೧. ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ಅಹೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿ. ‘‘ಕುಲಗೇಹೇ’’ತಿ ಪನ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೧೭) ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪಣಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ತದನುರೂಪಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರಾಜಗಹೇ ಸೇಟ್ಠಿಧೀತಾಯ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸಾ ಕಿರ ಕುಮಾರಿಕಾಕಾಲೇಯೇವ ಪಬ್ಬಜಿತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಕುಲಘರಂ ಗತಾಪಿ ಗಬ್ಭಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತೀ ಸಾಮಿಕಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ತೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಪಬ್ಬಜಿತಾ. ತಸ್ಸಾ ಗಬ್ಭಿನಿಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದೇವದತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸೋ ‘‘ಅಸ್ಸಮಣೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪುನ ದಸಬಲಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇಸಿ. ಥೇರೋ ಸಾವತ್ಥಿನಗರವಾಸೀನಿ ಕುಲಾನಿ ವಿಸಾಖಞ್ಚ ಉಪಾಸಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಸರಾಜಿಕಾಯ ಪರಿಸಾಯ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ ‘‘ಪುರೇ ಲದ್ಧೋ ಗಬ್ಭೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅರೋಗಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತಂ ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಸಾಧುಕಾರಂ ಅದಾಸಿ.

ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯಿ. ತಂ ರಾಜಾ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೋ ಪೋಸೇಸಿ. ‘‘ಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಚಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಅಪರಭಾಗೇ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ನೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಕುಮಾರಕಾಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಸ್ಸಪಂ ಪಕ್ಕೋಸಥ, ಇದಂ ಫಲಂ ವಾ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ದೇಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕತರಕಸ್ಸಪಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಗಹಿತನಾಮತ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ಪೋಸಾವನಿಕಪುತ್ತತ್ತಾ ಚ ವುಡ್ಢಕಾಲೇಪಿ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ.

ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧವಚನಞ್ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಥ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮುಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚದಸ ಪಞ್ಹೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಅನ್ಧವನೇ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಸತ್ಥಾರಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗತೋ. ಸೋ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಭಗವಾಪಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ಥೇರೋ ಸತ್ಥಾರಾ ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ತೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೪.೧೫೦-೧೭೭) –

‘‘ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ನಾಯಕೋ;

ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತೋ ವೀರೋ, ಪದುಮುತ್ತರನಾಮಕೋ.

‘‘ತದಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹುತ್ವಾ, ವಿಸ್ಸುತೋ ವೇದಪಾರಗೂ;

ದಿವಾವಿಹಾರಂ ವಿಚರಂ, ಅದ್ದಸಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಚತುಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಂ, ಬೋಧಯನ್ತಂ ಸದೇವಕಂ;

ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಗ್ಗಂ, ವಣ್ಣಯನ್ತಂ ಮಹಾಜನೇ.

‘‘ತದಾ ಮುದಿತಚಿತ್ತೋಹಂ, ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ;

ನಾನಾರತ್ತೇಹಿ ವತ್ಥೇಹಿ, ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾನ ಮಣ್ಡಪಂ.

‘‘ನಾನಾರತನಪಜ್ಜೋತಂ, ಸಸಙ್ಘಂ ಭೋಜಯಿಂ ತಹಿಂ;

ಭೋಜಯಿತ್ವಾನ ಸತ್ತಾಹಂ, ನಾನಗ್ಗರಸಭೋಜನಂ.

‘‘ನಾನಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ, ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ಸಸಾವಕಂ;

ನಿಪಚ್ಚ ಪಾದಮೂಲಮ್ಹಿ, ತಂ ಠಾನ ಪತ್ಥಯಿಂ ಅಹಂ.

‘‘ತದಾ ಮುನಿವರೋ ಆಹ, ಕರುಣೇಕರಸಾಸಯೋ;

ಪಸ್ಸಥೇತಂ ದಿಜವರಂ, ಪದುಮಾನನಲೋಚನಂ.

‘‘ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲಂ, ಸಮುಗ್ಗತತನೂರುಹಂ;

ಹಾಸಮ್ಹಿತವಿಸಾಲಕ್ಖಂ, ಮಮ ಸಾಸನಲಾಲಸಂ.

‘‘ಪತಿತಂ ಪಾದಮೂಲೇ ಮೇ, ಏಕಾವತ್ಥಸುಮಾನಸಂ;

ಏಸ ಪತ್ಥೇತಿ ತಂ ಠಾನಂ, ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕತ್ತನಂ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಓಕ್ಕಾಕಕುಲಸಮ್ಭವೋ;

ಗೋತಮೋ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ದಾಯಾದೋ, ಓರಸೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ;

ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ ನಾಮ, ಹೇಸ್ಸತಿ ಸತ್ಥು ಸಾವಕೋ.

‘‘ವಿಚಿತ್ತಪುಪ್ಫದುಸ್ಸಾನಂ, ರತನಾನಞ್ಚ ವಾಹಸಾ;

ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಂ ಸೋ, ಅಗ್ಗತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಪರಿಬ್ಭಮಂ ಭವಾಭವೇ, ರಙ್ಗಮಜ್ಝೇ ಯಥಾ ನಟೋ;

ಸಾಖಮಿಗತ್ರಜೋ ಹುತ್ವಾ, ಮಿಗಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮೋಕ್ಕಮಿಂ.

