೪. ವಿಭಙ್ಗವಗ್ಗೋ

೧. ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೨. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಭದ್ದಕಸ್ಸ ಏಕರತ್ತಸ್ಸ. ಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ಮಾತಿಕಂ. ವಿಭಙ್ಗನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರಭಾಜನೀಯಂ.

ಅತೀತನ್ತಿ ಅತೀತೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ. ನಾನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ನಪ್ಪಟಿಕಙ್ಖೇತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯ. ಯದತೀತನ್ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಕಾರಣವಚನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಅತೀತಂ, ತಂ ಪಹೀನಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಅತ್ಥಙ್ಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪುನ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯಂ ಅನಾಗತಂ, ತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಅಜಾತಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯ.

ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಚ ನಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಯೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ನ ಸಂಹೀರತಿ ನ ಸಂಕುಪ್ಪತೀತಿ ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪಂ, ತಂ ಅನುಬ್ರೂಹಯೇ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ಪಟಿವಿಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ನ ಸಂಹೀರತಿ ನ ಸಂಕುಪ್ಪತೀತಿ ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪಂ. ತಂ ವಿದ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಬ್ರೂಹಯೇ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ತಂ ತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇನ್ತೋ ವಡ್ಢೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಸ್ಸ ಪನ ಅನುಬ್ರೂಹನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ – ಅಜ್ಜೇವ ಕಿಚ್ಚಮಾತಪ್ಪನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನೇನ ಆತಪ್ಪನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವೀರಿಯಂ ಅಜ್ಜೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಕೋ ಜಞ್ಞಾ ಮರಣಂ ಸುವೇತಿ ಸ್ವೇ ಜೀವಿತಂ ವಾ ಮರಣಂ ವಾ ಕೋ ಜಾನಾತಿ. ಅಜ್ಜೇವ ದಾನಂ ವಾ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಸೀಲಂ ವಾ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ತಾವ ಪಪಞ್ಚೋ ಅತ್ಥಿ, ಸ್ವೇ ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಜ್ಜೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ವೀರಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಹಾಸೇನೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಿವಿಸಸತ್ಥಾದೀನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಮರಣಕಾರಣಾನಿ ತಸ್ಸ ಸೇನಾ, ತಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ವಸೇನ ಮಹಾಸೇನೇನ ಏವರೂಪೇನ ಮಚ್ಚುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಕತಿಪಾಹಂ ತಾವ ಆಗಮೇಹಿ ಯಾವಾಹಂ ಬುದ್ಧಪೂಜಾದಿಂ ಅತ್ತನೋ ಅವಸ್ಸಯಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ, ‘‘ಇದಂ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತಿಪಾಹಂ ಆಗಮೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಲಞ್ಜಾನುಪ್ಪದಾನಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ, ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಬಲರಾಸಿನಾ ಪಟಿಬಾಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಬಲರಾಸಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಸಙ್ಗರೋ ನತ್ಥಿ. ಸಙ್ಗರೋತಿ ಹಿ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಾಕಾರಲಞ್ಜಾನುಪ್ಪದಾನಬಲರಾಸೀನಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

ಅತನ್ದಿತನ್ತಿ ಅನಲಸಂ ಉಟ್ಠಾಹಕಂ. ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಭದ್ದೋ ಏಕರತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ. ಇತಿ ತಂ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ. ರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತೋ ಬುದ್ಧಮುನಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ.

೨೭೩. ಏವಂರೂಪೋತಿಆದೀಸು ಕಾಳೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಇನ್ದನೀಲಮಣಿವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಏವಂ ಮನುಞ್ಞರೂಪವಸೇನೇವ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸಿಂ. ಕುಸಲಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನೇವ ಏವಂವೇದನೋ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನ ಏವಂಸಞ್ಞೋ ಏವಂಸಙ್ಖಾರೋ ಏವಂವಿಞ್ಞಾಣೋ ಅಹೋಸಿಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ನನ್ದಿಂ ಸಮನ್ವಾನೇತೀತಿ ತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹಂ ಸಮನ್ವಾನೇತಿ ಅನುಪವತ್ತೇತಿ. ಹೀನರೂಪಾದಿವಸೇನ ಪನ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸಿಂ…ಪೇ… ಏವಂವಿಞ್ಞಾಣೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ.

ನನ್ದಿಂ ನ ಸಮನ್ವಾನೇತೀತಿ ತಣ್ಹಂ ವಾ ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ನಾನುಪವತ್ತಯತಿ.

೨೭೪. ಏವಂರೂಪೋ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ತಂಮನುಞ್ಞರೂಪಾದಿವಸೇನೇವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪವತ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ನನ್ದಿಸಮನ್ವಾನಯನಾವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨೭೫. ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಹೀರತೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಧಮ್ಮಂ ನ ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸಂಹೀರಾತಿ ಚ ಅಸಂಕುಪ್ಪಾತಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಅಭಾವಞ್ಚ ಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಂಹೀರತೀತಿ ಮಾತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಸಂಹೀರತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಆಕಡ್ಢಿಯತಿ. ನ ಸಂಹೀರತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭಾವೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಾಕಡ್ಢಿಯತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಆನನ್ದಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಆನನ್ದಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ. ಕೋ ನು ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಜಾನನ್ತೋವ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ.

೨೭೮. ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಸಾಧುಕಾರಮದಾಸಿ. ಸಾಧು ಖೋ ತ್ವನ್ತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲೇಹಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ದೇಸನಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಆಹ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಆನನ್ದಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಪೋದಾರಾಮೇತಿ ತತ್ತೋದಕಸ್ಸ ರಹದಸ್ಸ ವಸೇನ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೇ ಆರಾಮೇ. ವೇಭಾರಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಕಿರ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂಮಟ್ಠಕನಾಗಾನಂ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತಿಕಂ ನಾಗಭವನಂ ದೇವಲೋಕಸದಿಸಂ ಮಣಿಮಯೇನ ತಲೇನ ಆರಾಮಉಯ್ಯಾನೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ತತ್ಥ ನಾಗಾನಂ ಕೀಳನಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾಉದಕರಹದೋ, ತತೋ ತಪೋದಾ ನಾಮ ನದೀ ಸನ್ದತಿ ಕುಥಿತಾ ಉಣ್ಹೋದಕಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ಏದಿಸಾ ಜಾತಾ? ರಾಜಗಹಂ ಕಿರ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಮಹಾ ಪೇತಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಲೋಹಕುಮ್ಭಿನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರೇನ ಅಯಂ ತಪೋದಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕುಥಿತಾ ಸನ್ದತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಯತಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಪೋದಾ ಸನ್ದತಿ, ಸೋ ದಹೋ ಅಚ್ಛೋದಕೋ ಸೀತೋದಕೋ ಸಾತೋದಕೋ ಸೇತೋದಕೋ ಸುಪ್ಪತಿತ್ಥೋ ರಮಣೀಯೋ ಪಹೂತಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪೋ, ಚಕ್ಕಮತ್ತಾನಿ ಚ ಪದುಮಾನಿ ಪುಪ್ಫನ್ತಿ. ಅಪಿಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಪೋದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರಿಕಾಯ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತೇನಾಯಂ ತಪೋದಾ ಕುಥಿತಾ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೩೧). ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅಭಿಸಮ್ಮುಖಟ್ಠಾನೇ ತತೋ ಮಹಾಉದಕರಹದೋ ಜಾತೋ, ತಸ್ಸ ನಾಮವಸೇನಾಯಂ ವಿಹಾರೋ ತಪೋದಾರಾಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೨೮೦. ಸಮಿದ್ಧೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಿರ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸಮಿದ್ಧೋ ಅಭಿರೂಪೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಿದ್ಧಿತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ. ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕೋತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತೋ. ಇದಂ ವತ್ವಾನ ಸುಗತೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾತಿ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯೯ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ.

೨೮೨. ಇತಿ ಮೇ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸುತ್ತೇ ಭಗವಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನೇವ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸಿ. ಥೇರೋಪಿ ‘‘ಭಗವತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವೀಸು, ಉಪರಿ ಚತುತ್ಥೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಮಾತಿಕಾ ಚ ವಿಭಙ್ಗೋ ಚ ಕತೋ, ಇಧ ಪನ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನೇವ ವಿಭಜನತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ’’ತಿ ನಯಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹ. ಇಮಂ ಪನ ನಯಂ ಲಭನ್ತೇನ ಥೇರೇನ ಭಾರಿಯಂ ಕತಂ, ಅಪದೇ ಪದಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಆಕಾಸೇ ಪದಂ ಕತಂ, ತೇನ ನಂ ಭಗವಾ ಇಮಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೯೭) ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ. ರೂಪಾತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಾಯತನಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಕನ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತದಭಿನನ್ದತೀತಿ ತಂ ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದತಿ. ಅನ್ವಾಗಮೇತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ.

ಇತಿ ಮೇ ಮನೋ ಅಹೋಸಿ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ ಇತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ.

