೧. ಪಞ್ಚವೇರಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೧. ಗಹಪತಿವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಯತೋತಿ ಯದಾ. ಭಯಾನಿ ವೇರಾನೀತಿ ಭಯವೇರಚೇತನಾಯೋ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಹೀತಿ ದುವಿಧಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ, (ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಙ್ಗಂ,) ಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೧) ಏವಂ ಆಗತಂ, ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣಸ್ಸ ಚ ಸೋತಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ, ಯಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇದಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅರಿಯೋತಿ ನಿದ್ದೋಸೋ ನಿರುಪಾರಮ್ಭೋ. ಞಾಯೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಞತ್ವಾ ಠಿತಞಾಣಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋಪಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಅರಿಯೋಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಞಾಯೋ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ. ಸುದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠೋ.

ಖೀಣನಿರಯೋತಿಆದೀಸು ಆಯತಿಂ ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತಾಯ ಖೀಣೋ ನಿರಯೋ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಸೋ ಅಹಂ ಖೀಣನಿರಯೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಮಗ್ಗಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ. ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋತಿ ನ ವಿನಿಪಾತಸಭಾವೋ. ನಿಯತೋತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತೋ. ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯನೋತಿ ಉತ್ತರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಸೋಹಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯನೋ, ತಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅವಸ್ಸಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಾಣಾತಿಪಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಕಾರಣಾ. ಭಯಂ ವೇರನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ವೇರಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಬಾಹಿರಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ. ಏಕೇನ ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ಪಿತಾ ಮಾರಿತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಏತೇನ ಕಿರ ಮೇ ಪಿತಾ ಮಾರಿತೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಂಯೇವ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಸಿತಂ ಸತ್ಥಂ ಆದಾಯ ಚರತಿ. ಯಾ ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನವೇರಚೇತನಾ, ಇದಂ ಬಾಹಿರಂ ವೇರಂ ನಾಮ. ಯಾ ಪನ ಇತರಸ್ಸ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚರತಿ, ಅಹಮೇವ ನಂ ಪಠಮತರಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ವೇರಂ ನಾಮ. ಇದಂ ತಾವ ಉಭಯಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮೇವ. ಯಾ ಪನ ತಂ ನಿರಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ಪಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಜಲಿತಂ ಅಯಮುಗ್ಗರಂ ಗಣ್ಹತೋ ನಿರಯಪಾಲಸ್ಸ ಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಬಾಹಿರವೇರಂ. ಯಾ ಚಸ್ಸ ‘‘ಅಯಂ ನಿದ್ದೋಸಂ ಮಂ ಪಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಹಮೇವ ನಂ ಪಠಮತರಂ ಪಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಅಜ್ಝತ್ತವೇರಂ. ಯಂ ಪನೇತಂ ಬಾಹಿರವೇರಂ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲವೇರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಮಮ ಭಣ್ಡಂ ಹಟಂ, ಮಯ್ಹಂ ದಾರೇಸು ಚಾರಿತ್ತಂ ಆಪನ್ನಂ, ಮುಸಾ ವತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ಭಗ್ಗೋ, ಸುರಾಮದಮತ್ತೇನ ಇದಂ ನಾಮ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವೇರುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನಾತಿ ಅಧಿಗತೇನ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದೇನ. ಅರಿಯಕನ್ತೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸೀಲೇಹಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ಕನ್ತಾನಿ ಪಿಯಾನಿ. ಭವನ್ತರಗತಾಪಿ ಅರಿಯಾ ತಾನಿ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಿಯಕನ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಪಠಮಂ.