಕಾನಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇತಿ ಚೂಳಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇ, ಮಹಾಸಕ್ಕಪಞ್ಹೇಪೇತಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯವಿಮುತ್ತಾತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಾ. ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠಾತಿ ಅನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತನಿಟ್ಠಾ ಸತತನಿಟ್ಠಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಇದಂ ಭಗವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಪರಿಹಾಯನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಲಭನ್ತಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಆಹ. ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ಪತ್ಥೇತಿ. ಅಭಿವದತೀತಿ ತಾಯ ಅಭಿನನ್ದನಾಯ ‘‘ಅಹೋ ಪಿಯಂ ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತಂ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ವದತಿ. ವಾಚಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋಪಿ ಚ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏವಂ ಲೋಭಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಅಭಿವದತಿಯೇವ ನಾಮ. ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಾ ರೂಪೇ ನನ್ದೀತಿ ಯಾ ಸಾ ರೂಪೇ ಬಲವಪತ್ಥನಾಸಙ್ಖಾತಾ ನನ್ದೀ. ತದುಪಾದಾನನ್ತಿ ತಂ ಗಹಣಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಂ. ನಾಭಿನನ್ದತೀತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ. ನಾಭಿವದತೀತಿ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ನ ‘‘ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವದತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ನಾಭಿವದತಿಯೇವ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಪಟಿಸಲ್ಲಾಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬. ಛಟ್ಠೇ ಪಟಿಸಲ್ಲಾಣೇತಿ ಇದಂ ಭಗವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಾಯವಿವೇಕೇನ ಪರಿಹಾಯನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಾಯವಿವೇಕಂ ಲಭನ್ತಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಆಹ. ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭. ಸತ್ತಮೇ ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಿತಸ್ಸನಂ. ಅನುಪಾದಾಅಪರಿತಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪರಿತಸ್ಸನಂ. ರೂಪವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮಮ ರೂಪಂ ವಿಪರಿಣತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅಹು ವತ ಮೇತಂ, ದಾನಿ ವತ ಮೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಸ್ಸ ಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತಿಜಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತಿತೋ ವಿಪರಿಣಾಮಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತತೋ ಜಾತಾ. ಪರಿತಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಾತಿ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸನಾ ಚ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಚ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ. ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಉತ್ತಾಸವಾತಿ ಸಉತ್ತಾಸೋ. ವಿಘಾತವಾತಿ ಸವಿಘಾತೋ ಸದುಕ್ಖೋ. ಅಪೇಕ್ಖವಾತಿ ಸಾಲಯೋ. ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನ ರೂಪವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸತ್ತಮಂ.

೮. ದುತಿಯಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮. ಅಟ್ಠಮೇ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಇತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚತೂಸು ಸುತ್ತೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ಕಾಲತ್ತಯಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯. ನವಮೇ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಹಿ ಕಥಾವ ಕಾ, ಅನಿಚ್ಚಮೇವ ತಂ. ತೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲಮಿಂಸು, ಅಥ ನೇಸಂ ಇತೋ ಅತೀತಾನಾಗತೇಪಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇಸಿ. ನವಮಂ.

೧೦-೧೧. ಕಾಲತ್ತಯದುಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೦-೧೧. ದಸಮೇಕಾದಸಮಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ತಥಾರೂಪೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಕಥಿತಾನೀತಿ. ದಸಮೇಕಾದಸಮಾನಿ.

ನಕುಲಪಿತುವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ

೧-೧೦. ಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೨-೨೧. ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೇ ಪರಿಯೋಸಾನಸುತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಂ, ಸೇಸಾನಿ ತಥಾ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದೇಸಿತಾನೀತಿ. ಪಠಮಾದೀನಿ.

ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಭಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಭಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೨. ಭಾರವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯನ್ತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಇತಿ ಅಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ, ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾರೋತಿ ಯೇ ಇಮೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಅಯಂ ಭಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ? ಪರಿಹಾರಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಠಾಪನಗಮನನಿಸೀದಾಪನನಿಪಜ್ಜಾಪನನ್ಹಾಪನಮಣ್ಡನಖಾದಾಪನಭುಞ್ಜಾಪನಾದಿಪರಿಹಾರೋ ಭಾರಿಯೋತಿ ಪರಿಹಾರಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ ಭಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂನಾಮೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ದತ್ತೋತಿಆದಿನಾಮೋ. ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಕಣ್ಹಾಯನೋ ವಚ್ಛಾಯನೋತಿಆದಿಗೋತ್ತೋ. ಇತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಸಿದ್ಧಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಭಾರಹಾರೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಖನ್ಧಭಾರಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ವೀಸತಿಪಿ ವಸ್ಸಸತಮ್ಪೀತಿ ಯಾವಜೀವಂ ಇಮಂ ಖನ್ಧಭಾರಂ ನ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ಭೋಜೇನ್ತೋ ಮುದುಸಮ್ಫಸ್ಸಮಞ್ಚಪೀಠೇಸು ನಿಸೀದಾಪೇನ್ತೋ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇನ್ತೋ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಅಪರಂ ಖನ್ಧಭಾರಂ ಆದಿಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಾರಹಾರೋತಿ ಜಾತೋ.

ಪೋನೋಭವಿಕಾತಿ ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾ. ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾತಿ ನನ್ದಿರಾಗೇನ ಸಹ ಏಕತ್ತಮೇವ ಗತಾ. ತಬ್ಭಾವಸಹಗತಞ್ಹಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಭಿನನ್ದನಸೀಲಾವ. ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಸು ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ನಾಮ, ರೂಪಾರೂಪಭವರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋತಿ ಅಯಂ ಭವತಣ್ಹಾ ನಾಮ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ವಿಭವತಣ್ಹಾ ನಾಮ. ಭಾರಾದಾನನ್ತಿ ಭಾರಗಹಣಂ. ತಣ್ಹಾಯ ಹಿ ಏಸ ಭಾರಂ ಆದಿಯತಿ. ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಅಸೇಸತೋ ವಿರಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚಜಿಯತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ನತ್ಥಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಾಲಯೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಾಲಯೋ ವಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಏತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮೂಲಂ ತಣ್ಹನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೂಲಂ ನಾಮ. ಅಬ್ಬುಯ್ಹಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ತಂ ಸಮೂಲಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ. ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ನಾಮಾತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ಪರಿಞ್ಞಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ದುತಿಯೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬೇ, ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಞ್ಞಂ, ಸಮತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಗಕ್ಖಯೋತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಾಮಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಅಭಿಜಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ತತಿಯೇ ಅಭಿಜಾನನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ. ಇಮಿನಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾ, ದುತಿಯಪದೇನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ, ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತಿಸ್ಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾ ಕಥಿತಾತಿ. ತತಿಯಂ.

೪-೯. ಛನ್ದರಾಗಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೫-೩೦. ಚತುತ್ಥಾದೀನಿ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮೇಸು ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಅಟ್ಠಮನವಮೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ. ಚತುತ್ಥಾದೀನಿ.

೧೦. ಅಘಮೂಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ದಸಮೇ ಅಘನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ. ದಸಮಂ.

೧೧. ಪಭಙ್ಗುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ಏಕಾದಸಮೇ ಪಭಙ್ಗುನ್ತಿ ಪಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ. ಏವಮಿಧ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತನ್ತಿ. ಏಕಾದಸಮಂ.

ಭಾರವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.