೨೮೩. ಪಣಿದಹತೀತಿ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಠಪೇಸಿ. ಪಣಿಧಾನಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪತ್ಥನಾಟ್ಠಪನಕಾರಣಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಲೋಮಸಕಙ್ಗಿಯಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಲೋಮಸಕಙ್ಗಿಯಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಲೋಮಸಕಙ್ಗಿಯೋತಿ ಅಙ್ಗಥೇರೋ ಕಿರ ನಾಮೇಸ, ಕಾಯಸ್ಸ ಪನ ಈಸಕಲೋಮಸಾಕಾರತಾಯ ಲೋಮಸಕಙ್ಗಿಯೋತಿ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋ. ಚನ್ದನೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರೇಸ ಚನ್ದನೋ ನಾಮ ಉಪಾಸಕೋ ಅಡ್ಢೋ ಮಹದ್ಧನೋ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪೂಜೇತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಪುರಿಮನಾಮೇನ ಚನ್ದನೋ ದೇವಪುತ್ತೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ. ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯನ್ತಿ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯಂ. ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಸ್ಸೇವ ಜಯಸುಮನಪುಪ್ಫರಾಸಿ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಕದಾ ಪನ ತತ್ಥ ಭಗವಾ ವಿಹಾಸೀತಿ? ಬೋಧಿಪತ್ತಿತೋ ಸತ್ತಮೇ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಆಸಾಳ್ಹೀಮಾಸಪುಣ್ಣಮಾಯ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಮಜ್ಝೇ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಓರುಯ್ಹ ಕಣ್ಡಮ್ಬಮೂಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಮಹಾಜನಂ ಮಹಾವಿದುಗ್ಗತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಪಥೇ ನ ವಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸಮಾನಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಪದವೀಕ್ಕಮಂ ಕತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಮೂಲೇ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯಂ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಹಾಸಿ.

ತತ್ರ ಭಗವಾತಿ ತತ್ರ ವಿಹರನ್ತೋ ಭಗವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದಸಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಪರಿವುತೋ ಮಾತರಂ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿಪುಣಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಂ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಕಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ರಾಯಂ ದೇವಪುತ್ತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಭಙ್ಗೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿ, ದೇವತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪಮಾದಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ನಿಪ್ಪೀಳಿಯಮಾನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸುತ್ತಂ ಸಮ್ಮುಟ್ಠೋ ಗಾಥಾಮತ್ತಮೇವ ಧಾರೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಖೋ ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖು ಧಾರೇಮಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಿಯೋ ಗಾಥಾ’’ತಿ.

ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಹಿ ತ್ವನ್ತಿಆದೀಸು ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುಣನ್ತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ, ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ನಾಮ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾಚೇನ್ತೋ ಧಾರೇತಿ ನಾಮ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಲೋಮಸಕಙ್ಗಿಯಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುಭೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಅಹೋಸಿ ಪಾಸಾದಿಕೋ, ತೇನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸುಭತಾಯ ಸುಭೋತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಮಾಣವೋತಿ ಪನ ತಂ ತರುಣಕಾಲೇ ವೋಹರಿಂಸು, ಸೋ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇಪಿ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ವೋಹರಿಯತಿ. ತೋದೇಯ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ತೋದೇಯ್ಯಸ್ಸ ನಾಮ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ಪುರೋಹಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ. ಸೋ ಕಿರ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ತುದಿಗಾಮೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿತ್ತಾ ತೋದೇಯ್ಯೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ. ಮಹಾಧನೋ ಪನ ಹೋತಿ ಸತ್ತಾಸೀತಿಕೋಟಿವಿಭವೋ ಪರಮಮಚ್ಛರೀ, ‘‘ದದತೋ ಭೋಗಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ದೇತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅಞ್ಜನಾನಂ ಖಯಂ ದಿಸ್ವಾ, ವಮ್ಮಿಕಾನಞ್ಚ ಸಞ್ಚಯಂ;

ಮಧೂನಞ್ಚ ಸಮಾಹಾರಂ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಘರಮಾವಸೇ’’ತಿ.

ಏವಂ ಅದಾನಮೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಸಿ. ಧುರವಿಹಾರೇ ವಸತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಯಾಗುಉಳುಙ್ಗಮತ್ತಂ ವಾ ಭತ್ತಕಟಚ್ಛುಮತ್ತಂ ವಾ ಅದತ್ವಾ ಧನಲೋಭೇನ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಘರೇ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಸುಭೋ ತಂ ಸುನಖಂ ಅತಿವಿಯ ಪಿಯಾಯತಿ, ಅತ್ತನೋ ಭುಞ್ಜನಕಭತ್ತಂಯೇವ ಭೋಜೇತಿ, ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇ ಸಯಾಪೇತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಏಕದಿವಸಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ತಂ ಸುನಖಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ತೋದೇಯ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಧನಲೋಭೇನ ಅತ್ತನೋವ ಘರೇ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಅಜ್ಜ ಮಯಿ ಸುಭಸ್ಸ ಘರಂ ಗತೇ ಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುನಖೋ ಭುಕ್ಕಾರಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಅಥಸ್ಸಾಹಂ ಏಕಂ ವಚನಂ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಸೋ ‘ಜಾನಾತಿ ಮಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಉದ್ಧನಟ್ಠಾನೇ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ತತೋನಿದಾನಂ ಸುಭಸ್ಸ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೋ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸರಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸತಿ, ಸುನಖೋ ಪನ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಮಾಣವಸ್ಸ ಸರಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಕೋವ ಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಮಾಣವೇ ತಂ ಘರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ.

ಸುನಖೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭುಕ್ಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸಮೀಪಂ ಗತೋ. ತತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ – ‘‘ತೋದೇಯ್ಯ ತ್ವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮಂ ಭೋ ಭೋತಿ ಪರಿಭವಿತ್ವಾ ಸುನಖೋ ಜಾತೋ, ಇದಾನಿಪಿ ಭುಕ್ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅವೀಚಿಂ ಗಮಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. ಸುನಖೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ – ‘‘ಜಾನಾತಿ ಮಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಗೀವಂ ಓನಾಮೇತ್ವಾ ಉದ್ಧನನ್ತರೇ ಛಾರಿಕಾಯಂ ನಿಪನ್ನೋ. ಮನುಸ್ಸಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಯನೇ ಸಯಾಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು. ಸುಭೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ – ‘‘ಕೇನಾಯಂ ಸುನಖೋ ಸಯನಾ ಓರೋಪಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಮನುಸ್ಸಾ ನ ಕೇನಚೀತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಮಾಣವೋ ಸುತ್ವಾ – ‘‘ಮಮ ಪಿತಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತೋದೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ಸುನಖೋ ನತ್ಥಿ. ಸಮಣೋ ಪನ ಗೋತಮೋ ಪಿತರಂ ಸುನಖಂ ಕರೋತಿ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಸ ಮುಖಾರುಳ್ಹಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಮುಸಾವಾದೇನ ನಿಗ್ಗಹೇತುಕಾಮೋ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿ.

ಭಗವಾಪಿ ತಸ್ಸ ತಥೇವ ವತ್ವಾ ಅವಿಸಂವಾದನತ್ಥಂ ಆಹ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪನ ತೇ ಮಾಣವ ಪಿತರಾ ಅನಕ್ಖಾತಂ ಧನ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥಿ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಾ ಸುವಣ್ಣಮಾಲಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಾ ಸುವಣ್ಣಪಾದುಕಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಾ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಕಹಾಪಣನ್ತಿ. ಗಚ್ಛ ತಂ ಸುನಖಂ ಅಪ್ಪೋದಕಪಾಯಾಸಂ ಭೋಜಾಪೇತ್ವಾ ಸಯನೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಈಸಕಂ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತಕಾಲೇ ಪುಚ್ಛ, ಸಬ್ಬಂ ತೇ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ. ಅಥ ನಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ ‘‘ಪಿತಾ ಮೇ ಏಸೋ’’ತಿ. ಮಾಣವೋ – ‘‘ಸಚೇ ಸಚ್ಚಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಧನಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ನೋ ಚೇ, ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಮುಸಾವಾದೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತುಟ್ಠೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸುನಖೋ – ‘‘ಞಾತೋಮ್ಹಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ರೋದಿತ್ವಾ ಹುಂ ಹುನ್ತಿ ಕರೋನ್ತೋ ಧನನಿಧಾನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಪಥವಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ, ಮಾಣವೋ ಧನಂ ಗಹೇತ್ವಾ – ‘‘ಭವಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ ಏವಂ ಸುಖುಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನ್ತರಂ ಪಾಕಟಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ, ಅದ್ಧಾ ಏಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿ. ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕೋ ಕಿರೇಸ, ತೇನಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಇದಂ ಧಮ್ಮಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದುತಿಯಗಮನೇನ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ತೇನ ಪುಟ್ಠಪಞ್ಹೇ ಪನ ಭಗವಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಸಕಂ ಅತ್ತನೋ ಭಣ್ಡಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಾಯಾದಾತಿ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ, ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ದಾಯಜ್ಜಂ ಭಣ್ಡಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಯೋನಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಯೋನೀ. ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಬನ್ಧೂತಿ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೂ, ಕಮ್ಮಞಾತಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಸರಣಾ. ಯದಿದಂ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾಯಾತಿ ಯಂ ಇದಂ ‘‘ತ್ವಂ ಹೀನೋ ಭವ, ತ್ವಂ ಪಣೀತೋ, ತ್ವಂ ಅಪ್ಪಾಯುಕೋ, ತ್ವಂ ದೀಘಾಯುಕೋ…ಪೇ… ತ್ವಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ಭವ, ತ್ವಂ ಪಞ್ಞವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾಯ ವಿಭಜನಂ, ತಂ ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಕರೋತಿ, ಕಮ್ಮಮೇವ ಏವಂ ಸತ್ತೇ ವಿಭಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಮಾಣವೋ ಕಥಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಞ್ಜಾನಾಸಿ, ಘನದುಸ್ಸಪಟ್ಟೇನಸ್ಸ ಮುಖಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮಧುರಂ ಪುರತೋ ಠಪಿತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ಮಾನನಿಸ್ಸಿತೋ ಕಿರೇಸ ಪಣ್ಡಿತಮಾನೀ, ಅತ್ತನಾ ಸಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಕಿಂ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಕಥೇತಿ, ಯಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ, ತದೇವ ಕಥೇತೀತಿ ಅಯಂ ಮಾನೋ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ಭಗವಾ ‘‘ಆದಿತೋವ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋ ‘ನಾಹಂ ಭೋ ಗೋತಮ ಜಾನಾಮಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮೇ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಥಾ’ತಿ ಮಂ ಯಾಚಿಸ್ಸತಿ, ಅಥಸ್ಸಾಹಂ ಯಾಚಿತಕಾಲೇ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಞ್ಚಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ನ ಖೋ ಅಹನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