‘‘ತದಾ ಮಯಿ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ, ವಜ್ಝವಾರೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋ;

ಸಾಖೇನ ಚತ್ತಾ ಮೇ ಮಾತಾ, ನಿಗ್ರೋಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾ.

‘‘ತೇನ ಸಾ ಮಿಗರಾಜೇನ, ಮರಣಾ ಪರಿಮೋಚಿತಾ;

ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಸಪಾಣಂ, ಮಮೇವಂ ಓವದೀ ತದಾ.

‘‘ನಿಗ್ರೋಧಮೇವ ಸೇವೇಯ್ಯ, ನ ಸಾಖಮುಪಸಂವಸೇ;

ನಿಗ್ರೋಧಸ್ಮಿಂ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಸಾಖಮ್ಹಿ ಜೀವಿತಂ.

‘‘ತೇನಾನುಸಿಟ್ಠಾ ಮಿಗಯೂಥಪೇನ, ಅಹಞ್ಚ ಮಾತಾ ಚ ತಥೇತರೇ ಚ;

ಆಗಮ್ಮ ರಮ್ಮಂ ತುಸಿತಾಧಿವಾಸಂ, ಗತಾ ಪವಾಸಂ ಸಘರಂ ಯಥೇವ.

‘‘ಪುನೋ ಕಸ್ಸಪವೀರಸ್ಸ, ಅತ್ಥಮೇನ್ತಮ್ಹಿ ಸಾಸನೇ;

ಆರುಯ್ಹ ಸೇಲಸಿಖರಂ, ಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಜಿನಸಾಸನಂ.

‘‘ಇದಾನಾಹಂ ರಾಜಗಹೇ, ಜಾತೋ ಸೇಟ್ಠಿಕುಲೇ ಅಹುಂ;

ಆಪನ್ನಸತ್ತಾ ಮೇ ಮಾತಾ, ಪಬ್ಬಜಿ ಅನಗಾರಿಯಂ.

‘‘ಸಗಬ್ಭಂ ತಂ ವಿದಿತ್ವಾನ, ದೇವದತ್ತಮುಪಾನಯುಂ;

ಸೋ ಅವೋಚ ವಿನಾಸೇಥ, ಪಾಪಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಇಮಂ.

‘‘ಇದಾನಿಪಿ ಮುನಿನ್ದೇನ, ಜಿನೇನ ಅನುಕಮ್ಪಿತಾ;

ಸುಖಿನೀ ಅಜನೀ ಮಯ್ಹಂ, ಮಾತಾ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ.

‘‘ತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಮಹೀಪಾಲೋ, ಕೋಸಲೋ ಮಂ ಅಪೋಸಯಿ;

ಕುಮಾರಪರಿಹಾನೇನ, ನಾಮೇನಾಹಞ್ಚ ಕಸ್ಸಪೋ.

‘‘ಮಹಾಕಸ್ಸಪಮಾಗಮ್ಮ, ಅಹಂ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ;

ವಮ್ಮಿಕಸದಿಸಂ ಕಾಯಂ, ಸುತ್ವಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಂ.

‘‘ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿ ಮೇ, ಅನುಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಪಾಯಾಸಿಂ ದಮಯಿತ್ವಾಹಂ, ಏತದಗ್ಗಮಪಾಪುಣಿಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕಥಿಕಭಾವೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಗುಣವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ –

೨೦೧. ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ಅಹೋ ಧಮ್ಮಾ, ಅಹೋ ನೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪದಾ;

ಯತ್ಥ ಏತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಾವಕೋ ಸಚ್ಛಿಕಾಹಿತಿ.

೨೦೨. ‘‘ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸು ಕಪ್ಪೇಸು, ಸಕ್ಕಾಯಾಧಿಗತಾ ಅಹೂ;

ತೇಸಮಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ, ಚರಿಮೋಯಂ ಸಮುಸ್ಸಯೋ;

ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಅಹೋತಿ ಅಚ್ಛರಿಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಬುದ್ಧಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾ, ಗಾರವವಸೇನ ಬಹುವಚನಂ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ. ಅಹೋ ನೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪದಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥು ದಸಬಲಸ್ಸ ಅಹೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತ್ಥರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇನ. ಏತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಾವಕೋ ಸಚ್ಛಿಕಾಹಿತೀತಿ ಏತಾದಿಸಂ ಏವರೂಪಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಜ್ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿವಾರಂ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಾವಹಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಾವಕೋಪಿ ನಾಮ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂವಿಧಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಹೇತುಭೂತಾ ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಧಮ್ಮಗುಣಾ, ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋತಿ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣಾಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪವೇದೇಸೀತಿ. ಧಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನೇನೇವ ಹಿ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಾ ಹೋತೀತಿ.

ಏವಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಇದಾನಿ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸೂತಿ ಗಣನಪಥಂ ವೀತಿವತ್ತೇಸು ಮಹಾಕಪ್ಪೇಸು. ಸಕ್ಕಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮಸಮೂಹತಾಯ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಹೂತಿ ನಿವತ್ತನೂಪಾಯಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಅನಪಗತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇಸಮಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ ಚರಿಮೋಯಂ ಸಮುಸ್ಸಯೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಕೋ, ತತೋ ಏವ ಚರಿಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಿಮರಣಸಹಿತೋ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಸಞ್ಞಿತೋ ಸಂಸಾರೋ ಇದಾನಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ ಪುನಬ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.