೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೫೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಗಜಙ್ಗಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಿಗಮೇ. ಸುವೇಳುವನೇತಿ ಸುವೇಳು ನಾಮ ಏಕಾ ರುಕ್ಖಜಾತಿ, ತೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನೋ ಮಹಾವನಸಣ್ಡೋ, ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ. ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ನ ಸುಣಾತೀತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದೋ ನ ಸೋತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ.

ಅಞ್ಞಥಾ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಾಸನೇ ಅಸದಿಸಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಯ ಕಥನತ್ಥಂ ಆಲಯಂ ಅಕಾಸಿ. ಅಥಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ – ‘‘ಸತ್ಥಾ ಆಲಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹನ್ದಾಹಂ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪರಿಸತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಕಥಂ ಕಾರೇಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಯಾಚನ್ತೋ ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ತೇನ ಹಾನನ್ದಾತಿಆದಿಮಾಹ.

೪೫೪. ತಥ ಯದಿದಂ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಯಾ ಏಸಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ, ಏಸಾ ಸನ್ತಾ ಏಸಾ ಪಣೀತಾ, ಅತಪ್ಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಇಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಮನಾಪಂ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಅಮನಾಪಂ, ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಮನಾಪಾಮನಾಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ರಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ದುಸ್ಸಿತುಂ ವಾ ಮುಯ್ಹಿತುಂ ವಾ ಅದತ್ವಾವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಠಪೇತಿ. ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಚಕ್ಖುವಿಸುದ್ಧನೇತ್ತೋ. ಚಕ್ಖಾಬಾಧಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಉದ್ಧಂ ಉಮ್ಮೀಲನನಿಮ್ಮೀಲನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ನ ಗಹಿತೋ.

೪೫೬. ಈಸಕಂಪೋಣೇತಿ ರಥೀಸಾ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಿತೇ.

೪೬೧. ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀತಿಆದೀಸು ಪಟಿಕೂಲೇ ಮೇತ್ತಾಫರಣೇನ ವಾ ಧಾತುಸೋ ಉಪಸಂಹಾರೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಸುಭಫರಣೇನ ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಸಂಹಾರೇನ ವಾ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ ಕಿಂ ಕರೋತೀತಿ? ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಆಪಾಥಗತೇಸು ನೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಿಕೋ ನ ದೋಮನಸ್ಸಿಕೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಫರತಿ, ಧಾತುತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಾಯ ವಾ ಫರತಿ, ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಚ ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಚ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಫರತಿ, ಧಾತುತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಚ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಾಯ ವಾ ಫರತಿ, ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ…ಪೇ… ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ.

ಇಮೇಸು ಚ ತೀಸು ನಯೇಸು ಪಠಮನಯೇ ಮನಾಪಂ ಅಮನಾಪಂ ಮನಾಪಾಮನಾಪನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತಿ, ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತಿ. ದುತಿಯನಯೇ ಸಂಕಿಲೇಸಂ, ತತಿಯನಯೇ ಸಂಕಿಲೇಸನಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪುನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಠಮಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತಿ, ದುತಿಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸಮ್ಪಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಮ್ಪಿ, ತತಿಯಂ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಯೋ ಚಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆರದ್ಧತ್ತಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಮಜ್ಝೇ ‘‘ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಾ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅರಿಯೋ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣೋ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ‘‘ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮಾಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ನಿಗಮನಕಥಾ

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –

ಆಯಾಚಿತೋ ಸುಮತಿನಾ ಥೇರೇನ ಭದನ್ತಬುದ್ಧಮಿತ್ತೇನ,

ಪುಬ್ಬೇ ಮಯೂರದೂತಪಟ್ಟನಮ್ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿವಸನ್ತೇನ.

ಪರವಾದವಿಧಂಸನಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಸೇಟ್ಠಸ್ಸ,

ಯಮಹಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಮಟ್ಠಕಥಂ ಕಾತುಮಾರಭಿಂ.

ಸಾ ಹಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಾರಮಾದಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಾ ಏಸಾ,

ಸತ್ತುತ್ತರಸತಮತ್ತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರೇಹಿ.

ಏಕೂನಸಟ್ಠಿಮತ್ತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋಪಿ ಭಾಣವಾರೇಹಿ,

ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಾಯ ಆಗಮಾನಂ ಕತೋ ಯಸ್ಮಾ.

ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಹಾ’ಯಂ ಗಾಥಾಗಣನಾನಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾ,

ಸಮಧಿಕಛಸಟ್ಠಿಸತಮಿತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಭಾಣವಾರಾನಂ.

ಸಮಧಿಕಛಸಟ್ಠಿಸತಪಮಾಣಮಿತಿ ಭಾಣವಾರತೋ ಏಸಾ,

ಸಮಯಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೀ ಮಹಾವಿಹಾರಾಧಿವಾಸೀನಂ.

ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಸಾರಂ ಆದಾಯ ಮಯಾ ಇಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ,

ಯಂ ಪಞ್ಞಮುಪಚಿತಂ ತೇನ ಹೋತು ಲೋಕೋ ಸದಾ ಸುಖಿತೋತಿ.

ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಸೀಲಾಚಾರಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಿಗುಣಸಮುದಯಸಮುದಿತೇನ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹನಸಮತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಸತ್ಥು ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಜನಿತಸುಖವಿನಿಗ್ಗತಮಧುರೋದಾರವಚನಲಾವಣ್ಣಯುತ್ತೇನ ಯುತ್ತಮುತ್ತವಾದಿನಾ ವಾದೀವರೇನ ಮಹಾಕವಿನಾ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರೇ ಛಳಭಿಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಭೇದಗುಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಬುದ್ಧೀನಂ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಂಸಾಲಙ್ಕಾರಭೂತೇನ ವಿಪುಲವಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿನಾ ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನ ಥೇರೇನ ಕತಾ ಅಯಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನೀ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾ –

ತಾವ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಲೋಕನಿತ್ಥರಣೇಸಿನಂ;

ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ, ನಯಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ.

ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ;

ಲೋಕಮ್ಹಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಪವತ್ತತಿ ಮಹೇಸಿನೋತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನೀ ನಾಮ