೨೯೦. ಸಮತ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ. ಸಮಾದಿನ್ನೇನಾತಿ ಗಹಿತೇನ ಪರಾಮಟ್ಠೇನ. ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಏಸಾ, ಮಾಣವ, ಪಟಿಪದಾ ಯದಿದಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀತಿ ಯಂ ಇದಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ, ಏಸಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಪಟಿಪದಾತಿ.

ಕಥಂ ಪನೇಸಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕತಂ ಕರೋತಿ? ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಉಪಪೀಳಕಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕಂ ಜನಕಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕನ್ತಿ. ಬಲವಕಮ್ಮೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪವತ್ತೇ ಉಪಪೀಳಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದತಿ ನಾಮ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಪಠಮತರಂ ಜಾನೇಯ್ಯಂ, ನ ತೇ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಂ ದದೇಯ್ಯಂ, ಚತೂಸುಯೇವ ತಂ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇಯ್ಯಂ. ಹೋತು, ತ್ವಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬ್ಬತ್ತ, ಅಹಂ ಉಪಪೀಳಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ತಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ನಿರೋಜಂ ನಿಯೂಸಂ ಕಸಟಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಂ ತಾದಿಸಂ ಕರೋತಿ. ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಪರಿಸ್ಸಯಂ ಉಪನೇತಿ, ಭೋಗೇ ವಿನಾಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ದಾರಕಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಾತು ಅಸ್ಸಾದೋ ವಾ ಸುಖಂ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಪೀಳಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಪರಿಸ್ಸಯಂ ಉಪನೇತಿ. ದಾರಕಸ್ಸ ಪನ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೇಹೇ ಭೋಗಾ ಉದಕಂ ಪತ್ವಾ ಲೋಣಂ ವಿಯ ರಾಜಾದೀನಂ ವಸೇನ ನಸ್ಸನ್ತಿ, ಕುಮ್ಭದೋಹನಧೇನುಯೋ ಖೀರಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಸೂರತಾ ಗೋಣಾ ಚಣ್ಡಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಖುಜ್ಜಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗೋಮಣ್ಡಲೇ ರೋಗೋ ಪತತಿ, ದಾಸಾದಯೋ ವಚನಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ವಾಪಿತಂ ಸಸ್ಸಂ ನ ಜಾಯತಿ, ಗೇಹಗತಂ ಗೇಹೇ, ಅರಞ್ಞಗತಂ ಅರಞ್ಞೇ ನಸ್ಸತಿ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮತ್ತಂ ದುಲ್ಲಭಂ ಹೋತಿ, ಗಬ್ಭಪರಿಹಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ವಿಜಾತಕಾಲೇ ಮಾತುಥಞ್ಞಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ದಾರಕೋ ಪರಿಹಾರಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಪೀಳಿತೋ ನಿರೋಜೋ ನಿಯೂಸೋ ಕಸಟೋ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಉಪಪೀಳಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ.

ದೀಘಾಯುಕಕಮ್ಮೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆಯುಂ ಛಿನ್ದತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಅಟ್ಠುಸಭಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ಸರಂ ಖಿಪೇಯ್ಯ ತಮಞ್ಞೋ ಧನುತೋ ವಿಮುತ್ತಮತ್ತಂ ಮುಗ್ಗರೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪಾತೇಯ್ಯ, ಏವಂ ದೀಘಾಯುಕಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮಂ ಆಯುಂ ಛಿನ್ದತಿ. ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಚೋರಾನಂ ಅಟವಿಂ ಪವೇಸೇತಿ, ವಾಳಮಚ್ಛೋದಕಂ ಓತಾರೇತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಪನ ಸಪರಿಸ್ಸಯಟ್ಠಾನಂ ಉಪನೇತಿ, ಇದಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ‘‘ಉಪಘಾತಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ.

ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಜನಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಅಪ್ಪಭೋಗಕುಲಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಭೋಗಸಮ್ಪದಾದಿಕರಣೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಕಮ್ಮಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ.

ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಅಕುಸಲಾನೇವ, ಜನಕಂ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಕುಸಲಮೇವ. ತತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮೇನ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಹೋತಿ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನಾ ವಾ ಕತಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಉಳಾರಂ ನ ಹೋತಿ, ದೀಘಾಯುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕೋ ಹೋತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ವಾ ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕಂ ಕರೋತಿ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾಯ ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಪುಬ್ಬಾಪರಚೇತನಾಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಪ್ಪಾಯುಕೋ ಹೋತಿ.

ದೀಘಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಏಸಾ ಮಾಣವ ಪಟಿಪದಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಮೇನಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪವತ್ತೇ ಏತಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರತಿಕಮ್ಮಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದತಿ ನಾಮ – ‘‘ಸಚಾಹಂ ಪಠಮತರಂ ಜಾನೇಯ್ಯಂ, ನ ತೇ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಂ ದದೇಯ್ಯಂ, ದೇವಲೋಕೇಯೇವ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇಯ್ಯಂ. ಹೋತು, ತ್ವಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅಹಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಥಮ್ಭಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಕರೋತಿ. ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಪರಿಸ್ಸಯಂ ನಾಸೇತಿ, ಭೋಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ.

ತತ್ಥ ದಾರಕಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸುಖಮೇವ ಸಾತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯೇಪಿ ಪಕತಿಯಾ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಪರಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏವಂ ಪರಿಸ್ಸಯಂ ನಾಸೇತಿ. ದಾರಕಸ್ಸ ಪನ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೇಹೇ ಭೋಗಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನಿಧಿಕುಮ್ಭಿಯೋ ಪುರತೋಪಿ ಪಚ್ಛತೋಪಿ ಗೇಹಂ ಪವಟ್ಟಮಾನಾ ಪವಿಸನ್ತಿ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪರೇಹಿ ಠಪಿತಧನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಧೇನುಯೋ ಬಹುಖೀರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗೋಣಾ ಸುಖಸೀಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಪ್ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಸ್ಸಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ವಡ್ಢಿಯಾ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಾವಕಾಲಿಕಂ ವಾ ದಿನ್ನಂ ಧನಂ ಅಚೋದಿತಾ ಸಯಮೇವ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ದಾಸಾದಯೋ ಸುವಚಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಮ್ಮನ್ತಾ ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ. ದಾರಕೋ ಗಬ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಹಾರಂ ಲಭತಿ, ಕೋಮಾರಿಕವೇಜ್ಜಾ ಸನ್ನಿಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಗಹಪತಿಕುಲೇ ಜಾತೋ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಮಚ್ಚಕುಲಾದೀಸು ಜಾತೋ ಸೇನಾಪತಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಲಭತಿ. ಏವಂ ಭೋಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸೋ ಅಪರಿಸ್ಸಯೋ ಸಭೋಗೋ ಚಿರಂ ಜೀವತೀತಿ. ಏವಂ ಅಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ ದೀಘಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಹೋತಿ.