೪. ನತುಮ್ಹಾಕವಗ್ಗೋ

೧. ನತುಮ್ಹಾಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩. ನತುಮ್ಹಾಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪಜಹಥಾತಿ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹಥ. ತಿಣಾದೀಸು ತಿಣಂ ನಾಮ ಅನ್ತೋಫೇಗ್ಗು ಬಹಿಸಾರಂ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಿ. ಕಟ್ಠಂ ನಾಮ ಅನ್ತೋಸಾರಂ ಬಹಿಫೇಗ್ಗು ಖದಿರಸಾಲಸಾಕಪನಸಾದಿ. ಸಾಖಾ ನಾಮ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಬಾಹಾ ವಿಯ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ. ಪಲಾಸಂ ನಾಮ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಪಣ್ಣಾದಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ದುತಿಯನತುಮ್ಹಾಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪. ದುತಿಯಂ ವಿನಾ ಉಪಮಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಅಞ್ಞತರಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫. ತತಿಯೇ ರೂಪಞ್ಚೇ, ಭನ್ತೇ, ಅನುಸೇತೀತಿ ಯದಿ ರೂಪಂ ಅನುಸೇತಿ. ತೇನ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀಸು ಯೇನ ಅನುಸಯೇನ ತಂ ರೂಪಂ ಅನುಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಅನುಸಯೇನ ‘‘ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ತೇನ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತೇನ ಅಭೂತೇನ ಅನುಸಯೇನ ‘‘ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ದುತಿಯಅಞ್ಞತರಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬. ಚತುತ್ಥೇ ತಂ ಅನುಮೀಯತೀತಿ ತಂ ಅನುಸಯಿತಂ ರೂಪಂ ಮರನ್ತೇನ ಅನುಸಯೇನ ಅನುಮರತಿ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಯಂ ಅನುಮೀಯತೀತಿ ಯಂ ರೂಪಂ ಯೇನ ಅನುಸಯೇನ ಅನುಮರತಿ. ತೇನ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತೇನ ಅನುಸಯೇನ ‘‘ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಥ ವಾ ಯನ್ತಿ ಕರಣವಚನಮೇತಂ, ಯೇನ ಅನುಸಯೇನ ಅನುಮೀಯತಿ, ತೇನ ‘‘ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫-೬. ಆನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೭-೩೮. ಪಞ್ಚಮೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಧರಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಜರಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಠಿತೀತಿ ಹಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನುಪಾಲನಾಯ ನಾಮಂ. ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಜರಾಯ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಜಾತಿ ಅಕ್ಖಾತೋ, ಭಙ್ಗೋ ವುತ್ತೋ ವಯೋತಿ ಚ;

ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಜರಾ ವುತ್ತಾ, ಠಿತೀ ಚ ಅನುಪಾಲನಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಾನಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೪೭).

ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಙ್ಖಾರೋ. ಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನ ಲಕ್ಖಣಂ, ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಙ್ಖಾರೋ, ನ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿನಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ನ ಚ ಗಾವೀಯೇವ ಲಕ್ಖಣಂ, ಲಕ್ಖಣಮೇವ ನ ಗಾವೀ, ನಾಪಿ ಗಾವಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗಾವಿಂ, ಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ಗಾವೀ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ಜರಾಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಾರೋಪಿ ತಂಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಜರಾಖಣೋ ನಾಮ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಚ ‘ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’ತಿ ವದನ್ತೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ತಾನಿ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಠಿತಿ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತಿ;

ತಸ್ಸೇವ ಭೇದೋ ಮರಣಂ, ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ. –

ಇಮಾಯ ಆಚರಿಯಗಾಥಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಠಾನಂ ಠಿತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಮತಿಯಾ ಸುತ್ತಂ ಅಪಟಿಬಾಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಾನಿ.

೭-೧೦. ಅನುಧಮ್ಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೯-೪೨. ಸತ್ತಮೇ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ನವನ್ನಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮಧಮ್ಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ. ಅಯಮನುಧಮ್ಮೋತಿ ಅಯಂ ಅನುಲೋಮಧಮ್ಮೋ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾಬಹುಲೋತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠನಬಹುಲೋ ಹುತ್ವಾ. ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಾತಿ. ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಮಗ್ಗೋವ ಕಥಿತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಇತೋ ಪರೇಸು ತೀಸು. ಇಧ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಯಮಿತಾ, ತೇಸು ನಿಯಮಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಸಾ ತತ್ಥ ನಿಯಮಿತವಸೇನೇವ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ವಿನಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಪರಿಜಾನಿತುಂ ವಾತಿ. ಸತ್ತಮಾದೀನಿ.

ನತುಮ್ಹಾಕವಗ್ಗೋ ಚತುತ್ಥೋ.

೫. ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗೋ

೧. ಅತ್ತದೀಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೩. ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದೀಪಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿಂ ಪರಾಯಣಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಸರಣಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅನಞ್ಞಸರಣಾತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾಯಾಮೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ, ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಥೋ,

ಕೋ ಹಿ ನಾಥೋ ಪರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೬೦);

ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ. ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ತಾ ನಾಮ? ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮದೀಪಾ ಧಮ್ಮಸರಣಾ ಅನಞ್ಞಸರಣಾ’’ತಿ. ಯೋನೀತಿ ಕಾರಣಂ – ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ, ಭೂಮಿಜ, ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೨೭) ವಿಯ. ಕಿಂಪಹೋತಿಕಾತಿ ಕಿಂಪಭುತಿಕಾ, ಕುತೋ ಪಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ? ರೂಪಸ್ಸ ತ್ವೇವಾತಿ ಇದಂ ತೇಸಂಯೇವ ಸೋಕಾದೀನಂ ಪಹಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ಗಹತಿ. ತದಙ್ಗನಿಬ್ಬುತೋತಿ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಙ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ ತದಙ್ಗನಿಬ್ಬುತೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ಕಥಿತಾ. ಪಠಮಂ.

೨. ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪. ದುತಿಯೇ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯೋ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ ‘‘ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೫. ತತಿಯೇ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿರಜ್ಜತಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿರಜ್ಜತಿ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ರೂಪಧಾತುಯಾತಿಆದಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಸಹ ಫಲೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿಯೇವ. ಠಿತನ್ತಿ ಉಪರಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾಭಾವೇನ ಠಿತಂ. ಠಿತತ್ತಾ ಸನ್ತುಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಪತ್ತಭಾವೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಂ. ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಸಯಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ದುತಿಯಅನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೬. ಚತುತ್ಥೇ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಅಪರನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಥಾಮಸೋ ಪರಾಮಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಥಾಮಸೋ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಇದಾನಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಚ ಫಲಾನಿ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪಸ್ಮಿನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ಪಹೀನಾ, ಇದಂ ಪನ ಉಪರಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಸಮನುಪಸ್ಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಗಾಹವಸೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪರಿಪುಣ್ಣಗಾಹವಸೇನ ಏತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಂ. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚೇವ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ. ಅಸ್ಮೀತಿ ಚಸ್ಸ ಅವಿಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಮೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಪಞ್ಚತ್ತಯಂ ಅವಿಗತಮೇವ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸಜಾತೇ ಸತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ.

ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತೂತಿ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಫಸ್ಸಜೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸತೋ ಜಾತೇನ. ಅಪಿಚ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು, ಆವಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು. ಧಮ್ಮಾದಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾವ. ಅಸ್ಮೀತಿಪಿಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಸ್ಮೀತಿ ಏವಮ್ಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ. ಇತೋ ಪರೇಸು ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಧಮ್ಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ. ನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿವಸೇನ. ರೂಪೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಸ್ಸತಮೇವ ಭಜನ್ತಿ. ಅಥೇತ್ಥಾತಿ ಅಥ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಠಿತೇಸು ಏತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತಿ. ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅಸ್ಮೀತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ, ವಿಪಾಕಮನಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಕ್ಖಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ. ಇತಿ ತಯೋ ಪಪಞ್ಚಾ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ, ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಮನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೮. ಛಟ್ಠೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಚತುಭೂಮಕಾ. ಸಾಸವನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಉಪಾದಾನಿಯನ್ತಿ ತಥೇವ ಚ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಂ. ಉಪಾದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಿಯಂ. ಇಧಾಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ರೂಪಂ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಂ, ಸಾಸವರಾಸಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ವೇದನಾದಯೋ ಸಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅನಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತೇ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಾ, ತೇಭೂಮಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಾಸವಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಪವಿಟ್ಠಾತಿ. ಛಟ್ಠಂ.

೭-೮. ಸೋಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೯-೫೦. ಸತ್ತಮೇ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಅಹಮಸ್ಮಿ. ಕಿಮಞ್ಞತ್ರ ಯಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಂ ಭವೇಯ್ಯ? ಅದಸ್ಸನಂ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ತೇ ಪರಿವಟ್ಟಂ ವಜಿರಭೇದದೇಸನಂ ಆರಭನ್ತೋ ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ಸೋಣೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮಾನಿ.

