೧. ಅಙ್ಗಣಿಕಭಾರದ್ವಾಜತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ತಿಕನಿಪಾತೇ ಅಯೋನಿ ಸುದ್ಧಿಮನ್ವೇಸನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಙ್ಗಣಿಕಭಾರದ್ವಾಜತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ಏಕತಿಂಸೇ ಕಪ್ಪೇ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಹಿಮವನ್ತಸಮೀಪೇ ಉಕ್ಕಟ್ಠೇ ನಾಮ ನಗರೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಣಿಕಭಾರದ್ವಾಜೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪೇಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅಮರಂ ತಪಂ ಚರನ್ತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಚರನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾತಪಂ ಪಹಾಯ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೨೩.೪೮-೫೧) –

‘‘ಉಸಭಂ ಪವರಂ ವೀರಂ, ವೇಸ್ಸಭುಂ ವಿಜಿತಾವಿನಂ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಮವನ್ದಹಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ವನ್ದನಾಯ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಚತುವೀಸತಿಕಪ್ಪಮ್ಹಿ, ವಿಕತಾನನ್ದನಾಮಕೋ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇನ ವಿಹರನ್ತೋ ಞಾತೀನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಭೂಮಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹೂ ಞಾತಕೇ ಸರಣೇಸು ಚ ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತತೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಕುರುರಟ್ಠೇ ಕುಣ್ಡಿಯಸ್ಸ ನಾಮ ನಿಗಮಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಅರಞ್ಞೇ ವಸನ್ತೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಉಗ್ಗಾರಾಮಂ ಗತೋ ಉತ್ತರಾಪಥತೋ ಆಗತೇಹಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಸಮಾಗತೋ ತೇಹಿ, ‘‘ಭೋ ಭಾರದ್ವಾಜ, ಕಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮಯಂ ಪಹಾಯ ಇಮಂ ಸಮಯಂ ಗಣ್ಹೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ತೇಸಂ ಇತೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸುದ್ಧಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೨೧೯. ‘‘ಅಯೋನಿ ಸುದ್ಧಿಮನ್ವೇಸಂ, ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರಿಂ ವನೇ;

ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಅಜಾನನ್ತೋ, ಅಕಾಸಿಂ ಅಮರಂ ತಪ’’ನ್ತಿ. – ಪಠಮಂ ಗಾಥಮಾಹ;

ತತ್ಥ ಅಯೋನೀತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಅನುಪಾಯೇನ. ಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಂ ಭವನಿಸ್ಸರಣಂ. ಅನ್ವೇಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೋ. ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರಿಂ ವನೇತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ಅಗ್ಗಿಹುತಸಾಲಾಯಂ ಅಗ್ಯಾಗಾರಂ ಕತ್ವಾ ಆಹುತಿಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅಗ್ಗಿದೇವಂ ಪರಿಚರಿಂ ವೇದೇ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಪೂಜೇಸಿಂ. ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಅಜಾನನ್ತೋ, ಅಕಾಸಿಂ ಅಮರಂ ತಪನ್ತಿ ಸುದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅಗ್ಗಿಪರಿಚರಣಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚತಪತಪ್ಪನಾದಿಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ‘‘ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞಾಯ ಅಕಾಸಿಂ ಅಚರಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಂ.

ಏವಂ ಥೇರೋ ಅಸ್ಸಮತೋ ಅಸ್ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ವೇದೇ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಅಗ್ಗಿಪರಿಚರಣಾದಿನಾ ಅನುಟ್ಠಾಯ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಪ್ಪತ್ತಭಾವೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ ಸುದ್ಧಿ ಚ ಮಯಾ ಅಧಿಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೨೨೦. ‘‘ತಂ ಸುಖೇನ ಸುಖಂ ಲದ್ಧಂ, ಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ;

ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ, ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. – ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ;

ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸುದ್ಧಿಂ ಅನ್ವೇಸನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರಿಂ ಅಮರಂ ತಪಂ ಅಚರಿಂ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಸುಖೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಯಾ ಲದ್ಧಂ ಪತ್ತಂ ಅಧಿಗತಂ. ಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತನ್ತಿ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಧಮ್ಮತಂ ಅವಿಪರೀತನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಪಸ್ಸ ಜಾನಾಹೀತಿ ಧಮ್ಮಾಲಪನವಸೇನ ವದತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಆಲಪತಿ. ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಭಾವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ, ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. –

ಆಹ, ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಏವಂ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾಹಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೨೨೧. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧು ಪುರೇ ಆಸಿಂ, ಇದಾನಿ ಖೋಮ್ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ;

ತೇವಿಜ್ಜೋ ನ್ಹಾತಕೋಚಮ್ಹಿ, ಸೋತ್ತಿಯೋ ಚಮ್ಹಿ ವೇದಗೂ’’ತಿ. – ತತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ;

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧು ನಾಮ ಆಸಿಂ. ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಪನ ಇದಾನಿ ಖೋ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಅಮ್ಹಿ. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭವಸಞ್ಚಯಕರಾನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವೇದಸಙ್ಖಾತಾನಂ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಜ್ಝಯನೇನ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ತೇವಿಜ್ಜೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭವಕ್ಖಯಕರಾಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸೇನ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಚ ಅಮ್ಹಿ. ತಥಾ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭವಸ್ಸಾದಗಧಿತಾಯ ನ್ಹಾತಕವತನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ನ್ಹಾತಕೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಜಲೇನ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಕಿಲೇಸಮಲತಾಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ್ಹಾತಕೋ ಚಮ್ಹಿ. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಮುತ್ತಭವಸ್ಸಾದಮನ್ತಜ್ಝಾನೇನ ವೋಹಾರಮತ್ತತೋ ಸೋತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುವಿಮುತ್ತಭವಸ್ಸಾದಧಮ್ಮಜ್ಝಾನೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸೋತ್ತಿಯೋ ಚಮ್ಹಿ. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವೇದಾನಂ ಗತಮತ್ತೇನ ವೇದಗೂ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವೇದಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಂಸಾರಮಹೋಘಸ್ಸ ವೇದಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಪಾರಂ ಗತತ್ತಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಞಾತತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ವೇದಗೂ ಜಾತೋತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಾಸನೇ ಉಳಾರಂ ಪಸಾದಂ ಪವೇದೇಸುಂ.

ಅಙ್ಗಣಿಕಭಾರದ್ವಾಜತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.