ಅಪಾಣಾತಿಪಾತಿನಾ ವಾ ಕತಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಉಳಾರಂ ಹೋತಿ, ದೀಘಾಯುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ದೀಘಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಹೋತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ವಾ ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ದೀಘಾಯುಕಂ ಕರೋತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾಯ ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಪುಬ್ಬಾಪರಚೇತನಾಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ದೀಘಾಯುಕೋ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಹೇಠನಕಮ್ಮಾದೀನಿಪಿ ಹಿ ಪವತ್ತೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ತಥೇವ ವದಮಾನಾನಿ ವಿಯ ಉಪಪೀಳನೇನ ನಿಬ್ಭೋಗತಂ ಆಪಾದೇತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ರೋಗುಪ್ಪಾದನಾದೀಹಿ ವಾ, ವಿಹೇಠಕಾದೀಹಿ ಕತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುಳಾರತಾಯ ವಾ, ಆದಿತೋವ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮನೇನ ವಾ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರಚೇತನಾವಸೇನ ವಾ ಬಹ್ವಾಬಾಧತಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ವಿಯ ಚ ಅವಿಹೇಠನಾದೀನಿಪಿ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾದೀನೀತಿ.

೨೯೩. ಏತ್ಥ ಪನ ಇಸ್ಸಾಮನಕೋತಿ ಇಸ್ಸಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೋ. ಉಪದುಸ್ಸತೀತಿ ಇಸ್ಸಾವಸೇನೇವ ಉಪಕ್ಕೋಸನ್ತೋ ದುಸ್ಸತಿ. ಇಸ್ಸಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಯವಕಲಾಪಂ ಬನ್ಧನ್ತೋ ವಿಯ ಯಥಾ ನ ನಸ್ಸತಿ ಏವಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಯ ಠಪೇತಿ. ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖೋತಿ ಅಪ್ಪಪರಿವಾರೋ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಸರೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಹತ್ಥೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಉದಕದಾಯಕಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ.

೨೯೪. ನ ದಾತಾ ಹೋತೀತಿ ಮಚ್ಛರಿಯವಸೇನ ನ ದಾತಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ತೇನ ಮಚ್ಛರಿಯಕಮ್ಮೇನ.

೨೯೫. ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಭಿವಾದನಾರಹಂ ಬುದ್ಧಂ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕಂ ವಾ. ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾತಬ್ಬಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಉಪಪೀಳಕಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಕಮ್ಮಾನಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ಪವತ್ತೇ ನೀಚಕುಲಿನಂ ವಾ ಉಚ್ಚಾಕುಲಿನಂ ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ಪನ ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ನೀಚಕುಲಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನೀಚಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಉಚ್ಚಾಕುಲಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಚ್ಚಾಕುಲೇ.

೨೯೬. ನ ಪರಿಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಪರಿಪುಚ್ಛನೇನ ನಿರಯೇ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಅಪರಿಪುಚ್ಛಕೋ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅಜಾನನ್ತೋ ಕಾತಬ್ಬಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅಕಾತಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ತೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಇತರೋ ಸಗ್ಗೇ. ಇತಿ ಖೋ, ಮಾಣವ…ಪೇ… ಯದಿದಂ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾಯಾತಿ ಸತ್ಥಾ ದೇಸನಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಪಾಪೇಸಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುಭಸುತ್ತನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೬. ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯೮. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮೋಘನ್ತಿ ತುಚ್ಛಂ ಅಫಲಂ. ಸಚ್ಚನ್ತಿ ತಥಂ ಭೂತಂ. ಇದಞ್ಚ ಏತೇನ ನ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ, ಉಪಾಲಿಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೫೬) ಪನ – ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರಂ ಪಞ್ಞಪೇಮಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ, ನೋ ತಥಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನೋ ತಥಾ ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಕಥಾ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಪಾಕಟಾ ಜಾತಾ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಸ ವದತಿ. ಅತ್ಥಿ ಚ ಸಾ ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಇದಂ – ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ, ಭೋ, ಅಭಿಸಞ್ಞಾನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪೋಟ್ಠಪಾದಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೦೬ ಆದಯೋ) ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಭಿಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಕಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಿಯತೀತಿ ಏಕವೇದನಮ್ಪಿ ನ ವೇದಿಯತಿ. ಅತ್ಥಿ ಚ ಖೋತಿ ಥೇರೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಜಾನಾತಿ. ಪರಿರಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಗರಹತೋ ಮೋಚನೇನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಂ, ಸಾಭಿಸನ್ಧಿಕಂ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಂ ಸೋತಿ ಥೇರೋ ‘‘ಅಕುಸಲಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ವದತಿ.

ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಖೋ ಅಹನ್ತಿ ಭಗವಾ ಚತುರಙ್ಗೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸಮನ್ತಾ ಯೋಜನಟ್ಠಾನೇ ತಿಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾವ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ನ ದೂರೇ ಗಾವುತಮತ್ತಬ್ಭನ್ತರೇ ವಸತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ? ಸಮಾಗಮದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯೇವಮಾಹ.

೨೯೯. ಉದಾಯೀತಿ ಲಾಲುದಾಯೀ. ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಮೇವ. ಇತಿ ಇಮಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಚೇ ಭಾಸಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ.

೩೦೦. ಉಮ್ಮಙ್ಗನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾಉಮ್ಮಙ್ಗಂ. ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸೀಸಂ ನೀಹರಮಾನೋ. ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅನುಪಾಯೇನ ಸೀಸಂ ನೀಹರಿಸ್ಸತಿ. ಇದಞ್ಚ ಪನ ಭಗವಾ ಜಾನನ್ತೋ ನೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣೇನ ಜಾನಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ಪನ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ನಾಮ ಸುವಿಜಾನೋ ಹೋತಿ, ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಗೀವಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಹನುಕಂ ಚಾಲೇತಿ, ಮುಖಮಸ್ಸ ಫನ್ದತಿ, ಸನ್ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ತಂ ಆಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಉದಾಯೀ ಸನ್ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಯಂ ಅಭೂತಂ, ತದೇವ ಕಥೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾವ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಆದಿಂ ಯೇವಾತಿಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ. ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ವೇದಿಯತೀ’’ತಿ? ಪುಚ್ಛನ್ತೇನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾವ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ. ಸುಖವೇದನಿಯನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಕಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ಸುಖವೇದನಾಯ ಜನನತೋ ಸುಖವೇದನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಕಾಮಾವಚರಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖಂ ಜನೇತಿ, ಪವತ್ತೇ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪಿ.

ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಜನನತೋ ದುಕ್ಖವೇದನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತೇಯೇವ ಚೇತಂ ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪಿ, ಸಾ ಪನ ವೇದನಾ ಅನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸುಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದುಕ್ಖಾತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ತತಿಯವೇದನಾಯ ಜನನತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಜನೇತಿ, ಪವತ್ತೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಖಮ್ಪಿ. ಅಪಿಚ ಸುಖವೇದನಿಯಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಸೇನ ವಟ್ಟತಿ, ತಥಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಿಯಂ, ದುಕ್ಖವೇದನಿಯಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ವಟ್ಟತಿ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ವಟ್ಟತಿ.

ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾತಿ ಥೇರೋ ತಥಾಗತೇನ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಕಥನತ್ಥಂ ಆಲಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾಗತಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲತಾಯ ಏವಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗನ್ತಿ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಜನಂ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ…ಪೇ… ಇಧಾನನ್ದ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ನ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಭಾಜನಂ, ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಭಾಜನತ್ಥಾಯ ಪನ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಪನಂ.

೩೦೧. ಇಧಾನನ್ದ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮಣೋ ವಾತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಭಗವಾ – ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಇದಂ ದಸ್ಸನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಆತಪ್ಪನ್ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ಚೇತೋಸಮಾಧಿನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸಮಾಧಿಂ. ಪಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಸೋ ಸತ್ತೋ ಕುಹಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಯೇ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯೇ ‘‘ದಸನ್ನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಪೂರಿತತ್ತಾ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾ ತೇಸಂ ಞಾಣನ್ತಿ ವದತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿದಿತನ್ತಿ ಪಾಕಟಂ. ಥಾಮಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಥಾಮೇನ. ಪರಾಮಾಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೇನ. ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರತೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ವೋಹರತಿ.

೩೦೨. ತತ್ರಾನನ್ದಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಭಾಜನಂ, ಅಥ ಖ್ವಾಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಪನಮೇವ. ಏತ್ಥ ಪನ ಏತೇಸಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಚನೇ ಏತ್ತಕಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ಏತ್ತಕಾ ಅನನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಇದಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು. ಇದಮಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಅಸ್ಸ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವಾದೇ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ತೀಸು ಅನನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಞ್ಞಾ ನಾನುಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೦೩. ಏವಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಚನೇ ಅನುಞ್ಞಾ ಚ ಅನನುಞ್ಞಾ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ತತ್ರಾನನ್ದ, ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪುಬ್ಬೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ಇಮಿನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಕತೇನಪಿ ಹಿ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಕತೇನಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಮರಣಕಾಲೇ ವಾ ಪನ – ‘‘ಖನ್ದೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಸಿವೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಪಿತಾಮಹೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಇಸ್ಸರಾದೀಹಿ ವಾ ಲೋಕೋ ವಿಸಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇವ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯಂ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ, ಯಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ, ತಸ್ಸ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಯಂ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಂ, ತಸ್ಸ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯೇ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ.

