೬. ದುಕ್ಖವಗ್ಗೋ

೧. ಪರಿವೀಮಂಸನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೧. ದುಕ್ಖವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನೋ. ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಜರಾಮರಣಂ ಏಕಮೇವ ‘‘ಅನೇಕವಿಧಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಚೇ? ತಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಚೂಳಾಯ ಗಹಿತೇ ಪುರಿಸೇ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಜರಾಮರಣೇ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ಖೋ ಇದಂ ಅನೇಕವಿಧಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ನ್ಹತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪುರಿಸಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಚೂಳಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಜರಾಮರಣಂ ಗಣ್ಹಿ.

ಜರಾಮರಣನಿರೋಧಸಾರುಪ್ಪಗಾಮಿನೀತಿ ಜರಾಮರಣನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಾರುಪ್ಪಭಾವೇನ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಸದಿಸಾವ ಹುತ್ವಾ ಗಾಮಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ತಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅನುಧಮ್ಮಚಾರೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ಅನುಗತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ, ಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಸೀಲಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಜರಾಮರಣದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರೋಧತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರೋಧತ್ಥಾಯ. ಏತ್ತಾವತಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಕಥಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಅರಹತ್ತಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಸತತವಿಹಾರಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ? ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತವಟ್ಟದುಕ್ಖದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಅಪಿಚ ಪುನ ವಟ್ಟಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ವಿವಟ್ಟೇ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾಪಿ ಇದಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಗತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಪುರಿಸೋಯೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾತಿ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸತ್ತೋ ನರೋ ಪುರಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಧಾತುಯೋ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ. ಪರಮತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತಿ. ತೇ ಸಮ್ಮುತಿಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಪರಮತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಸಚ್ಚಮೇವ ಕಥೇನ್ತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ –

‘‘ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ;

ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನೂಪಲಬ್ಭತಿ;

ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಂ;

ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂತಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ.

ಪುಞ್ಞಂ ಚೇ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ತೇರಸಚೇತನಾಭೇದಂ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ. ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಕರೋತಿ. ಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಪುಞ್ಞೇನ ಉಪಗತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಪಾಕಪುಞ್ಞೇನ. ಅಪುಞ್ಞಂ ಚೇ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ದ್ವಾದಸಚೇತನಾಭೇದಂ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ. ಆನೇಞ್ಜಂ ಚೇ ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಚತುಚೇತನಾಭೇದಂ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ. ಆನೇಞ್ಜೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನೇಞ್ಜೇನ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಪಾಕಾನೇಞ್ಜೇನ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಗತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ತಿವಿಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತಂ.

ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಮೇವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹೀನಾಯ ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಚತುರಙ್ಗೇಪಿ ತಮೇ ರತ್ತಿಂ ಪದೀಪುಜ್ಜಲೇನ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಪಹೀಯತಿ, ಏವಂ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಲೋಕೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ಪರಾಮಸತಿ. ಅನುಪಾದಿಯಂ ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಅನುಪಾದಿಯನ್ತೋ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ ನೇವ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸನಾಯ, ನ ಭಯಪರಿತಸ್ಸನಾಯ ಪರಿತಸ್ಸತಿ, ನ ತಣ್ಹಾಯತಿ ನ ಭಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವಾತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ.

ಸೋ ಸುಖಂ ಚೇ ವೇದನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಆರಭಿ? ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸತತವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರಭಿ. ಅನಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅಗಹಿತಾ. ಅಥ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ಕಿಂ ತಮ್ಪಿ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಆಮ ಅತ್ಥಿ. ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ ನಾಮ ದುಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಸುಖಂ ಪತ್ಥನತೋ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತೋತಿ. ಕಾಯಪರಿಯನ್ತಿಕನ್ತಿ ಕಾಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಯಾವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಕಾಯೋ ಪವತ್ತತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವೇದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕನ್ತಿ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಯಾವ ಜೀವಿತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವೇದನಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಸಾ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾ ಪವತ್ತೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಠಮವಯೇ ವೀಸತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಮುಯ್ಹನವಸೇನ ಅಧಿಮತ್ತಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಪಣ್ಣಾಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಹಾಯಮಾನಾ ಅಸೀತಿನವುತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ ಮನ್ದಾ ಹೋತಿ. ತದಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ‘‘ಚಿರರತ್ತಂ ಏಕತೋ ನಿಸೀದಿಮ್ಹಾ ನಿಪಜ್ಜಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇಪಿ ‘‘ನ ಸಞ್ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಧಿಮತ್ತಾನಿಪಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ‘‘ನ ಪಸ್ಸಾಮ ನ ಸುಣಾಮ’’, ‘‘ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ವಾ ಸಾದುಂ ಅಸಾದುಂ ವಾ ಥದ್ಧಂ ಮುದುಕನ್ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇತಿ ನೇಸಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವೇದನಾ ಭಗ್ಗಾ ಹೋತಿ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಾವ ಪವತ್ತತಿ. ಸಾಪಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪರಿಹಾಯಮಾನಾ ಮರಣಸಮಯೇ ಹದಯಕೋಟಿಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ. ಯಾವ ಪನೇಸಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಾವ ಸತ್ತೋ ಜೀವತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ಮತೋ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ವಾಪಿಯಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ –

ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಪಞ್ಚಉದಕಮಗ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ ವಾಪಿಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಪಠಮಂ ದೇವೇ ವುಟ್ಠೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಉದಕಮಗ್ಗೇಹಿ ಉದಕಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋವಾಪಿಯಂ ಆವಾಟೇ ಪೂರೇಯ್ಯ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಉದಕಮಗ್ಗೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಗಾವುತಡ್ಢಯೋಜನಮತ್ತಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉದಕಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ತತೋ ತತೋ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಂ, ಅಥ ನಿದ್ಧಮನತುಮ್ಬೇ ವಿವರಿತ್ವಾ ಖೇತ್ತೇಸು ಕಮ್ಮೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಉದಕಂ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಂ, ಸಸ್ಸಪಾಕಕಾಲೇ (ಉದಕಂ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಂ,) ಉದಕಂ ಪರಿಹೀನಂ ‘‘ಮಚ್ಛೇ ಗಣ್ಹಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತತೋ ಕತಿಪಾಹೇನ ಆವಾಟೇಸುಯೇವ ಉದಕಂ ಸಣ್ಠಹೇಯ್ಯ. ಯಾವ ಪನ ತಂ ಆವಾಟೇಸು ಹೋತಿ, ತಾವ ‘‘ಮಹಾವಾಪಿಯಂ ಉದಕಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಯದಾ ಪನ ತತ್ಥ ಛಿಜ್ಜತಿ, ತದಾ ‘‘ವಾಪಿಯಂ ಉದಕಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಠಮಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಉದಕೇ ಪವಿಸನ್ತೇ ಆವಾಟಾನಂ ಪೂರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಹಿ ಪಠಮಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾಯ ವತ್ಥುರೂಪೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಕಾಲೋ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪೂರಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಪವತ್ತೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವೇದನಾಯ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ, ಗಾವುತಡ್ಢಯೋಜನಮತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಪಠಮವಯೇ ವೀಸತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವಭಾವೋ, ಯಾವ ವಾಪಿತೋ ಉದಕಂ ನ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ಪೂರಾಯ ವಾಪಿಯಾ ಠಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ತಸ್ಸಾ ಠಿತಕಾಲೋ, ನಿದ್ಧಮನತುಮ್ಬೇಸು ವಿವಟೇಸು ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಉದಕಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಹಾನಿ, ಉದಕೇ ಭಟ್ಠೇ ಉದಕಮಗ್ಗೇಸು ಪರಿತ್ತೋದಕಸ್ಸ ಠಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಅಸೀತಿನವುತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವೇದನಾಯ ಮನ್ದಕಾಲೋ, ಆವಾಟೇಸುಯೇವ ಉದಕಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ಹದಯವತ್ಥುಕೋಟಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾಯ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ, ಆವಾಟೇಸು ಪರಿತ್ತೇಪಿ ಉದಕೇ ಸತಿ ‘‘ವಾಪಿಯಂ ಉದಕಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕಾಲೋ ವಿಯ ಯಾವ ಸಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಾವ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಆವಾಟೇಸು ಉದಕೇ ಛಿನ್ನೇ ‘‘ನತ್ಥಿ ವಾಪಿಯಂ ಉದಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ‘‘ಸತ್ತೋ ಮತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಂ ವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನೋ’’ತಿ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದೇನ. ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಜೀವಿತಕ್ಖಯತೋ ಉದ್ಧಂ. ಇಧೇವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪರತೋ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಇಧೇವ. ಸೀತೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪ್ಫನ್ದದರಥರಹಿತಾನಿ ಸೀತಾನಿ ಅಪ್ಪವತ್ತನಧಮ್ಮಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸರೀರಾನೀತಿ ಧಾತುಸರೀರಾನಿ. ಅವಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಕುಮ್ಭಕಾರಪಾಕಾತಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಸ ಭಾಜನಪಚನಟ್ಠಾನತೋ. ಪಟಿಸಿಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಠಪೇಯ್ಯ. ಕಪಲ್ಲಾನೀತಿ ಸಹ ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾನಿ ಕುಮ್ಭಕಪಲ್ಲಾನಿ. ಅವಸಿಸ್ಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯುಂ. ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಆದಿತ್ತಕುಮ್ಭಕಾರಪಾಕೋ ವಿಯ ಹಿ ತಯೋ ಭವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಪಾಕತೋ ಕುಮ್ಭಕಾರಭಾಜನಾನಂ ನೀಹರಣದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಸಮೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನತಲಂ, ದಣ್ಡಕೇನ ಉಣ್ಹಕುಮ್ಭಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸಮೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಠಪಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ರೂಪಸತ್ತಕಂ ಅರೂಪಸತ್ತಕಂ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಚ ಪಗುಣೇ ವಿಭೂತೇ ಉಪಟ್ಠಹಮಾನೇ ತಥಾರೂಪಂ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಾದಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಏಕಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಚತೂಹಿ ಅಪಾಯೇಹಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಸಙ್ಖತೇ ನಿಬ್ಬಾನತಲೇ ಠಿತಕಾಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಖೀಣಾಸವೋ ಪನ ಉಣ್ಹಕುಮ್ಭೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಸಾಸನಪ್ಪವೇಣಿಂ ಪನ ಘಟಯಮಾನೋ ಪಣ್ಣಾಸಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಾನಿ ಠತ್ವಾ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಕ್ಖನ್ಧಭೇದಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ವಿಯ ಕಪಲ್ಲಾನಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕಸರೀರಾನೇವ ಅವಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ. ಸರೀರಾನಿ ಅವಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಾರೋಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ. ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಥೇರಾನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸತಿ. ಏವಮೇತನ್ತಿ ಯದೇತಂ ತಿವಿಧೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಸತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದಿ, ಏವಮೇವ ಏತಂ. ಅಧಿಮುಚ್ಚಥಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭಥ. ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಯದಿದಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ಉಪಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೨. ದುತಿಯೇ ಉಪಾದಾನಿಯೇಸೂತಿ ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು. ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋತಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೇ. ತದಾಹಾರೋತಿ ತಂಪಚ್ಚಯೋ. ತದುಪಾದಾನೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಹಿ ತಯೋ ಭವಾ, ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟನ್ತಿಪಿ ಏತದೇವ, ಅಗ್ಗಿಜಗ್ಗಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಸುಕ್ಖತಿಣಗೋಮಯಾದಿಪಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಯ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಕರಣಂ. ತಿಣಗೋಮಯಾದೀಸು ಖೀಣೇಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ತೇಸಂ ಪಕ್ಖಿಪನೇನ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಡ್ಢನಂ ವಿಯ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಕಮ್ಮಾಯೂಹನೇನ ಅಪರಾಪರಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತನಂ.

ನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸುಕ್ಖಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ತಞ್ಹಿ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಭೋ ಕಸ್ಮಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಕಲಾಪೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಖತಿಣಕಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಛಿಯಞ್ಚ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಗೋಮಯಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಏತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಜಾಲೇಸಿ? ಅಪಿ ನು ತೇ ಅತ್ಥಿ ಇತೋನಿದಾನಂ ಕಾಚಿ ವಡ್ಢೀತಿ? ವಂಸಾಗತಮೇತಂ ಭೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಇತೋನಿದಾನಂ ಪನ ಮೇ ಅವಡ್ಢಿಯೇವ, ಕುತೋ ವಡ್ಢಿ? ಅಹಞ್ಹಿ ಇಮಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಜಗ್ಗನ್ತೋ ನೇವ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಲಭಾಮೀತಿ. ತೇನ ಹಿ ಭೋ ಕಿಂ ತೇ ಇಮಿನಾ ನಿರತ್ಥಕೇನ ಅಗ್ಗಿಜಾಲನೇನ? ಏಹಿ ತ್ವಂ ಏತಾನಿ ಆಭತಾನಿ ತಿಣಾದೀನಿ ಏತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿಪ, ತಾನಿ ಸಯಮೇವ ಝಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೀತೋದಕಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನ್ಹತ್ವಾ, ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನೇಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋವ ಪಾದುಕಾಹಿ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಾಸಾದವರಮಾರುಯ್ಹ ವಾತಪಾನಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಮಹಾವೀಥಿಯಂ ವಿರೋಚಮಾನೋ ನಿಸೀದ ಏಕಗ್ಗೋ ಸುಖಸಮಪ್ಪಿತೋ ಹುತ್ವಾ, ತತ್ಥ ತೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ತಿಣಾದೀನಂ ಖಯೇನ ಸಯಮೇವ ಅಯಂ ಅಗ್ಗಿ ಅಪ್ಪಣ್ಣತ್ತಿಭಾವಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸೋ ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯ. ತಥೇವ ಚ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖಯೇನ ಅಪ್ಪಣ್ಣತ್ತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ‘‘ನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಟ್ಠವಾಹಾನಂ ಜಲಮಾನೋ ಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಹಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಗ್ಗಿಜಗ್ಗನಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಅತ್ಥಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ತಸ್ಸ ದಿನ್ನಓವಾದೋ ವಿಯ ತಥಾಗತೇನ ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖು, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದ, ಏವಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಥಿತಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಾಸಾದೇ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಸುಗತೋವಾದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಆಹಾರಸಪ್ಪಾಯಾದಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ, ಏಕಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ನ್ಹಾನವಿಲೇಪನಾದೀಹಿ ಸುಧೋತಮಣ್ಡಿತಕಾಯತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಸುಖಸಮಪ್ಪಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪೋಕ್ಖರಣಿಯಂ ಮಗ್ಗಞಾಣೋದಕೇನ ಸುನ್ಹಾತಸುಧೋತಕಿಲೇಸಮಲಸ್ಸ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಾಟಕೇ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಸೀಲವಿಲೇಪನಾನುಲಿತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಣ್ಡನೇನ ಅತ್ತಭಾವಂ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಪುಪ್ಫದಾಮಂ ಪಿಳನ್ಧಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಪಾದುಕಾ ಆರುಯ್ಹ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಪಾಸಾದಂ ಆರುಯ್ಹ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಹಾವೀಥಿಯಂ ವಿರೋಚಮಾನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ತಿಣಾದೀನಂ ಖಯೇನ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣ್ಣತ್ತಿಗಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಕ್ಖನ್ಧಭೇದೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಮಹಾವಟ್ಟವೂಪಸಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ತತಿಯೇ ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸೂತಿ ದಸನ್ನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು. ಝಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಜಲೇಯ್ಯ. ತೇಲಂ ಆಸಿಞ್ಚೇಯ್ಯ ವಟ್ಟಿಂ ಉಪಸಂಹರೇಯ್ಯಾತಿ ದೀಪಪಟಿಜಗ್ಗನತ್ಥಂ ತೇಲಭಾಜನಞ್ಚ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ವಟ್ಟಿಕಪಾಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ನಿಚ್ಚಂ ಠಿತೋವ ತೇಲೇ ಖೀಣೇ ತೇಲಂ ಆಸಿಞ್ಚೇಯ್ಯ, ವಟ್ಟಿಯಾ ಖೀಣಾಯ ವಟ್ಟಿಂ ಉಪಸಂಹರೇಯ್ಯ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸದ್ಧಿಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇನ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತಿಯಂ.

೪. ದುತಿಯಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೪. ಚತುತ್ಥೇ ಉಪಮಂ ಪಠಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಮಹಾರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಉದ್ಧಂ ಓಜಂ ಅಭಿಹರನ್ತೀತಿ ಪಥವೀರಸಞ್ಚ ಆಪೋರಸಞ್ಚ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇನ್ತಿ. ಓಜಾಯ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಹತ್ಥಸತುಬ್ಬೇಧಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರಗ್ಗೇಸು ಬಿನ್ದುಬಿನ್ದೂನಿ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಸಿನೇಹೋ ತಿಟ್ಠತಿ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಮಹಾರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಹಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ, ಮೂಲಾನಿ ವಿಯ ಆಯತನಾನಿ, ಮೂಲೇಹಿ ಓಜಾಯ ಆರೋಹನಂ ವಿಯ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾರೋಹನಂ, ಓಜಾಯ ಅಭಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಮಹಾರುಕ್ಖಸ್ಸ ಯಾವಕಪ್ಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹನ್ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ವಟ್ಟಸ್ಸ ವಡ್ಢನವಸೇನ ದೀಘರತ್ತಂ ಠಾನಂ.

ಕುದ್ದಾಲಪಿಟಕನ್ತಿ ಕುದ್ದಾಲಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಛಿಭಾಜನಞ್ಚ. ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕಂ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತಾನಿ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಮಹಾರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ, ರುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತುಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಕುದ್ದಾಲೋ ವಿಯ ಞಾಣಂ, ಪಚ್ಛಿ ವಿಯ ಸಮಾಧಿ, ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದನಫರಸು ವಿಯ ಞಾಣಂ, ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ, ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕಂ ಛಿನ್ದನಕಾಲೋ ವಿಯ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಫಾಲನಂ ವಿಯ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಿತ್ಥಾರಮನಸಿಕಾರೋ, ಸಕಲಿಕಂ ಸಕಲಿಕಂ ಕರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಚೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮೂಲಾನಂ ಉಪಚ್ಛೇದನಂ ವಿಯ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಯೇಸನಂ, ವಾತಾತಪೇ ವಿಸೋಸೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ಡಹನಕಾಲೋ ವಿಯ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಿಭೂತೇ ಉಪಟ್ಠಹಮಾನೇ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತಿ, ಮಸಿಕರಣಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತದಿವಸೇಯೇವ ಅಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠಿತ ಕಾಲೋ, ಮಹಾವಾತೇ ಓಪುನನಂ ನದಿಯಾ ಪವಾಹನಂ ವಿಯ ಚ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಕ್ಖನ್ಧಭೇದೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ವಟ್ಟವೂಪಸಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ದುತಿಯಮಹಾರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೬. ಛಟ್ಠೇಪಿ ಉಪಮಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಇದಮೇವ ನಾನತ್ತಂ. ಛಟ್ಠಂ.