೯-೧೦. ನನ್ದಿಕ್ಖಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೧-೫೨. ನವಮದಸಮೇಸು ನನ್ದಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ರಾಗಕ್ಖಯಾ ನನ್ದಿಕ್ಖಯೋತಿ ಇದಂ ನನ್ದೀತಿ ವಾ ರಾಗೋತಿ ವಾ ಇಮೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತಾಯ ವುತ್ತಂ. ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯಾ ನನ್ದಿಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ಇಧ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನನ್ದಿರಾಗಕ್ಖಯಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಫಲಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ. ನವಮದಸಮಾನಿ.

ಅತ್ತದೀಪವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ.

೬. ಉಪಯವಗ್ಗೋ

೧. ಉಪಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ಉಪಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಉಪಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಗತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಯ ವುದ್ಧಿಆದೀನಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವಿಞ್ಞಾಣುಪಯನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ. ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ನ ಹೋತಿ. ತದಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ತಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಅನಭಿಸಙ್ಖಚ್ಚ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅನಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಂ. ಪಠಮಂ.

೨. ಬೀಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೪. ದುತಿಯೇ ಬೀಜಜಾತಾನೀತಿ ಬೀಜಾನಿ. ಮೂಲಬೀಜನ್ತಿ ವಚಂ ವಚತ್ತಂ ಹಲಿದ್ದಂ ಸಿಙ್ಗಿವೇರನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಖನ್ಧಬೀಜನ್ತಿ ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ನಿಗ್ರೋಧೋತಿ ಏವಮಾದಿ. ಫಲುಬೀಜನ್ತಿ ಉಚ್ಛು ವೇಳು ನಳೋತಿ ಏವಮಾದಿ. ಅಗ್ಗಬೀಜನ್ತಿ ಅಜ್ಜುಕಂ ಫಣಿಜ್ಜಕನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಬೀಜಬೀಜನ್ತಿ ಸಾಲಿವೀಹಿಆದಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಞ್ಚೇವ ಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಿ ಅಪರಣ್ಣಞ್ಚ. ಅಖಣ್ಡಾನೀತಿ ಅಭಿನ್ನಾನಿ. ಭಿನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಅಪೂತಿಕಾನೀತಿ ಉದಕತೇಮನೇನ ಅಪೂತಿಕಾನಿ. ಪೂತಿಬೀಜಞ್ಹಿ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಅವಾತಾತಪಹತಾನೀತಿ ವಾತೇನ ಚ ಆತಪೇನ ಚ ನ ಹತಾನಿ, ನಿರೋಜತಂ ನ ಪಾಪಿತಾನಿ. ನಿರೋಜಞ್ಹಿ ಕಸಟಂ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಸಾರಾದಾನೀತಿ ಗಹಿತಸಾರಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಾರಾನಿ. ನಿಸ್ಸಾರಞ್ಹಿ ಬೀಜಂ ಬೀಜತ್ಥಾಯ ನ ಉಪಕಪ್ಪತಿ. ಸುಖಸಯಿತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಕೋಟ್ಠೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತನಿಯಾಮೇನೇವ ಸುಖಂ ಸಯಿತಾನಿ. ಪಥವೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಪಥವೀ. ಆಪೋತಿ ಉಪರಿಸ್ನೇಹನಆಪೋ. ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ರೂಪಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತತ್ತಾ ಪಥವೀಧಾತುಸದಿಸಾ. ನನ್ದಿರಾಗೋ ಸಿನೇಹನಟ್ಠೇನ ಆಪೋಧಾತುಸದಿಸೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಾಹಾರನ್ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಪಥವಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಥವಿಯಂ ವಿರುಹತಿ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಉದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೫. ತತಿಯೇ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಬಲವಸೋಮನಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾಹರಿ. ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪನೇಸ ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ. ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ. ಕಥಂ? ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ, ‘‘ತಯೋಮೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ – ದಾನೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸೀಲೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಭಾವನೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚಾ’’ತಿ. ತೇಸು ದಾನಸೀಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ದುಬ್ಬಲಾ, ಭಾವನೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಬಲವಾ. ದಾನಸೀಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಚ ಫಲಾನಿ ಚ ಪಾಪೇನ್ತಿ, ಭಾವನೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತಿ. ಇತಿ ದುಬ್ಬಲೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಬನ್ಧನಾನಿ ಛೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ‘‘ಅಹೋ ಸಾಸನಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಉದಪಾದಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ದುಬ್ಬಲೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠತ್ವಾ ಘಟಮಾನೋ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಮಿಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಸೋ ಕಿರ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಅರಞ್ಞೇ ಪಾಸಸತಞ್ಚೇವ ಅದೂಹಲಸತಞ್ಚ ಯೋಜೇಸಿ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕಮಂಸಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಪಾಸಟ್ಠಾನೇಸು ವಿಚರನ್ತೋ ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತೋ ಏಕಸ್ಸ ಅರಞ್ಞವಾಸಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಠಿತಂ ಪಾನೀಯಘಟಂ ವಿವರಿ, ಹತ್ಥತೇಮನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ನಾದ್ದಸ. ಸೋ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭಿಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖು ತುಮ್ಹೇ ಗಹಪತಿಕೇಹಿ ದಿನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸುಪಥ, ಪಾನೀಯಘಟೇ ಅಞ್ಜಲಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ನ ಠಪೇಥ, ನ ಯುತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ. ಥೇರೋ ‘‘ಮಯಾ ಪಾನೀಯಘಟೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ? ಗನ್ತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಘಟಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಾನೀಯಸಙ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ದ್ವತ್ತಿಸಙ್ಖಪೂರಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಏವಂ ಪೂರಿತಘಟೋ ನಾಮ ಮಮ ಕಮ್ಮಂ ಆಗಮ್ಮ ತತ್ತಕಪಾಲೋ ವಿಯ ಜಾತೋ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅನಾಗತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ಸಂವಿಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಧನುಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ, ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇಥ ಮಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ತಚಪಞ್ಚಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ.