ಇತಿ ಅಯಂ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಏಕಂ ಕಮ್ಮರಾಸಿಂ ಏಕಞ್ಚ ವಿಪಾಕರಾಸಿಂ ಅದ್ದಸ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಇಮಿನಾ ಅದಿಟ್ಠೇ ತಯೋ ಕಮ್ಮರಾಸೀ, ದ್ವೇ ಚ ವಿಪಾಕರಾಸೀ ಅದ್ದಸ. ಇಮಿನಾ ಪನ ದಿಟ್ಠೇ ಅದಿಟ್ಠೇ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಕಮ್ಮರಾಸೀ ತಯೋ ಚ ವಿಪಾಕರಾಸೀ ಅದ್ದಸ. ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನಿ ಜಾನನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ ನಾಮ. ದುತಿಯವಾರೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾಗತೇನ ಪನ ತಯೋ ಕಮ್ಮರಾಸೀ, ದ್ವೇ ಚ ವಿಪಾಕರಾಸೀ ದಿಟ್ಠಾತಿ. ಇಮಾನಿಪಿ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚತ್ತಟ್ಠಾನಾನಿ ಜಾನನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ ನಾಮ. ಸೇಸವಾರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಭಬ್ಬನ್ತಿ ಭೂತವಿರಹಿತಂ ಅಕುಸಲಂ. ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸನ್ತಿ ಅಭಬ್ಬಂ ಆಭಾಸತಿ ಅಭಿಭವತಿ ಪಟಿಬಾಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬಹುಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಬಲವಕಮ್ಮಂ ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ ಇದಂ ಅಭಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸಞ್ಚ. ಕುಸಲಂ ಪನ ಆಯೂಹಿತ್ವಾ ಆಸನ್ನೇ ಅಕುಸಲಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಅಭಬ್ಬಂ ಭಬ್ಬಾಭಾಸಂ. ಬಹುಮ್ಹಿ ಕುಸಲೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಬಲವಕಮ್ಮಂ ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಭಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಭಬ್ಬಾಭಾಸಞ್ಚ. ಅಕುಸಲಂ ಪನ ಆಯೂಹಿತ್ವಾ ಆಸನ್ನೇ ಕುಸಲಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಇದಂ ಭಬ್ಬಂ ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸಂ.

ಅಪಿಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇದಞ್ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಭಬ್ಬತೋ ಆಭಾಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಪಠಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಅಭಬ್ಬಂ ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸಂ, ತಞ್ಹಿ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ಅಭಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಚ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಂ ಅಕುಸಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ದುತಿಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಅಭಬ್ಬಂ ಭಬ್ಬಾಭಾಸಂ, ತಞ್ಹಿ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ಅಭಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಪನ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಂ ಕುಸಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮದ್ವಯೇ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦೪. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ. ಮನೋಪವಿಚಾರಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ. ವಿತಕ್ಕುಪ್ಪಾದಕಞ್ಹಿ ಮನೋ ಇಧ ಮನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಮನಸ್ಸ ಉಪವಿಚಾರಾತಿ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ. ಸತ್ತಪದಾತಿ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪದಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಟ್ಟಪದಾ ನಾಮ, ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿವಟ್ಟಪದಾ ನಾಮ, ತೇಪಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋಗ್ಗಾಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಹತ್ಥಿಯೋಗ್ಗಾದಿಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪಕಾನಂ, ದಮೇತಬ್ಬದಮಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಮುದ್ದೇಸೋತಿ ಇದಂ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಪನಂ.

೩೦೫. ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕತೋ ದ್ವೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ಸೇಸಪಸಾದವಿಞ್ಞಾಣೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಾನಿ ಪನ ದಸ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಇಧ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ.

ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕಾರಣಭೂತಂ. ಉಪವಿಚರತೀತಿ ತತ್ಥ ವಿಚಾರಪವತ್ತನೇನ ಉಪವಿಚರತಿ, ವಿತಕ್ಕೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖಾತಾ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಛ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪವಿಚರನ್ತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೩೦೬. ಗೇಹಸಿತಾನೀತಿ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಾನಿ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸಿತಾನಿ. ಇಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತಾನಂ. ಕನ್ತಾನನ್ತಿ ಕಾಮಿತಾನಂ. ಮನೋರಮಾನನ್ತಿ ಮನೋ ಏತೇಸು ರಮತೀತಿ ಮನೋರಮಾನಿ, ತೇಸಂ ಮನೋರಮಾನಂ. ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ. ಅತೀತನ್ತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಂ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ತಾವ ಆರಬ್ಭ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತು, ಅತೀತೇ ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅತೀತೇಪಿ – ‘‘ಯಥಾಹಂ ಏತರಹಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಾಮಿ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅನುಭವಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಬಲವಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಅನಿಚ್ಚತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರಂ. ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧನ್ತಿ ಪಕತಿವಿಜಹನೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಂ, ವಿಗಚ್ಛನೇನ ವಿರಾಗಂ, ನಿರುಜ್ಝನೇನ ನಿರೋಧಂ. ಸಮ್ಮಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಇದಂ ರಞ್ಞೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭೇದಂ ಪಸ್ಸತೋ ಸಙ್ಖಾರಗತಮ್ಹಿ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ವಹನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಂ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ.

ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತನ್ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೩-೩೭೪);

ಇಮಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ.

೩೦೭. ಅತೀತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ತಾವ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತು, ಅತೀತೇ ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅತೀತೇಪಿ ‘‘ಯಥಾಹಂ ಏತರಹಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ನ ಲಭಾಮಿ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ನ ಲಭಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಬಲವದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಅನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಂ, ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಯತನನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಾಯತನಂ. ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋತಿ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ. ತಂ ಪನೇತಂ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇತಿ ಪತ್ಥನಾಮೂಲಕತ್ತಾ ‘‘ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅರಹತ್ತೇ ಪಿಹಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ – ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಂ ಇಮಮ್ಪಿ ಮಾಸಂ ಇಮಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸೋಚತೋ ಗಾಮನ್ತಪಬ್ಭಾರವಾಸಿಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸ್ಸುಧಾರಾಪವತ್ತನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ವತ್ಥು ಪನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೬೧) ವಿತ್ಥಾರಿತಂ, ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ತತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

೩೦೮. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಖಾ. ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸೋಧಿಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಓಧಿಜಿನೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋವ ವಿಪಾಕಜಿನೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋತಿಆದೀನವತೋ ಉಪದ್ದವತೋ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ. ಇಮಾ ಛ ಗೇಹಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಮಾ ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಗುಳಪಿಣ್ಡಕೇ ನಿಲೀನಮಕ್ಖಿಕಾ ವಿಯ ರೂಪಾದೀನಿ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಛ ಗೇಹಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ರೂಪಂ ಸಾ ಅತಿವತ್ತತೀತಿ ರೂಪಂ ಸಾ ಅನತಿಕ್ಕಮತಿ, ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಇಮಾ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಮಾ ಏವಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಇಟ್ಠೇ ಅರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಅದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ, ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತಸ್ಸ, ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪಸ್ಸನಾ-ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೦೯. ತತ್ರ ಇದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇದಂ ಪಜಹಥಾತಿ ತೇಸು ಛತ್ತಿಂಸಸತ್ತಪದೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಜಹಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವ – ‘‘ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಪವತ್ತನವಸೇನ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚೇವ ಆಗಮ್ಮ ಚ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಂ ಪವತ್ತನೇನ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ.

ಏವಂ ಸರಿಕ್ಖಕೇನೇವ ಸರಿಕ್ಖಕಂ ಜಹಾಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬಲವತಾ ದುಬ್ಬಲಂ ಜಹಾಪೇನ್ತೋ – ‘‘ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಸೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಉಪೇಕ್ಖಾಹಿ ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಜಹಾಪೇನ್ತೇನ ಬಲವತಾ ದುಬ್ಬಲಪ್ಪಹಾನಂ ಕಥಿತಂ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಠತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಅಟ್ಠಸು ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಠಮಾದೀನಿ ಚ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ, ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಪಾದಕೇ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರದ್ಧಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಾ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಾ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಪಾದಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರದ್ಧಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಪುರಿಮಸದಿಸಾವ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಹೋತಿ. ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಯಾ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಾ ಆಗಮ್ಮ, ಯಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ತಾನಿ ಪಜಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏವಂಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವೇದನಾವಿಸೇಸೋವ ಹೋತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಪಿ ಪನ ಝಾನಙ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ.

ಕೋ ಪನೇತಂ ವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ಥೇರಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಯಮೇನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇ ಅಯಮೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾವ.