೭. ತರುಣರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೭-೫೯. ಸತ್ತಮೇ ತರುಣೋತಿ ಅಜಾತಫಲೋ. ಪಲಿಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸೋಧೇಯ್ಯ. ಪಂಸುಂ ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಥದ್ಧಫರುಸಪಂಸುಂ ಹರಿತ್ವಾ ಮುದುಗೋಮಯಚುಣ್ಣಮಿಸ್ಸಂ ಮಧುರಪಂಸುಂ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ವುದ್ಧಿನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುಪ್ಫೂಪಗೋ ಪುಪ್ಫಂ, ಫಲೂಪಗೋ ಫಲಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ತರುಣರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಹಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ, ರುಕ್ಖಜಗ್ಗಕೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಮೂಲಫಲಸನ್ತಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾಯೂಹನಂ, ರುಕ್ಖಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಆಪಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹತೋ ಅಪರಾಪರಂ ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತಿ. ವಿವಟ್ಟಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಟ್ಠಮನವಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ. ಸತ್ತಮಾದೀನಿ.

೧೦. ನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೦. ದಸಮೇ ಕುರೂಸು ವಿಹರತೀತಿ ಕುರೂತಿ ಏವಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ ಲದ್ಧವೋಹಾರೇ ಜನಪದೇ ವಿಹರತಿ. ಕಮ್ಮಾಸಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕುರೂನಂ ನಿಗಮೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಕುರೂನಂ ನಿಗಮೋ, ತಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತಂ ಗರುವಚನಮೇತಂ. ಆನನ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀತಿ ಛ ನಿಸಜ್ಜದೋಸೇ ವಿವಜ್ಜೇನ್ತೋ ದಕ್ಖಿಣಜಾಣುಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖಟ್ಠಾನೇ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾನಂ ಬುದ್ಧರಸ್ಮೀನಂ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಸನ್ನಲಾಖಾರಸಂ ವಿಗಾಹನ್ತೋ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಪಟಂ ಪಾರುಪನ್ತೋ ವಿಯ ರತ್ತಕಮ್ಬಲವಿತಾನಮಜ್ಝಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ನಿಸೀದಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ.

ಕಾಯ ಪನ ವೇಲಾಯ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋತಿ? ಸಾಯನ್ಹವೇಲಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನಕಾರಣೇನ. ತಂ ದಿವಸಂ ಕಿರ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಕುಲಸಙ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಘರದ್ವಾರೇ ಘರದ್ವಾರೇ ಸಹಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಾಸಧಮ್ಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ ಸತ್ಥು ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸತ್ಥರಿ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇಸು ದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚಮ್ಮಕ್ಖಣ್ಡಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಉದಕತುಮ್ಬತೋ ಉದಕೇನ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಸೀತಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಅಥ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇಸಿ. ಸೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತಂ, ಅನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆದಿಂ, ಉಭಯನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಜ್ಝಂ, ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಪಾಪೇನ್ತೋ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ದ್ವಾದಸಪದಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಸಮ್ಮಸಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ವಿಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಉತ್ತಾನಕುತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ತತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ ಗಮ್ಭೀರೋ ಚೇವ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ ಚಾತಿ ಕಥಿತೋ, ಮಯ್ಹಂ ಖೋ ಪನ ಪದೇಸಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ಸಾವಕಸ್ಸ ಸತೋ ಉತ್ತಾನೋ ವಿಯ ವಿಭೂತೋ ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಮಯ್ಹಂಯೇವ ನು ಖೋ ಏಸ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾನಕಾರಣಂ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಚಮ್ಮಕ್ಖಣ್ಡಂ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ಆದಾಯ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಾಯನ್ಹವೇಲಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನಕಾರಣೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ’’ತಿ.

ಯಾವ ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಾವಸದ್ದೋ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕಮೇ. ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಮಾಣಂ ಗಮ್ಭೀರೋ, ಅತಿಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋತಿ ಗಮ್ಭೀರೋವ ಹುತ್ವಾ ಅವಭಾಸತಿ, ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಞ್ಹಿ ಉತ್ತಾನಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸಂ ಹೋತಿ ಪೂತಿಪಣ್ಣರಸವಸೇನ ಕಾಳವಣ್ಣಂ ಪುರಾಣಉದಕಂ ವಿಯ. ತಞ್ಹಿ ಜಾಣುಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ಸತಪೋರಿಸಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏಕಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಉತ್ತಾನಾವಭಾಸಂ ಹೋತಿ ಮಣಿಭಾಸಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಉದಕಂ ವಿಯ. ತಞ್ಹಿ ಸತಪೋರಿಸಮ್ಪಿ ಜಾಣುಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ಏಕಂ ಉತ್ತಾನಂ ಉತ್ತಾನಾವಭಾಸಂ ಹೋತಿ ಪಾತಿಆದೀಸು ಉದಕಂ ವಿಯ. ಏಕಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸಂ ಹೋತಿ ಸಿನೇರುಪಾದಕಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ವಿಯ. ಏವಂ ಉದಕಮೇವ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಪನೇತಂ ನತ್ಥಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಗಮ್ಭೀರೋ ಚ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ ಚಾತಿ ಏಕಮೇವ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಏವರೂಪೋ ಸಮಾನೋಪಿ ಅಥ ಚ ಪನ ಮೇ ಉತ್ತಾನಕುತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತದಿದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಭನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಮ್ಹಯಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ನಿಸೀದಿ.

ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಆನನ್ದೋ ಭವಗ್ಗಗಹಣಾಯ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಿಞ್ಜಂ ನೀಹರಿತುಂ ವಾಯಮಮಾನೋ ವಿಯ ವಿನಾ ನಾವಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ತರಿತುಕಾಮೋ ವಿಯ ಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಥವೋಜಂ ಗಹೇತುಂ ವಾಯಮಮಾನೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧವಿಸಯಂ ಪಞ್ಹಂ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತಾನುತ್ತಾನನ್ತಿ ವದತಿ, ಹನ್ದಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ಆಚಿಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮಾ ಹೇವನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಮಾ ಹೇವನ್ತಿ ಹ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಏವಂ ಮಾ ಭಣೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಮಾ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಉಸ್ಸಾದೇನ್ತೋಪಿ ಭಣತಿ ಅಪಸಾದೇನ್ತೋಪಿ. ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಾದೇನ್ತೋಪೀತಿ, ಆನನ್ದ, ತ್ವಂ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ವಿಸದಞಾಣೋ, ತೇನ ತೇ ಗಮ್ಭೀರೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನೇಸ ಉತ್ತಾನಕೋತಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ, ಗಮ್ಭೀರೋಯೇವ ಚ ಸೋ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ ಚ.

ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಉಪಮಾ ವದನ್ತಿ – ಛ ಮಾಸೇ ಸುಭೋಜನರಸಪುಟ್ಠಸ್ಸ ಕಿರ ಕತಯೋಗಸ್ಸ ಮಹಾಮಲ್ಲಸ್ಸ ಸಮಜ್ಜಸಮಯೇ ಕತಮಲ್ಲಪಾಸಾಣಪರಿಚಯಸ್ಸ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಮಲ್ಲಪಾಸಾಣಂ ದಸ್ಸೇಸುಂ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಮಲ್ಲಪಾಸಾಣೋತಿ. ಆಹರಥ ನನ್ತಿ. ‘‘ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾರಿಯಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ದ್ವೇ ಪಾಸಾಣೇ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕೀಳಾಗುಳೇ ವಿಯ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಮಲ್ಲಸ್ಸ ಮಲ್ಲಪಾಸಾಣೋ ಲಹುಕೋತಿ ನ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಲಹುಕೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಛ ಮಾಸೇ ಸುಭೋಜನರಸಪುಟ್ಠೋ ಮಲ್ಲೋ ವಿಯ ಹಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ. ಯಥಾ ಮಲ್ಲಸ್ಸ ಮಹಾಬಲತಾಯ ಮಲ್ಲಪಾಸಾಣೋ ಲಹುಕೋ, ಏವಂ ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಚ ತಿಮಿ ನಾಮ ಮಹಾಮಚ್ಛೋ ದ್ವಿಯೋಜನಸತಿಕೋ, ತಿಮಿಙ್ಗಲೋ ತಿಯೋಜನಸತಿಕೋ, ತಿಮಿರಪಿಙ್ಗಲೋ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತಿಕೋ, ಆನನ್ದೋ ತಿಮಿನನ್ದೋ ಅಜ್ಝಾರೋಹೋ ಮಹಾತಿಮೀತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಿಕಾ. ತತ್ಥ ತಿಮಿರಪಿಙ್ಗಲೇನೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ದಕ್ಖಿಣಕಣ್ಣಂ ಚಾಲೇನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತೇ ಪದೇಸೇ ಉದಕಂ ಚಲತಿ, ತಥಾ ವಾಮಕಣ್ಣಂ, ತಥಾ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಸೀಸಂ. ದ್ವೇ ಪನ ಕಣ್ಣೇ ಚಾಲೇತ್ವಾ ನಙ್ಗುಟ್ಠೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಅಪರಾಪರಂ ಕತ್ವಾ ಕೀಳಿತುಂ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಸತ್ತಟ್ಠಯೋಜನಸತೇ ಠಾನೇ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧನೇ ಆರೋಪಿತಂ ವಿಯ ಉದಕಂ ಪಕ್ಕುಥತಿ. ಯೋಜನಸತಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಉದಕಂ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಛಾದೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಅಯಂ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಕುತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾ, ಮಯಂ ಪಿಟ್ಠಿಮತ್ತಚ್ಛಾದನಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ನ ಲಭಾಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ತಿಮಿರಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಖುದ್ದಕಮಚ್ಛಾನಂ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಏವಮೇವ ಞಾಣೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸುಪಣ್ಣರಾಜಾ ಚ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣಪಕ್ಖೋ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಾಮಪಕ್ಖೋ, ಪಿಞ್ಛವಟ್ಟಿ ಚ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನಿಕಾ, ಗೀವಾ ತಿಂಸಯೋಜನಿಕಾ, ಮುಖಂ ನವಯೋಜನಂ, ಪಾದಾ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುಪಣ್ಣವಾತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧೇ ಸತ್ತಟ್ಠಯೋಜನಸತಂ ಠಾನಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಅಯಂ ಆಕಾಸೋ ಅನನ್ತೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಕುತಸ್ಸ ಅನನ್ತತಾ, ಮಯಂ ಪಕ್ಖವಾತಪ್ಪತ್ಥರಣೋಕಾಸಮ್ಪಿ ನ ಲಭಾಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಪಣ್ಣರಞ್ಞೋ ಆಕಾಸೋ ಪರಿತ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಖುದ್ದಕಪಕ್ಖೀನಂ ಪರಿತ್ತೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಏವಮೇವ ಞಾಣೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

ರಾಹು ಅಸುರಿನ್ದೋ ಪನ ಪಾದನ್ತತೋ ಯಾವ ಕೇಸನ್ತಾ ಯೋಜನಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಟ್ಠ ಚ ಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಾಹಾನಂ ಅನ್ತರೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಸತಿಕಂ, ಬಹಲತ್ತೇನ ಛಯೋಜನಸತಿಕಂ, ಹತ್ಥಪಾದತಲಾನಿ ತಿಯೋಜನಸತಿಕಾನಿ, ತಥಾ ಮುಖಂ, ಏಕಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಭಮುಕನ್ತರಂ, ನಲಾಟಂ ತಿಯೋಜನಸತಿಕಂ, ಸೀಸಂ ನವಯೋಜನಸತಿಕಂ. ತಸ್ಸ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಓತಿಣ್ಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಂ ಉದಕಂ ಜಾಣುಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ. ಸೋ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಅಯಂ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ವದನ್ತಿ. ಕುತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾ? ಮಯಂ ಜಾಣುಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ನ ಲಭಾಮಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ರಾಹುನೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇವ ಞಾಣೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ ಮಾ ಹೇವಂ, ಆನನ್ದ, ಮಾ ಹೇವಂ, ಆನನ್ದಾತಿ ಆಹ.

ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗಮ್ಭೀರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ? ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಿತ್ಥವಾಸೇನ ಸೋತಾಪನ್ನತಾಯ ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವೇನಾತಿ.

