೧೦. ಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಧಮ್ಮೋ ಹವೇತಿಆದಿಕಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಮಿಗಲುದ್ದಕೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕದಿವಸಂ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ದೇವಪರಿಸಾಯ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕೋಸಲರಟ್ಠೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಿಕೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಜೇತವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಲದ್ಧಪ್ಪಸಾದೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಕಾವಾಸೇ ಆವಾಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವತ್ತಾವತ್ತೇಸು ಉಜ್ಝಾನಬಹುಲೋ ಅಕ್ಖಮೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ಸೋ ಏಕಕೋವ ಅಹೋಸಿ. ವಿಹಾರಸಾಮಿಕೋ ಉಪಾಸಕೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಕ್ಕೋಸೇತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ – ‘‘ನಾಯಂ ಇದಾನೇವ ಅಕ್ಖಮೋ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅಕ್ಖಮೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಯಾಚಿತೋ ರುಕ್ಖಧಮ್ಮಂ (ಜಾ. ೧.೧.೭೪) ಕಥೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ತಸ್ಸ ಓವಾದಂ ದೇನ್ತೋ –

೩೦೩. ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಧಮ್ಮೋ ಸುಚಿಣ್ಣೋ ಸುಖಮಾವಹಾತಿ;

ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ.

೩೦೪. ‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ;

ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿಂ.

೩೦೫. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಕರೇಯ್ಯ ಛನ್ದಂ, ಇತಿ ಮೋದಮಾನೋ ಸುಗತೇನ ತಾದಿನಾ;

ಧಮ್ಮೇ ಠಿತಾ ಸುಗತವರಸ್ಸ ಸಾವಕಾ, ನೀಯನ್ತಿ ಧೀರಾ ಸರಣವರಗ್ಗಗಾಮಿನೋ.

೩೦೬. ‘‘ವಿಪ್ಫೋಟಿತೋ ಗಣ್ಡಮೂಲೋ, ತಣ್ಹಾಜಾಲೋ ಸಮೂಹತೋ;

ಸೋ ಖೀಣಸಂಸಾರೋ ನ ಚತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನಂ,

ಚನ್ದೋ ಯಥಾ ದೋಸಿನಾ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯ’’ನ್ತಿ. – ಚತಸ್ಸೋ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಸುಚರಿತಧಮ್ಮೋ. ರಕ್ಖತೀತಿ ಅಪಾಯದುಕ್ಖತೋ ರಕ್ಖತಿ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಚ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ರಕ್ಖತಿಯೇವ. ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಚರನ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಂ. ಸುಚಿಣ್ಣೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಚಿಣ್ಣೋ ಕಮ್ಮಫಲಾನಿ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಚಿತ್ತೀಕತ್ವಾ ಉಪಚಿತೋ. ಸುಖನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖಂ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಂ ತಾವ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸುಖಂ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಪಜ್ಜೇ ವಾ ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ಆವಹತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಇತರಂ ಪನ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಠತ್ವಾ ಚಿಣ್ಣೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಆವಹತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಅನುಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ. ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ ಆನಿಸಂಸೋ ಉದ್ರಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಸುಗತಿಗಮನಂ, ಅಧಮ್ಮೇನೇವ ಚ ದುಗ್ಗತಿಗಮನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇಮೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಫಲಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಧಮ್ಮೋತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಪಕ್ಖೋ ದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸಮವಿಪಾಕಿನೋತಿ ಸದಿಸವಿಪಾಕಾ ಸಮಾನಫಲಾ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ವಿಪಾಕಭೇದೋ, ತಸ್ಮಾ. ಛನ್ದನ್ತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ. ಇತಿ ಮೋದಮಾನೋ ಸುಗತೇನ ತಾದಿನಾತಿ ಇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಓವಾದದಾನೇನ ಸುಗತೇನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೇನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೇನ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಾದಿನಾಮವತಾ ಹೇತುಭೂತೇನ ಮೋದಮಾನೋ ತುಟ್ಠಿಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮೇಸು ಛನ್ದಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಠಿತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಸುಗತಸ್ಸ ವರಸ್ಸ ಸುಗತೇಸು ಚ ವರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇ ಠಿತಾ ಧೀರಾ ಅತಿವಿಯ ಅಗ್ಗಭೂತಸರಣಗಾಮಿನೋ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನಸಙ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಿತಭಾವೇನ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋಪಿ ನೀಯನ್ತಿ ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಕರೇಯ್ಯ ಛನ್ದನ್ತಿ.

ಏವಂ ಸತ್ಥಾರಾ ತೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿತೇ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೨.೪೪-೫೦) –

‘‘ಮಿಗಲುದ್ದೋ ಪುರೇ ಆಸಿಂ, ಅರಞ್ಞೇ ವಿಪಿನೇ ಅಹಂ;

ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಬುದ್ಧಂ, ದೇವಸಙ್ಘಪುರಕ್ಖತಂ.

‘‘ಚತುಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಂ, ದೇಸೇನ್ತಂ ಅಮತಂ ಪದಂ;

ಅಸ್ಸೋಸಿಂ ಮಧುರಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಿಖಿನೋ ಲೋಕಬನ್ಧುನೋ.

‘‘ಘೋಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇಸಿಂ, ಅಸಮಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೇ;

ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ, ಉತ್ತರಿಂ ದುತ್ತರಂ ಭವಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಸಞ್ಞಮಲಭಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಘೋಸಸಞ್ಞಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ತಥಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸತ್ಥು ನಿವೇದೇನ್ತೋ ಚರಿಮಗಾಥಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ.

ತತ್ಥ ವಿಪ್ಫೋಟಿತೋತಿ ವಿಧುತೋ, ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಣ್ಡಮೂಲೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸಾ ಹಿ ಗಣ್ಡತಿ ಸವತಿ. ‘‘ಗಣ್ಡೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೦೩; ಅ. ನಿ. ೬.೨೩; ೮.೫೬; ೯.೧೫; ಚೂಳನಿ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೩೭) ಏವಂ ಸತ್ಥಾರಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಮೂಲಯೋಗತೋ, ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ, ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪಕ್ಕಪಭಿಜ್ಜನತೋ ಚ, ಗಣ್ಡಾಭಿಧಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ತಣ್ಹಾಜಾಲೋ ಸಮೂಹತೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೋ ಜಾಲೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೋ. ಸೋ ಖೀಣಸಂಸಾರೋ ನ ಚತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಸೋ ಅಹಂ ಏವಂ ಪಹೀನತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜತಾಯ ಪರಿಕ್ಖೀಣಸಂಸಾರೋ ಪಹೀನಭವಮೂಲತ್ತಾ ಏವ ನ ಚತ್ಥಿ, ನ ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಂ. ಚನ್ದೋ ಯಥಾ ದೋಸಿನಾ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಚನ್ದೋ ಅಬ್ಭಮಹಿಕಾದಿದೋಸರಹಿತೋ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಲೇ ಏವಂ ಅಹಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ಅಪೇತರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ.

ಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.