೩೧೦. ನಾನತ್ತಾತಿ ನಾನಾ ಬಹೂ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ. ನಾನತ್ತಸಿತಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಿತಾ. ಏಕತ್ತಾತಿ ಏಕಾ. ಏಕತ್ತಸಿತಾತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಿತಾ. ಕತಮಾ ಪನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ? ಹೇಟ್ಠಾ ತಾವ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ, ಉಪರಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ವಕ್ಖತಿ, ಇಧ ಸಮಥಉಪೇಕ್ಖಾ, ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ದ್ವೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾವ ರೂಪೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಞ್ಞಾವ ಸದ್ದಾದೀಸು, ನ ಹಿ ಯಾ ರೂಪೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಾ ಸದ್ದಾದೀಸು ಹೋತಿ. ರೂಪೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚ ರೂಪಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ನ ಸದ್ದಾದಯೋ. ರೂಪೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವಞ್ಚ ಅಞ್ಞಾ ಸಮಥಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞಾ ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀನಿ. ತಸ್ಮಾ ನಾನತ್ತಂ ನಾನತ್ತಸಿತಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪೇಸೂತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾದೀನಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕತ್ತಂ ಏಕತ್ತಸಿತಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಖನ್ಧೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ. ಸೇಸಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತಂ ಪಜಹಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಉಪೇಕ್ಖಾಯ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಜಹಾಪೇತಿ, ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಂ.

ಅತಮ್ಮಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಮ್ಮಯತಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯಾದಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತಮ್ಮಯತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪಜಹಥಾತಿ ಇಧ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಉಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ಪಜಹಾಪೇತಿ.

೩೧೧. ಯದರಿಯೋತಿ ಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸೇವತಿ. ತತ್ಥ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಸೇವತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಸೋತುಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ನ ಅಞ್ಞಾತಿ ಜಾನನತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ. ವೋಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಸತ್ಥು ಸಾಸನಾತಿ ಸತ್ಥು ಓವಾದಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪೂರೇತಬ್ಬಂ ನ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚ ಅತ್ತಮನೋತಿ ನ ಸಕಮನೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಗೇಹಸಿತದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಅಪ್ಪತೀತೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸು ಪನ ಅತ್ತಮನತಾಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅನವಸ್ಸುತೋತಿ ಪಟಿಘಅವಸ್ಸವೇನ ಅನವಸ್ಸುತೋ. ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸತಿಯಾ ಚ ಞಾಣೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ. ಅತ್ತಮನೋತಿ ಇಧಾಪಿ ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತೋತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸು ಪನ ಅನತ್ತಮನತಾಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅನವಸ್ಸುತೋತಿ ರಾಗಾವಸ್ಸವೇನ ಅನವಸ್ಸುತೋ.

೩೧೨. ಸಾರಿತೋತಿ ದಮಿತೋ. ಏಕಮೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀತಿ ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಧಾವನ್ತೋ ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತಿ, ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪನ ಅಪರಂ ಧಾವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ವಿಧಾವತೀತಿ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋ ಕಾಯೇನ ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾವ ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ವಿಧಾವತಿ, ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ವಾ ದಕ್ಖಿಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರದಿಸಾಭಿಮುಖೋ ವಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ, ಮಾತಿಕಞ್ಚ ವಿಭಜನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ತುಲೇಯ್ಯ ತೀರೇಯ್ಯ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಆರಮ್ಮಣೇಸು. ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅವಿಸಟನ್ತಿ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಿಸಟಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಅಸಣ್ಠಿತಂ. ಅನುಪಾದಾಯ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅವಿಸಟಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತಂ ಅನುಪಾದಾಯ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖು ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಮ್ಭವೋತಿ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಚೇವ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧೬. ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರೀತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಅನುಧಾವತೀತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರೀ.

೩೧೮. ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಅಸಣ್ಠಿತಂ. ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಹಿ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಂ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ನ ಹೋತಿ, ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಮೇವ ಹೋತಿ.

೩೨೦. ಅನುಪಾದಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಖನ್ಧಿಯವಗ್ಗೇ ‘‘ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಅನುಪಾದಾಅಪರಿತಸ್ಸನಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭) ಏವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾ, ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಅಪರಿತಸ್ಸನಾ ಚ ಕಥಿತಾ, ತಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಮೇವ ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಕಥಂ ಪನೇಸಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾ ಹೋತೀತಿ. ಉಪಾದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಕೋಚಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಿಚ್ಚೋ ವಾ ಧುವೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೋ ವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಯುತ್ತಕೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಅಯಂ ಪರಿತಸ್ಸನಾ ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾವ ಅಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ಉಪಾದಾತಬ್ಬೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪಾದಿನ್ನಾಪಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮೇಸಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಞ್ಞಥಾ ಹೋತೀತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ ಪಕತಿಜಹನೇನ ನಸ್ಸತಿ, ರೂಪವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ‘‘ಮಮ ರೂಪಂ ವಿಪರಿಣತ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ಯಂ ಅಹು, ತಂ ವತ ಮೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೨) ನಯೇನ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಸ್ಸ ಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತಜಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತನತೋ ವಿಪರಿಣಾಮಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತತೋ ಜಾತಾ. ಪರಿತಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಾತಿ ತಣ್ಹಾಪರಿತಸ್ಸನಾ ಚ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಚ. ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಖೇಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಉತ್ತಾಸವಾತಿ ಭಯತಾಸೇನಪಿ ಸಉತ್ತಾಸೋ ತಣ್ಹಾತಾಸೇನಪಿ ಸಉತ್ತಾಸೋ. ವಿಘಾತವಾತಿ ಸವಿಘಾತೋ ಸದುಕ್ಖೋ. ಅಪೇಕ್ಖವಾತಿ ಸಾಲಯೋ ಸಸಿನೇಹೋ. ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅನುಪಾದಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಮಣಿಕರಣ್ಡಕಸಞ್ಞಾಯ ತುಚ್ಛಕರಣ್ಡಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಟ್ಠೇ ಪಚ್ಛಾ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಚ್ಛಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾ ಹೋತಿ.

೩೨೧. ನ ಚ ರೂಪವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನೇವುಸ್ಸಾದೇಯ್ಯ ನ ಅಪಸಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಗೇಹಸಿತವಸೇನ ಕಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ನೇವ ಉಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ ನ ಅವಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ಧಮ್ಮಮೇವ ದೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಸಭಾವಮೇವ ಕಥೇಯ್ಯ. ಸುಖವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಿತಸುಖಂ. ರಹೋ ವಾದನ್ತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅವಣ್ಣಂ, ಪಿಸುಣವಾಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮುಖಾ ನ ಖೀಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮುಖಾಪಿ ಖೀಣಂ ಆಕಿಣ್ಣಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವಾಚಂ ನ ಭಣೇಯ್ಯ. ನಾಭಿನಿವೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆದಾಯ ವೋಹರೇಯ್ಯ. ಸಮಞ್ಞನ್ತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ಲೋಕಪಣ್ಣತ್ತಿಂ. ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯಾತಿ ನಾತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ.

೩೨೪. ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಸುಖಿನೋತಿ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿನಾ ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತೇನ ಸುಖೇನ ಸುಖಿತಸ್ಸ. ಸದುಕ್ಖೋತಿ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖೇನ ಸಂಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನಪಿ ಸದುಕ್ಖೋ. ಸಉಪಘಾತೋತಿ ವಿಪಾಕೂಪಘಾತಕಿಲೇಸೂಪಘಾತೇಹೇವ ಸಉಪಘಾತೋ. ತಥಾ ಸಪರಿಳಾಹೋ. ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಾಥಾವಪಟಿಪದಾ ಅಕುಸಲಪಟಿಪದಾ.

೩೨೬. ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಪಸಾದೇತೀತಿ ಏವಂ ಗೇಹಸಿತವಸೇನ ಏಕಚ್ಚೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಪಸಾದೇತಿ. ಉಸ್ಸಾದನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಭವಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಭವಬನ್ಧನಂ, ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮಂ.

ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ಇಮಂ ಚತುಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಸ್ಸಾದನಾಅಪಸಾದನಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಾದೀನಂ. ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಅನಾರಾಧಕೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಸೀಲವಾ ಗುಣವಾ ಲಜ್ಜಿಪೇಸಲೋ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಅಯಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅರಣವಿಹಾರೀನಂ ಯದಿದಂ ಸುಭೂತೀ’’ತಿ ಆಹ.

೩೨೯. ಕಾಲಞ್ಞೂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಅಕಥೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಮಹಾಜನೋ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲಂ ಞತ್ವಾವ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯ. ಖೀಣವಾದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೩೩೦. ಉಪಹಞ್ಞತೀತಿ ಘಾತಿಯತಿ. ಸರೋಪಿ ಉಪಹಞ್ಞತೀತಿ ಸದ್ದೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಆತುರೀಯತೀತಿ ಆತುರೋ ಹೋತಿ ಗೇಲಞ್ಞಪ್ಪತ್ತೋ ಸಾಬಾಧೋ. ಅವಿಸ್ಸಟ್ಠನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಂ ನ ಹೋತಿ.