ಇತೋ ಕಿರ ಸತಸಹಸ್ಸಿಮೇ ಕಪ್ಪೇ ಪದುಮುತ್ತರೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ತಸ್ಸ ಹಂಸವತೀ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸಿ, ಆನನ್ದೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಪಿತಾ, ಸುಮೇಧಾ ನಾಮ ದೇವೀ ಮಾತಾ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಉತ್ತರಕುಮಾರೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಜಾತದಿವಸೇ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪಧಾನಮನುಯುತ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ, ‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರ’’ನ್ತಿ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ‘‘ಪಥವಿಯಂ ಪಾದಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಾದಂ ಅಭಿನೀಹರಿ. ಅಥ ಪಥವಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಪದುಮಂ ಉಟ್ಠಾಸಿ. ತಸ್ಸ ಧುರಪತ್ತಾನಿ ನವುತಿಹತ್ಥಾನಿ, ಕೇಸರಂ ತಿಂಸಹತ್ಥಂ, ಕಣ್ಣಿಕಾ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಾ, ನವಘಟಪ್ಪಮಾಣಾ ರೇಣು ಅಹೋಸಿ.

ಸತ್ಥಾ ಪನ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಸಹತ್ಥೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಬಾಹಾನಮನ್ತರಂ ಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥಂ, ನಲಾಟಂ ಪಞ್ಚಹತ್ಥಂ, ಹತ್ಥಪಾದಾ ಏಕಾದಸಹತ್ಥಾ. ತಸ್ಸ ಏಕಾದಸಹತ್ಥೇನ ಪಾದೇನ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥಾಯ ಕಣ್ಣಿಕಾಯ ಅಕ್ಕನ್ತಮತ್ತಾಯ ನವಘಟಪ್ಪಮಾಣಾ ರೇಣು ಉಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಸಹತ್ಥಂ ಪದೇಸಂ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಓಕಿಣ್ಣಮನೋಸಿಲಾಚುಣ್ಣಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚೋಕಿಣ್ಣಂ. ತದುಪಾದಾಯ ಭಗವಾ ‘‘ಪದುಮುತ್ತರೋ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ತಸ್ಸ ದೇವಿಲೋ ಚ ಸುಜಾತೋ ಚ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಅಹೇಸುಂ, ಅಮಿತಾ ಚ ಅಸಮಾ ಚ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಿಕಾ, ಸುಮನೋ ನಾಮ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ. ಪದುಮುತ್ತರೋ ಭಗವಾ ಪಿತುಸಙ್ಗಹಂ ಕುರುಮಾನೋ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೋ ಹಂಸವತಿಯಾ ರಾಜಧಾನಿಯಾ ವಸತಿ.

ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ಪನಸ್ಸ ಸುಮನಕುಮಾರೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ರಾಜಾ ಹಂಸವತಿತೋ ವೀಸಯೋಜನಸತೇ ಭೋಗಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಕದಾಚಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಿತರಞ್ಚ ಸತ್ಥಾರಞ್ಚ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಪಚ್ಚನ್ತೋ ಕುಪಿತೋ. ಸುಮನೋ ರಞ್ಞೋ ಸಾಸನಂ ಪೇಸೇಸಿ. ರಾಜಾ ‘‘ತ್ವಂ ಮಯಾ, ತಾತ, ಕಸ್ಮಾ ಠಪಿತೋ’’ತಿ ಪಟಿಪೇಸೇಸಿ. ಸೋ ಚೋರೇ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪಸನ್ತೋ, ದೇವ, ಜನಪದೋ’’ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸೇಸಿ. ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ‘‘ಸೀಘಂ ಮಮ ಪುತ್ತೋ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸ ಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಅಮಚ್ಚಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಿತಾ ತುಟ್ಠೋ ಸಚೇ ಮೇ ವರಂ ದೇತಿ, ಕಿಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ? ಅಥ ನಂ ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಹತ್ಥಿಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಥ, ಜನಪದಂ ಗಣ್ಹಥ, ಸತ್ತರತನಾನಿ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಅಪರೇ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಪಥವಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ, ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಧನಂ ದುಲ್ಲಭಂ, ಲದ್ಧಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ, ಪುಞ್ಞಮೇವ ಏಕಂ ಆದಾಯ ಗಮನೀಯಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇವೇ ವರಂ ದದಮಾನೇ ತೇಮಾಸಂ ಪದುಮುತ್ತರಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ವರಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಮಯ್ಹಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ನಾಮ, ಮಮೇತಂ ಚಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ, ಏವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಗನ್ತ್ವಾ ಪಿತರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಿತರಾ ಆಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ, ಮತ್ಥಕೇ ಚುಮ್ಬಿತ್ವಾ ‘‘ವರಂ ತೇ, ಪುತ್ತ, ದೇಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವನ್ತಂ ತೇಮಾಸಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಜೀವಿತಂ ಅವಞ್ಝಂ ಕಾತುಂ, ಇದಂ ಮೇ ವರಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಾತ, ಅಞ್ಞಂ ವರೇಹೀತಿ. ದೇವ, ಖತ್ತಿಯಾನಂ ನಾಮ ದ್ವೇಕಥಾ ನತ್ಥಿ, ಏತಮೇವ ಮೇ ದೇಹಿ, ನ ಮಮಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥೋತಿ. ತಾತ, ಬುದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಂ ದುಜ್ಜಾನಂ, ಸಚೇ ಭಗವಾ ನ ಇಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ, ಮಯಾ ದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ? ‘‘ಸಾಧು, ದೇವ, ಅಹಂ ಭಗವತೋ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಗತೋ.

ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಮಣ್ಡಲಮಾಳೇ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇ ನಂ ಆಹಂಸು – ‘‘ರಾಜಪುತ್ತ ಕಸ್ಮಾ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯ, ದಸ್ಸೇಥ ಮೇ ಭಗವನ್ತನ್ತಿ. ‘‘ನ ಮಯಂ, ರಾಜಪುತ್ತ, ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸತ್ಥಾರಂ ದಟ್ಠುಂ ಲಭಾಮಾ’’ತಿ. ಕೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಲಭತೀತಿ? ಸುಮನತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ರಾಜಪುತ್ತಾತಿ. ಸೋ ‘‘ಕುಹಿಂ ಭನ್ತೇ ಥೇರೋ’’ತಿ? ಥೇರಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವನ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ದಸ್ಸೇಥ ಮೇ ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ‘‘ಏಹಿ, ರಾಜಪುತ್ತಾ’’ತಿ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಆರುಹಿ. ಅಥ ನಂ ಭಗವಾ ‘‘ಸುಮನ, ಕಸ್ಮಾ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಪುತ್ತೋ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಆಗತೋತಿ. ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇಹೀತಿ. ಥೇರೋ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ. ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ. ರಾಜಪುತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಅಕಾಸಿ, ‘‘ಕದಾ ಆಗತೋಸಿ ರಾಜಪುತ್ತಾ’’ತಿ? ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹೇಸು ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೇಸು, ಭಿಕ್ಖೂ ಪನ ‘‘ನ ಮಯಂ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಭಗವನ್ತಂ ದಟ್ಠುಂ ಲಭಾಮಾ’’ತಿ ಮಂ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಾಹೇಸುಂ, ಥೇರೋ ಪನ ಏಕವಚನೇನೇವ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಥೇರೋ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಸನೇ ವಲ್ಲಭೋ ಮಞ್ಞೇತಿ. ಆಮ, ರಾಜಕುಮಾರ, ವಲ್ಲಭೋ ಏಸ ಭಿಕ್ಖು ಮಯ್ಹಂ ಸಾಸನೇತಿ. ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಕಿಂ ಕತ್ವಾ ವಲ್ಲಭೋ ಹೋತೀತಿ? ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ, ಕುಮಾರಾತಿ. ಭಗವಾ ಅಹಮ್ಪಿ ಥೇರೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ವಲ್ಲಭೋ ಹೋತುಕಾಮೋ, ತೇಮಾಸಂ ಮೇ ವಸ್ಸಾವಾಸಂ ಅಧಿವಾಸೇಥಾತಿ. ಭಗವಾ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಗತೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಖೋ, ರಾಜಕುಮಾರ, ತಥಾಗತಾ ಅಭಿರಮನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕುಮಾರೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಂ ಭಗವಾ, ಅಞ್ಞಾತಂ ಸುಗತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ – ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಮತರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಮಿ, ಮಯಾ ಪೇಸಿತೇ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಿತು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ದಿನ್ನಾ ಮೇ, ದೇವ, ಭಗವತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಮಯಾ ಪಹಿತೇ ತುಮ್ಹೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪೇಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಪಿತರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಗತೋ. ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಗರೇ ವಿಹಾರಟ್ಠಾನಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ಸೋಭನಸ್ಸ ನಾಮ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಉಯ್ಯಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸೇನ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಸಿ. ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ, ಸೇಸಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ಕುಟಿಲೇಣಮಣ್ಡಪೇ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಞ್ಚ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಿತು ಸನ್ತಿಕಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಂ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಸತ್ಥಾರಂ ಪಹಿಣಥಾ’’ತಿ.

ರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಭಗವಾ ಸುಮನಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಆಗಮನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸತೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಪರಿವಾರೋ ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರೇಸು ವಸಮಾನೋ ಅಗಮಾಸಿ. ಕುಮಾರೋ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನೋ ವಿಹಾರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ –

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸೇನ ಮೇ ಕೀತಂ, ಸತಸಹಸ್ಸೇನ ಮಾಪಿತಂ;

ಸೋಭನಂ ನಾಮ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹ, ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ. –

ವಿಹಾರಂ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ. ಸೋ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕದಿವಸೇ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತದಾರೇ ಚ ಅಮಚ್ಚೇ ಚ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಆಹ –‘‘ಸತ್ಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕಂ ದೂರತೋ ಆಗತೋ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ನಾಮ ಧಮ್ಮಗರುನೋವ, ನಾಮಿಸಗರುಕಾ. ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಇಮಂ ತೇಮಾಸಂ ದ್ವೇ ಸಾಟಕೇ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ದಸ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಇಧೇವ ವಸಿಸ್ಸಾಮಿ, ತುಮ್ಹೇ ಖೀಣಾಸವಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಇಮಿನಾವ ನೀಹಾರೇನ ತೇಮಾಸಂ ದಾನಂ ದದೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ.

ಸೋ ಸುಮನತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಸಭಾಗೇಯೇವ ಠಾನೇ ವಸನ್ತೋ ಯಂ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ವತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಏಕನ್ತವಲ್ಲಭೋ ಏಸ ಥೇರೋ, ಏತಸ್ಸೇವ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ, ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ಪವಾರಣಾಯ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಭಿಕ್ಖೂಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ತಿಚೀವರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಯದೇತಂ ಮಯಾ ಮಗ್ಗೇ ಯೋಜನನ್ತರಿಕವಿಹಾರಕಾರಾಪನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಞ್ಞಂ ಕತಂ, ತಂ ನೇವ ಸಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ನ ಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಉಪಟ್ಠಾಕಭಾವಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೇನ ಕತಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಹಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಅನಾಗತೇ ಸುಮನತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಏಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಪತಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ. ಭಗವಾ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ, ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ, ನೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ‘‘ಅನಾಗತೇ ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಿಮೇ ಕಪ್ಪೇ ಗೋತಮೋ ನಾಮ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ –

‘‘ಇಚ್ಛಿತಂ ಪತ್ಥಿತಂ ತುಯ್ಹಂ, ಸಬ್ಬಮೇವ ಸಮಿಜ್ಝತು;

ಸಬ್ಬೇ ಪೂರೇನ್ತು ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಚನ್ದೋ ಪನ್ನರಸೋ ಯಥಾ’’ತಿ. –

ಆಹ. ಕುಮಾರೋ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅದ್ವೇಜ್ಝಕಥಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ದುತಿಯದಿವಸೇಯೇವ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲೇಪಿ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಉತ್ತರಿಸಾಟಕಂ ದತ್ವಾ ಪೂಜಂ ಅಕಾಸಿ. ಪುನ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತೋ ಚುತೋ ಬಾರಾಣಸಿರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯೋ ಕಾರೇತ್ವಾ ಮಣಿಆಧಾರಕೇ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ದಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅಕಾಸಿ. ಏತಾನಿ ಪಾಕಟಟ್ಠಾನಾನಿ.

ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ ಪನ ದಾನಂ ದದಮಾನೋವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತುಸಿತಪುರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮಿತೋದನಸಕ್ಕಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕತಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಪಠಮಗಮನೇನ ಕಪಿಲವತ್ಥುಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಭಗವತಿ ಭಗವತೋ ಪರಿವಾರತ್ಥಂ ರಾಜಕುಮಾರೇಸು ಪಬ್ಬಜನ್ತೇಸು ಭದ್ದಿಯಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಆಯಸ್ಮತೋ ಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಮನ್ತಾಣಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ. ಏವಮೇಸ ಆಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸಿಮಾಯ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಗಮ್ಭೀರೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ.