ತಸ್ಸ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ಮಿಗಸೂಕರಾನಂ ಮಾರಿತಟ್ಠಾನಂ ಪಾಸಅದೂಹಲಾನಞ್ಚ ಯೋಜಿತಟ್ಠಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತಂ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಸರೀರೇ ದಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕೂಟಗೋಣೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವೀಥಿಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನಾ’’ತಿ? ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪೀಳಿತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ಭನ್ತೇ, ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ. ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ‘‘ಹತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉದುಮ್ಬರಾದಯೋ ಅಲ್ಲರುಕ್ಖೇ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಇದಾನಿ ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ? ಝಾಪೇಹಿ ನನ್ತಿ. ಸೋ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾ ಝಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ನ ಸಕ್ಕೋಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ‘‘ತೇನ ಹಿ ಅಪೇಹೀ’’ತಿ ಪಥವಿಂ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ಅವೀಚಿತೋ ಖಜ್ಜೋಪನಕಮತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖಿಪಿ. ಸೋ ತಾವ ಮಹನ್ತಂ ರಾಸಿಂ ಸುಕ್ಖಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ಖಣೇನ ಝಾಪೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಥೇರೋ ಅವೀಚಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ‘‘ಸಚೇ ವಿಬ್ಭಮಿಸ್ಸಸಿ, ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇಸಿ. ಸೋ ಅವೀಚಿದಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪವೇಧಮಾನೋ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ, ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ, ಆಮಾವುಸೋತಿ. ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತೇ ಸತಿ ಮಿಲಕೋ ಅತ್ತಮೋಕ್ಖಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥಾತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಘಟೇತಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಪೂರೇತಿ, ನಿದ್ದಾಯ ಬಾಧಯಮಾನಾಯ ತಿನ್ತಂ ಪಲಾಲಂ ಸೀಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾದೇ ಸೋಣ್ಡಿಯಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಘಟಂ ಊರುಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಉದಕಮಣಿಕಾನಂ ಪಚ್ಛೇದಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಖೋ ಥೇರೋ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಇಮಂ ಉದ್ದೇಸಂ ದೇತಿ –

‘‘ಉಟ್ಠಾನವತೋ ಸತೀಮತೋ,

ಸುಚಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿನೋ;

ಸಞ್ಞತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಜೀವಿನೋ,

ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಯಸೋಭಿವಡ್ಢತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೪);

ಸೋ ಚತುಪ್ಪದಿಕಮ್ಪಿ ತಂ ಗಾಥಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಉಪನೇಸಿ – ‘‘ಉಟ್ಠಾನವತಾ ನಾಮ ಮಾದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸತಿಮತಾಪಿ ಮಾದಿಸೇನೇವ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನಪಿ ಮಾದಿಸೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ತಂ ಗಾಥಂ ಅತ್ತನಿ ಉಪನೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪದವಾರೇ ಠಿತೋ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ –

‘‘ಅಲ್ಲಂ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜಾಹಂ, ಸೀಸೇನಾದಾಯ ಚಙ್ಕಮಿಂ;

ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ತತಿಯಂ ಠಾನಂ, ಏತ್ಥ ಮೇ ನತ್ಥಿ ಸಂಸಯೋ’’ತಿ. –

ಇಮಂ ಉದಾನಗಾಥಂ ಆಹ. ಏವಂ ದುಬ್ಬಲೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠಿತೋ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ನೋ ಚಸ್ಸಂ, ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾ, ನಾಭವಿಸ್ಸ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಭಿಕ್ಖು ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ನೋ ಚಸ್ಸಂ, ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಸಚೇ ಅಹಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಂ, ಮಮ ಪರಿಕ್ಖಾರೋಪಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ಸಚೇ ವಾ ಪನ ಮೇ ಅತೀತೇ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಭವಿಸ್ಸ, ಇದಂ ಮೇ ಏತರಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ನಾಭವಿಸ್ಸ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಾನಿ ಪನ ತಥಾ ಪರಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಥಾ ಮೇ ಆಯತಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚಮಾನೋತಿ ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ದುಬ್ಬಲೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠಿತೋ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ಏವಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉದಾನೇ ವುತ್ತೇ. ರೂಪಂ ವಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಸ ವಿಭವಾತಿ ವಿಭವದಸ್ಸನೇನ ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ. ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕಾ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ರೂಪಾದೀನಂ ವಿಭವದಸ್ಸನಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖು ಛಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ, ಭನ್ತೇ, ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಭಿಕ್ಖು ಛಿನ್ದೇಯ್ಯೇವ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ?

ಇದಾನಿ ಉಪರಿ ಮಗ್ಗಫಲಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಥಂ ಪನ, ಭನ್ತೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನನ್ತರಾತಿ ದ್ವೇ ಅನನ್ತರಾನಿ ಆಸನ್ನಾನನ್ತರಞ್ಚ ದೂರಾನನ್ತರಞ್ಚ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾನನ್ತರಂ ನಾಮ, ಫಲಸ್ಸ ದೂರಾನನ್ತರಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಥಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನತೋ ಕಥಂ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾನನ್ತರಾ ‘ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅತಸಿತಾಯೇತಿ ಅತಸಿತಬ್ಬೇ ಅಭಾಯಿತಬ್ಬೇ ಠಾನಮ್ಹಿ. ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಾಸೋ ಹೇಸೋತಿ ಯಾ ಏಸಾ ‘‘ನೋ ಚಸ್ಸಂ, ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲವಿಪಸ್ಸನಾ, ಸಾ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತಸಿನೇಹಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತಾಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಇದಾನಾಹಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ದಾನಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞತರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಿಯ. ಲೋಹಪಾಸಾದಸ್ಸ ಕಿರ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇತಿ. ಅಥ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಏಕಮನ್ತೇ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞತೋ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು. ಸೋ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ವಿವಟದ್ವಾರೇನ ತತೋ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಗೇಹಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ, ಪುತ್ತಂ ಉರೇ ಸಯಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ತಾತ, ಸಕ್ಯಸಮಯಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮನಮ್ಹಿ ನಟ್ಠೋ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಹೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಾಸೋತಿ ಏಸಾ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುತವತೋ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ನ ತಾಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಹಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾತಿ. ಏವಂ ಪನ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ. ತತಿಯಂ.