೩೩೧. ತದೇವಾತಿ ತಂಯೇವ ಭಾಜನಂ. ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರತೀತಿ ಪತ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪತ್ತಂ ಆಹರಥ ಧೋವಥಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ಧಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ, ನಯಿದಂ ಪತ್ತಂ, ಪಾತಿ ನಮೇಸಾ, ಏವಂ ವದಾಹೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅತಿಸಾರೋತಿ ಅತಿಧಾವನಂ.

೩೩೨. ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರತಿ ಅಪರಾಮಸನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಜನಪದೇ ಭಾಜನಂ ಪಾತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಮೇ ಪನ ನಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜನಪದವೋಹಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಪತ್ತನ್ತೇವ ಅಪರಾಮಸನ್ತೋ ವೋಹರತಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೩೩೩. ಇದಾನಿ ಮರಿಯಾದಭಾಜನೀಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸರಣೋತಿ ಸರಜೋ ಸಕಿಲೇಸೋ. ಅರಣೋತಿ ಅರಜೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ. ಸುಭೂತಿ ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಅಯಂ ಥೇರೋ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಏತದಗ್ಗಂ ಆರುಳ್ಹೋ ‘‘ಅರಣವಿಹಾರೀನಂ ಯದಿದಂ ಸುಭೂತಿ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಯದಿದಂ ಸುಭೂತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೦೨).

ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಕಿರ ವತ್ಥುಂ ಸೋಧೇತಿ, ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ದಕ್ಖಿಣಂ ಸೋಧೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೋ ಗೇಹದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ ಯಾವ ಭಿಕ್ಖಂ ಆಹರನ್ತಿ, ತಾವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾಯ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ಚ ತಥೇವ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಮೇತ್ತಾಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಪನ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ. ಆಮ ಸಕ್ಕಾ, ನೇವ ಅಚ್ಛರಿಯಞ್ಚೇತಂ, ಯಂ ಮಹಾಭಿಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಏವಂ ಕರೇಯ್ಯುಂ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹಿ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಪೋರಾಣಕರಾಜಕಾಲೇ ಪಿಙ್ಗಲಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಉತ್ತರಗಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹಾಸಿ. ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಕುಲಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಮ್ಪಿ ತಂ ಕುಲದ್ವಾರಂ ನತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ಥೇರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪೨. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚಾರಿಕನ್ತಿ ತುರಿತಗಮನಚಾರಿಕಂ. ಸಚೇ ತೇ ಭಗ್ಗವ ಅಗರೂತಿ ಸಚೇ ತುಯ್ಹಂ ಭಾರಿಯಂ ಅಫಾಸುಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ. ಸಚೇ ಸೋ ಅನುಜಾನಾತೀತಿ ಭಗ್ಗವಸ್ಸ ಕಿರ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಾ ನಾಮ ನಾನಾಅಜ್ಝಾಸಯಾ, ಏಕೋ ಗಣಾಭಿರತೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಏಕಾಭಿರತೋ. ಸಚೇ ಸೋ ಏಕಾಭಿರತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ‘ಆವುಸೋ, ಮಾ ಪಾವಿಸಿ, ಮಯಾ ಸಾಲಾ ಲದ್ಧಾ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸಚೇ ಅಯಂ ಏಕಾಭಿರತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ‘ಆವುಸೋ, ನಿಕ್ಖಮ, ಮಯಾ ಸಾಲಾ ಲದ್ಧಾ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಹಂ ಉಭಿನ್ನಂ ವಿವಾದಕಾರೇತಾ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ದಿನ್ನಂ ನಾಮ ದಿನ್ನಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ಕತಂ ಕತಮೇವಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ.

ಕುಲಪುತ್ತೋತಿ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋಪಿ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋಪಿ. ವಾಸೂಪಗತೋತಿ ವಾಸಂ ಉಪಗತೋ. ಕುತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ? ತಕ್ಕಸೀಲನಗರತೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ – ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪದೇಸೇ ಕಿರ ರಾಜಗಹನಗರೇ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೇ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ತಕ್ಕಸೀಲನಗರೇ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ರಾಜಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸಿ. ಅಥ ತಕ್ಕಸೀಲತೋ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಣಿಜಾ ರಾಜಗಹಂ ಆಗತಾ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅದ್ದಸಂಸು. ರಾಜಾ ತೇ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಠಿತೇ ‘‘ಕತ್ಥವಾಸಿನೋ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ತಕ್ಕಸೀಲವಾಸಿನೋ ದೇವಾತಿ. ಅಥ ನೇ ರಾಜಾ ಜನಪದಸ್ಸ ಖೇಮಸುಭಿಕ್ಖತಾದೀನಿ ನಗರಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಕೋ ನಾಮ ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ನಾಮ ದೇವಾತಿ. ಧಮ್ಮಿಕೋತಿ? ಆಮ ದೇವ ಧಮ್ಮಿಕೋ. ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಜನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಲೋಕಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ, ಅಙ್ಗೇ ನಿಪನ್ನದಾರಕಂ ವಿಯ ಜನಂ ತೋಸೇತೀತಿ. ಕತರಸ್ಮಿಂ ವಯೇ ವತ್ತತೀತಿ? ಅಥಸ್ಸ ವಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಂಸು. ವಯೇಸುಪಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನ ಸಮವಯೋ ಜಾತೋ. ಅಥ ತೇ ರಾಜಾ ಆಹ – ‘‘ತಾತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ವಯೇನ ಚ ಮೇ ಸಮಾನೋ, ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾಥ ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾನಂ ಮಮ ಮಿತ್ತಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ. ಸಕ್ಕೋಮ ದೇವಾತಿ. ರಾಜಾ ತೇಸಂ ಸುಙ್ಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗೇಹಞ್ಚ ದಾಪೇತ್ವಾ – ‘‘ಗಚ್ಛಥ ಭಣ್ಡಂ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ರಾಜಾನಂ ಅದ್ದಸಂಸು. ‘‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾನಂ ಮಮ ವಚನೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆರೋಗ್ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘ರಾಜಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿತ್ತಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೀ’ತಿ ವದಥಾ’’ತಿ ಆಹ.

ತೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸಾ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿಂಸು. ರಾಜಾ ‘‘ಕಹಂ ಭಣೇ ತುಮ್ಹೇ ಏತ್ತಕೇ ಇಮೇ ದಿವಸೇ ನ ದಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ತೇ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸುಂ. ರಾಜಾ – ‘‘ಸಾಧು, ತಾತಾ, ತುಮ್ಹೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪದೇಸೇ ರಾಜಾ ಮಿತ್ತೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ರಾಜಗಹವಾಸಿನೋಪಿ ವಾಣಿಜಾ ತಕ್ಕಸೀಲಂ ಅಗಮಂಸು. ತೇ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗತೇ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ರಾಜಾ ‘‘ಕುತೋ ಆಗತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ರಾಜಗಹತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ನಗರತೋ ಆಗತಾ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ. ಆಮ ದೇವಾತಿ. ಆರೋಗ್ಯಂ ಮೇ ಸಹಾಯಸ್ಸಾತಿ ಆರೋಗ್ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ನಗರತೋ ಜಙ್ಘಸತ್ಥೇನ ವಾ ಸಕಟಸತ್ಥೇನ ವಾ ವಾಣಿಜಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಮ ವಿಸಯಂ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಸನಗೇಹಾನಿ, ರಾಜಕೋಟ್ಠಾಗಾರತೋ ನಿವಾಪಞ್ಚ ದೇನ್ತು, ಸುಙ್ಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತು, ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪದ್ದವಂ ಮಾ ಕರೋನ್ತೂ’’ತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸಿ. ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ನಗರೇ ತಥೇವ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸಿ.

ಅಥ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಸ್ಸ ಪಣ್ಣಂ ಪಹಿಣಿ – ‘‘ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸೇ ನಾಮ ಮಣಿಮುತ್ತಾದೀನಿ ರತನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ರಜ್ಜೇ ದಸ್ಸನೀಯಂ ವಾ ಸವನೀಯಂ ವಾ ರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮೇ ಮಾ ಮಚ್ಛರಾಯತೂ’’ತಿ. ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಪಿ – ‘‘ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೋ ನಾಮ ಮಹಾಜನಪದೋ, ಯಂ ತತ್ಥ ಏವರೂಪಂ ರತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಮೇ ಸಹಾಯೋ ಮಾ ಮಚ್ಛರಾಯತೂ’’ತಿ ಪಟಿಪಣ್ಣಂ ಪಹಿಣಿ. ಏವಂ ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅದಿಸ್ವಾಪಿ ದಳ್ಹಮಿತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ.