ತಿತ್ಥವಾಸೋತಿ ಪನ ಗರೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಣಸವನಪರಿಪುಚ್ಛನಧಾರಣಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೋ ಥೇರಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ. ತೇನಾಪಿಸ್ಸಾಯಂ ಗಮ್ಭೀರೋಪಿ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಾನಞ್ಚ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಉತ್ತಾನಕೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಚತುಹತ್ಥೇ ಓವರಕೇ ಪದೀಪೇ ಜಲಮಾನೇ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ವಿಯ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ. ಇತಿ ಬಾಹುಸಚ್ಚಭಾವೇನಪಿಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚತೂಹಿ ಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಗಮ್ಭೀರೋ. ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾವ. ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಉತ್ತಾನಕಾ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಉಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ಮಾ ಹೇವನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆನನ್ದ, ತ್ವಂ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ವಿಸದಞಾಣೋ, ತೇನ ತೇ ಗಮ್ಭೀರೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಯ್ಹಮೇವ ನು ಖೋ ಏಸ ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಮಾ ಏವಂ ಅವಚ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪಸಾದೇನ್ತೋ’’ತಿ, ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆನನ್ದ, ‘‘ಅಥ ಚ ಪನ ಮೇ ಉತ್ತಾನಕುತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಮಾ ಹೇವಂ ಅವಚ. ಯದಿ ಹಿ ತೇ ಏಸ ಉತ್ತಾನಕುತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಕಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಹೋಸಿ, ಮಯಾ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ? ಆನನ್ದ, ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪನ ಉತ್ತಾನಕೋ ಜಾತೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋಸಿ, ತೇಯೇವ ಅಣುಸಹಗತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋಸಿ, ರೂಪರಾಗಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ಮಾನಾನುಸಯಂ ಭವರಾಗಾನುಸಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯನ್ತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋಸಿ? ಕಸ್ಮಾ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಪೂರಿತಪಾರಮಿನೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ ವಿಯ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಸಿ, ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪೂರಿತಪಾರಮಿನೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಂ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಸಿ? ಯದಿ ವಾ ತೇ ಸಬ್ಬಥಾವ ಏಸ ಉತ್ತಾನಕೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಟ್ಠ ಸೋಳಸ ವಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪೂರಿತಪಾರಮಿನೋ ಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋಸಿ? ಕಿಂ ಅನತ್ಥಿಕೋಸಿ ಏತೇಹಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇಹಿ? ಪಸ್ಸ ಯಾವ ಚ ತೇ ಅಪರದ್ಧಂ, ತ್ವಂ ನಾಮ ಸಾವಕಪದೇಸಞಾಣೇ ಠಿತೋ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ‘‘ಉತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಮೇ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವದಸಿ. ತಸ್ಸ ತೇ ಇದಂ ವಚನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಥಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಂ ಹೋತಿ. ತಾದಿಸೇನ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಥಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಂ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇತಂ. ನನು ಮಯ್ಹಂ, ಆನನ್ದ, ಇಮಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಟಿವಿಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಚ ಪನ ಮೇ ಅದಿನ್ನದಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪೂರಿತಪಾರಮೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಅಜ್ಜ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ಮೇ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ ವಿಯ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಕಮ್ಪಿ, ತಥಾ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪನ ಮೇ ಬಲವಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ, ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇಯೇವ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಅಯದಣ್ಡೇನ ಆಕೋಟಿತಕಂಸಥಾಲೋ ವಿಯ ವಿರವಸತಂ ವಿರವಸಹಸ್ಸಂ ಮುಞ್ಚಮಾನಾ ವಾತಾಹತೇ ಪದುಮಿನಿಪಣ್ಣೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಪಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಏವಂ ಗಮ್ಭೀರೋ ಚಾಯಂ, ಆನನ್ದ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ ಚ, ಏತಸ್ಸ, ಆನನ್ದ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನುಬೋಧಾ…ಪೇ… ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ.

ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಅನನುಬೋಧಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅನನುಬುಜ್ಝನಾ. ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾತಿ ತೀರಣಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾ. ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತಾತಿ ತನ್ತಂ ವಿಯ ಆಕುಲಜಾತಾ. ಯಥಾ ನಾಮ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಮೂಸಿಕಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪೇಸಕಾರಾನಂ ತನ್ತಂ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಆಕುಲಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಇದಂ ಅಗ್ಗಂ, ಇದಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರಂ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಸತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಖಲಿತಾ ಆಕುಲಾ ಬ್ಯಾಕುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ. ತತ್ಥ ತನ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾಪಿ ಭವೇಯ್ಯ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ದ್ವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ಆಕುಲಂ ತನ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಂ ದತ್ವಾ ಕೋಚ್ಛೇನ ಪಹಟಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗುಳಕಜಾತಂ ಹೋತಿ ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧಂ, ಏವಮಿಮೇ ಸತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಗುಳಕಜಾತಾ ಹೋನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧಾ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾಯೇವ.

ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಜಾತಾತಿ ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತಂ. ಕುಲಾ ನಾಮ ಸಕುಣಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ ಕುಲಾವಕೋತಿಪಿ ಏಕೇ. ಯಥಾ ಹಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಆಕುಲಂ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತಾತಿ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ವಿಯ ಪಬ್ಬಜತಿಣಂ ವಿಯ ಚ ಭೂತಾ ತಾದಿಸಾ ಜಾತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕತರಜ್ಜು ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಕತ್ಥಚಿ ಪತಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ತಿಣಾನಂ ‘‘ಇದಂ ಅಗ್ಗಂ, ಇದಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರಂ, ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ದ್ವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏವಮಯಂ ಪಜಾ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಗಣ್ಠಿಕಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ.

ತತ್ಥ ಅಪಾಯೋತಿ ನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಪೇತ್ತಿವಿಸಯಅಸುರಕಾಯಾ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ತೇ ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಅಪಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿಭಾವತೋ ದುಗ್ಗತಿ, ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾ ವಿನಿಪಾತೋ. ಇತರೋ ಪನ –

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಭೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಾತಿವತ್ತತಿ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ಅಥ ಖೋ ಚುತಿತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಚುತಿನ್ತಿ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಣ್ಹಮಾನಾ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚತೂಸು ಯೋನೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನವಸು ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ವಾತಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾವಾ ವಿಯ ಯನ್ತೇ ಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯ ಚ ಪರಿಬ್ಭಮತಿಯೇವ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಅಪಸಾದೇನ್ತೋ ಆಹ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ. ದಸಮಂ.

ದುಕ್ಖವಗ್ಗೋ ಛಟ್ಠೋ.