ಏವಂ ತೇಸಂ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಸನ್ತಾನಂ ಪಠಮತರಂ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಸ್ಸ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ರಾಜಾ ಕಿರ ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇ ಅನಗ್ಘಕಮ್ಬಲೇ ಲಭಿ. ಸೋ – ‘‘ಅತಿಸುನ್ದರಾ ಇಮೇ ಕಮ್ಬಲಾ, ಅಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಪೇಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಲಾಖಾಗುಳಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಸಾರಕರಣ್ಡಕೇ ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸು ತೇ ಕಮ್ಬಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಲಾಖಾಯ ವಟ್ಟಾಪೇತ್ವಾ ಸೇತವತ್ಥೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವತ್ಥೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛೇತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ದೇಥಾ’’ತಿ ಅಮಚ್ಚೇ ಪೇಸೇಸಿ. ಸಾಸನಞ್ಚ ಅದಾಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ನಗರಮಜ್ಝೇ ಅಮಚ್ಚಾದಿಪರಿವುತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತೇ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ಅದಂಸು.

ಸೋ ಸಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಅಮಚ್ಚಾದಯೋ ಸನ್ನಿಪತನ್ತೂತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ನಗರಮಜ್ಝೇ ಅಮಚ್ಚಾದಿಪರಿವುತೋ ಸೇತಚ್ಛತ್ತೇನ ಧಾರಿಯಮಾನೇನ ಪಲ್ಲಙ್ಕವರೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಲಞ್ಛನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವತ್ಥಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಭಣ್ಡಿಕಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಾಖಾಗುಳೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯೋ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ‘ಜುತವಿತ್ತಕೋ ಮೇ ಸಹಾಯೋ’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಮಞ್ಞೇ ಇಮಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಪಹಿಣೀ’’ತಿ ಏಕಂ ಗುಳಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹತ್ಥೇನ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ತುಲಯನ್ತೋವ ಅನ್ತೋ ದುಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಪಾದೇ ಪಹರಿತ್ವಾ ತಾವದೇವ ಲಾಖಾ ಪರಿಪತಿ, ಸೋ ನಖೇನ ಕರಣ್ಡಕಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಕಮ್ಬಲರತನಂ ದಿಸ್ವಾ ಇತರೇಪಿ ವಿವರಾಪೇಸಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಮ್ಬಲಾ ಅಹೇಸುಂ. ಅಥ ನೇ ಪತ್ಥರಾಪೇಸಿ, ತೇ ವಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಫಸ್ಸಸಮ್ಪನ್ನಾ ದೀಘತೋ ಸೋಳಸಹತ್ಥಾ ತಿರಿಯಂ ಅಟ್ಠಹತ್ಥಾ ಅಹೇಸುಂ. ಮಹಾಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಪೋಠೇಸಿ, ಚೇಲುಕ್ಖೇಪಂ ಅಕಾಸಿ, – ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ರಞ್ಞೋ ಅದಿಟ್ಠಸಹಾಯೋ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ಅದಿಸ್ವಾವ ಏವರೂಪಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಯುತ್ತಂ ಏವರೂಪಂ ಮಿತ್ತಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ರಾಜಾ ಏಕಮೇಕಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಅಗ್ಘಾಪೇಸಿ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಗ್ಘಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪೇಸೇಸಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ತನೋ ಘರೇ ಅಕಾಸಿ. ತತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಪೇಸೇನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಪೇಸಿತಪಣ್ಣಾಕಾರತೋ ಅತಿರೇಕಂ ಪೇಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಸಹಾಯೇನ ಚ ಮೇ ಅನಗ್ಘೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರೋ ಪೇಸಿತೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಪೇಸೇಮೀ’’ತಿ?

ಕಿಂ ಪನ ರಾಜಗಹೇ ತತೋ ಅಧಿಕಂ ರತನಂ ನತ್ಥೀತಿ? ನೋ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ ರಾಜಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಠಪೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಅಞ್ಞಂ ರತನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಜನೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸೋ ರತನಂ ವಿಚಿನಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ – ರತನಂ ನಾಮ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ. ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸ್ಸೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಾದಿವಸೇನ ಪರಿಭೋಗಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ರತನೇಸು ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಂ ಸೇಟ್ಠಂ. ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ತಿರಚ್ಛಾನರತನಂ ಮನುಸ್ಸರತನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನರತನಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರತನಂ, ತಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಭೋಗತ್ಥಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಮನುಸ್ಸರತನಂ ಸೇಟ್ಠಂ. ಮನುಸ್ಸರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ ಪುರಿಸರತನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ರಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇತ್ಥಿರತನಮ್ಪಿ ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ಉಪಭೋಗಂ. ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಪುರಿಸರತನಮೇವ ಸೇಟ್ಠಂ.

ಪುರಿಸರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಅಗಾರಿಯರತನಂ ಅನಗಾರಿಯರತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅಗಾರಿಯರತನೇಸುಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ ಅಜ್ಜ ಪಬ್ಬಜಿತಸಾಮಣೇರಂ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಅನಗಾರಿಯರತನಮೇವ ಸೇಟ್ಠಂ. ಅನಗಾರಿಯರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸೇಕ್ಖರತನಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖರತನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪದೇಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಅಸೇಕ್ಖರತನಮೇವ ಸೇಟ್ಠಂ. ತಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಬುದ್ಧರತನಂ ಸಾವಕರತನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಾವಕರತನಾನಂ ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಪದೇಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸೂ ಬುದ್ಧರತನಮೇವ ಸೇಟ್ಠಂ.

ಬುದ್ಧರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧರತನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧರತನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪದೇಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಇತಿ ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧರತನಂಯೇವ ಸೇಟ್ಠಂ. ಸದೇವಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧರತನಸಮಂ ರತನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಸದಿಸಮೇವ ರತನಂ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಪೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಕ್ಕಸೀಲವಾಸಿನೋ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ತಾತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಜನಪದೇ ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಘೋಸೋಪಿ ಸೋ ಮಹಾರಾಜ ತಾವ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ದಸ್ಸನಂ ಪನ ಕುತೋತಿ.

‘‘ಸುನ್ದರಂ ತಾತಾ’’ತಿ ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಜನಸಙ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಪೇಸೇತುಂ, ಬುದ್ಧಾ ಪನ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮೇಸು ಜನಪದೇಸು ನ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದಯೋ ಮಹಾಸಾವಕೇ ಪೇಸೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ. ಮಯಾ ಪನ ‘ಥೇರಾ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಸನ್ತೀ’ತಿ ಸುತ್ವಾಪಿ ಮನುಸ್ಸೇ ಪೇಸೇತ್ವಾ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತುಮೇವ ಯುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ನ ಥೇರೇಹಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಗನ್ತುಂ. ಯೇನ ಪನಾಕಾರೇನ ಸಾಸನೇ ಪೇಸಿತೇ ಸತ್ಥಾ ಚ ಮಹಾಸಾವಕಾ ಚ ಗತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಸಾಸನಂ ಪಹಿಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಚತುರತನಾಯಾಮಂ ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಪುಥುಲಂ ನಾತಿತನುಂ ನಾತಿಬಹಲಂ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಅಜ್ಜ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಲಿಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಪಾತೋವ ಸೀಸಂ ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಅಪನೀತಗನ್ಧಮಾಲಾಭರಣೋ ಸುವಣ್ಣಸರಕೇನ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಿಕಂ ಆದಾಯ ಹೇಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾರಾನಿ ಪಿದಹನ್ತೋ ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಪುಬ್ಬದಿಸಾಮುಖಂ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾಸತಲೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟೇ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಲಿಖನ್ತೋ – ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುಗತೋ ಲೋಕವಿದೂ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ. ಬುದ್ಧಗುಣೇ ತಾವ ಏಕದೇಸೇನ ಲಿಖಿ.

ತತೋ ‘‘ಏವಂ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತುಸಿತಭವನತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ, ಏವಂ ಲೋಕವಿವರಣಂ ಅಹೋಸಿ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ವಸಮಾನೇ ಇದಂ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ ವಸಮಾನೇ ಇದಂ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ಏವಂ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಏವಂ ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹಿ. ಏವಂ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಲೋಕವಿವರಣಂ ಅಹೋಸಿ. ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಞ್ಞಂ ಏವರೂಪಂ ರತನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ.

ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿತ್ತಂ ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾ,

ಸಗ್ಗೇಸು ವಾ ಯಂ ರತನಂ ಪಣೀತಂ;

ನ ನೋ ಸಮಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೇನ,

ಇದಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧೇ ರತನಂ ಪಣೀತಂ;

ಏತೇನ ಸಚ್ಚೇನ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೩; ಸು. ನಿ. ೨೨೬) –

ಏವಂ ಏಕದೇಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣೇಪಿ ಲಿಖಿತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ಧಮ್ಮರತನಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ – ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ…ಪೇ… ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ. ‘‘ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಏವರೂಪೋ ಚ ಏವರೂಪೋ ಚಾ’’ತಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಲಿಖಿತ್ವಾ –

‘‘ಯಂ ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ ಪರಿವಣ್ಣಯೀ ಸುಚಿಂ,

ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹು;