೫. ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೋ

೧. ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ಅಹೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿ. ‘‘ಕುಲಗೇಹೇ’’ತಿ ಪನ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೧೭) ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪಣಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ತದನುರೂಪಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರಾಜಗಹೇ ಸೇಟ್ಠಿಧೀತಾಯ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸಾ ಕಿರ ಕುಮಾರಿಕಾಕಾಲೇಯೇವ ಪಬ್ಬಜಿತುಕಾಮಾ ಹುತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಕುಲಘರಂ ಗತಾಪಿ ಗಬ್ಭಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತೀ ಸಾಮಿಕಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ತೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಪಬ್ಬಜಿತಾ. ತಸ್ಸಾ ಗಬ್ಭಿನಿಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದೇವದತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸೋ ‘‘ಅಸ್ಸಮಣೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪುನ ದಸಬಲಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸತ್ಥಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇಸಿ. ಥೇರೋ ಸಾವತ್ಥಿನಗರವಾಸೀನಿ ಕುಲಾನಿ ವಿಸಾಖಞ್ಚ ಉಪಾಸಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಸರಾಜಿಕಾಯ ಪರಿಸಾಯ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ ‘‘ಪುರೇ ಲದ್ಧೋ ಗಬ್ಭೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅರೋಗಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತಂ ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಸಾಧುಕಾರಂ ಅದಾಸಿ.

ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಸದಿಸಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯಿ. ತಂ ರಾಜಾ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೋ ಪೋಸೇಸಿ. ‘‘ಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಚಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಅಪರಭಾಗೇ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ನೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಕುಮಾರಕಾಲೇ ಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಸ್ಸಪಂ ಪಕ್ಕೋಸಥ, ಇದಂ ಫಲಂ ವಾ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ದೇಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕತರಕಸ್ಸಪಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಗಹಿತನಾಮತ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ಪೋಸಾವನಿಕಪುತ್ತತ್ತಾ ಚ ವುಡ್ಢಕಾಲೇಪಿ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ.

ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧವಚನಞ್ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಥ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮುಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚದಸ ಪಞ್ಹೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಅನ್ಧವನೇ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಹೇ ಸತ್ಥಾರಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗತೋ. ಸೋ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಭಗವಾಪಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ಥೇರೋ ಸತ್ಥಾರಾ ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ತೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೪.೧೫೦-೧೭೭) –

‘‘ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ನಾಯಕೋ;

ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತೋ ವೀರೋ, ಪದುಮುತ್ತರನಾಮಕೋ.

‘‘ತದಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹುತ್ವಾ, ವಿಸ್ಸುತೋ ವೇದಪಾರಗೂ;

ದಿವಾವಿಹಾರಂ ವಿಚರಂ, ಅದ್ದಸಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಚತುಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಂ, ಬೋಧಯನ್ತಂ ಸದೇವಕಂ;

ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಗ್ಗಂ, ವಣ್ಣಯನ್ತಂ ಮಹಾಜನೇ.

‘‘ತದಾ ಮುದಿತಚಿತ್ತೋಹಂ, ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ;

ನಾನಾರತ್ತೇಹಿ ವತ್ಥೇಹಿ, ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾನ ಮಣ್ಡಪಂ.

‘‘ನಾನಾರತನಪಜ್ಜೋತಂ, ಸಸಙ್ಘಂ ಭೋಜಯಿಂ ತಹಿಂ;

ಭೋಜಯಿತ್ವಾನ ಸತ್ತಾಹಂ, ನಾನಗ್ಗರಸಭೋಜನಂ.

‘‘ನಾನಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ, ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ಸಸಾವಕಂ;

ನಿಪಚ್ಚ ಪಾದಮೂಲಮ್ಹಿ, ತಂ ಠಾನ ಪತ್ಥಯಿಂ ಅಹಂ.

‘‘ತದಾ ಮುನಿವರೋ ಆಹ, ಕರುಣೇಕರಸಾಸಯೋ;

ಪಸ್ಸಥೇತಂ ದಿಜವರಂ, ಪದುಮಾನನಲೋಚನಂ.

‘‘ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲಂ, ಸಮುಗ್ಗತತನೂರುಹಂ;

ಹಾಸಮ್ಹಿತವಿಸಾಲಕ್ಖಂ, ಮಮ ಸಾಸನಲಾಲಸಂ.

‘‘ಪತಿತಂ ಪಾದಮೂಲೇ ಮೇ, ಏಕಾವತ್ಥಸುಮಾನಸಂ;

ಏಸ ಪತ್ಥೇತಿ ತಂ ಠಾನಂ, ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕತ್ತನಂ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಓಕ್ಕಾಕಕುಲಸಮ್ಭವೋ;

ಗೋತಮೋ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ದಾಯಾದೋ, ಓರಸೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ;

ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ ನಾಮ, ಹೇಸ್ಸತಿ ಸತ್ಥು ಸಾವಕೋ.

‘‘ವಿಚಿತ್ತಪುಪ್ಫದುಸ್ಸಾನಂ, ರತನಾನಞ್ಚ ವಾಹಸಾ;

ವಿಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಂ ಸೋ, ಅಗ್ಗತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಪರಿಬ್ಭಮಂ ಭವಾಭವೇ, ರಙ್ಗಮಜ್ಝೇ ಯಥಾ ನಟೋ;

ಸಾಖಮಿಗತ್ರಜೋ ಹುತ್ವಾ, ಮಿಗಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮೋಕ್ಕಮಿಂ.

‘‘ತದಾ ಮಯಿ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ, ವಜ್ಝವಾರೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋ;

ಸಾಖೇನ ಚತ್ತಾ ಮೇ ಮಾತಾ, ನಿಗ್ರೋಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾ.

‘‘ತೇನ ಸಾ ಮಿಗರಾಜೇನ, ಮರಣಾ ಪರಿಮೋಚಿತಾ;

ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಸಪಾಣಂ, ಮಮೇವಂ ಓವದೀ ತದಾ.

‘‘ನಿಗ್ರೋಧಮೇವ ಸೇವೇಯ್ಯ, ನ ಸಾಖಮುಪಸಂವಸೇ;

ನಿಗ್ರೋಧಸ್ಮಿಂ ಮತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಸಾಖಮ್ಹಿ ಜೀವಿತಂ.

‘‘ತೇನಾನುಸಿಟ್ಠಾ ಮಿಗಯೂಥಪೇನ, ಅಹಞ್ಚ ಮಾತಾ ಚ ತಥೇತರೇ ಚ;

ಆಗಮ್ಮ ರಮ್ಮಂ ತುಸಿತಾಧಿವಾಸಂ, ಗತಾ ಪವಾಸಂ ಸಘರಂ ಯಥೇವ.

‘‘ಪುನೋ ಕಸ್ಸಪವೀರಸ್ಸ, ಅತ್ಥಮೇನ್ತಮ್ಹಿ ಸಾಸನೇ;

ಆರುಯ್ಹ ಸೇಲಸಿಖರಂ, ಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಜಿನಸಾಸನಂ.

‘‘ಇದಾನಾಹಂ ರಾಜಗಹೇ, ಜಾತೋ ಸೇಟ್ಠಿಕುಲೇ ಅಹುಂ;

ಆಪನ್ನಸತ್ತಾ ಮೇ ಮಾತಾ, ಪಬ್ಬಜಿ ಅನಗಾರಿಯಂ.

‘‘ಸಗಬ್ಭಂ ತಂ ವಿದಿತ್ವಾನ, ದೇವದತ್ತಮುಪಾನಯುಂ;

ಸೋ ಅವೋಚ ವಿನಾಸೇಥ, ಪಾಪಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಇಮಂ.

‘‘ಇದಾನಿಪಿ ಮುನಿನ್ದೇನ, ಜಿನೇನ ಅನುಕಮ್ಪಿತಾ;

ಸುಖಿನೀ ಅಜನೀ ಮಯ್ಹಂ, ಮಾತಾ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ.

‘‘ತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಮಹೀಪಾಲೋ, ಕೋಸಲೋ ಮಂ ಅಪೋಸಯಿ;

ಕುಮಾರಪರಿಹಾನೇನ, ನಾಮೇನಾಹಞ್ಚ ಕಸ್ಸಪೋ.

‘‘ಮಹಾಕಸ್ಸಪಮಾಗಮ್ಮ, ಅಹಂ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ;

ವಮ್ಮಿಕಸದಿಸಂ ಕಾಯಂ, ಸುತ್ವಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಂ.

‘‘ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿ ಮೇ, ಅನುಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಪಾಯಾಸಿಂ ದಮಯಿತ್ವಾಹಂ, ಏತದಗ್ಗಮಪಾಪುಣಿಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕಥಿಕಭಾವೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಗುಣವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ –

೨೦೧. ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ಅಹೋ ಧಮ್ಮಾ, ಅಹೋ ನೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪದಾ;

ಯತ್ಥ ಏತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಾವಕೋ ಸಚ್ಛಿಕಾಹಿತಿ.

೨೦೨. ‘‘ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸು ಕಪ್ಪೇಸು, ಸಕ್ಕಾಯಾಧಿಗತಾ ಅಹೂ;

ತೇಸಮಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ, ಚರಿಮೋಯಂ ಸಮುಸ್ಸಯೋ;

ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಅಹೋತಿ ಅಚ್ಛರಿಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಬುದ್ಧಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾ, ಗಾರವವಸೇನ ಬಹುವಚನಂ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ. ಅಹೋ ನೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪದಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥು ದಸಬಲಸ್ಸ ಅಹೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತ್ಥರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇನ. ಏತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಾವಕೋ ಸಚ್ಛಿಕಾಹಿತೀತಿ ಏತಾದಿಸಂ ಏವರೂಪಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಜ್ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿವಾರಂ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಾವಹಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಾವಕೋಪಿ ನಾಮ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂವಿಧಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಹೇತುಭೂತಾ ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಧಮ್ಮಗುಣಾ, ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋತಿ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಗುಣಾಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪವೇದೇಸೀತಿ. ಧಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನೇನೇವ ಹಿ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಾ ಹೋತೀತಿ.

ಏವಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಇದಾನಿ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇಸೂತಿ ಗಣನಪಥಂ ವೀತಿವತ್ತೇಸು ಮಹಾಕಪ್ಪೇಸು. ಸಕ್ಕಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮಸಮೂಹತಾಯ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಹೂತಿ ನಿವತ್ತನೂಪಾಯಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಅನಪಗತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇಸಮಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ ಚರಿಮೋಯಂ ಸಮುಸ್ಸಯೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಕೋ, ತತೋ ಏವ ಚರಿಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಿಮರಣಸಹಿತೋ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಸಞ್ಞಿತೋ ಸಂಸಾರೋ ಇದಾನಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ ಪುನಬ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಯೋ ಹವೇ ದಹರೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ವನನ್ತಂ ಉಪಗತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಪಿಲಕ್ಖಫಲಮದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಅವನ್ತಿರಟ್ಠೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಪಾಲೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ತಕ್ಕಸಿಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಅಞ್ಞತರಂ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೩೯.೨೧-೨೫) –

‘‘ವನನ್ತರೇ ಬುದ್ಧಂ ದಿಸ್ವಾ, ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಂ ಮಹಾಯಸಂ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಪಿಲಕ್ಖಸ್ಸಾದದಿಂ ಫಲಂ.

‘‘ಅಟ್ಠಾರಸೇ ಕಪ್ಪಸತೇ, ಯಂ ಫಲಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ದ್ವೇ ಸಾಮಣೇರೇ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತೇ ಆರೂಳ್ಹಸಾಖಾಯ ಭಗ್ಗಾಯ ಪತನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಥೇರೋ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರೋಗೇಯೇವ ಭೂಮಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ –

೨೦೩. ‘‘ಯೋ ಹವೇ ದಹರೋ ಭಿಕ್ಖು, ಯುಞ್ಜತಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ;

ಜಾಗರೋ ಸ ಹಿ ಸುತ್ತೇಸು, ಅಮೋಘಂ ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ.

೨೦೪. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಸೀಲಞ್ಚ, ಪಸಾದಂ ಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ;

ಅನುಯುಞ್ಜೇಥ ಮೇಧಾವೀ, ಸರಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. – ಇಮಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಯೋತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ. ಹವೇತಿ ದಳ್ಹತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ದಹರೋತಿ ತರುಣೋ. ಭಿಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ಯುಞ್ಜತೀತಿ ಘಟತಿ ವಾಯಮತಿ. ಜಾಗರೋತಿ ಜಾಗರಣಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸುತ್ತೇಸೂತಿ ಸುಪನ್ತೇಸು. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ದಹರೋವ ಸಮಾನೋ ತರುಣೋ ‘‘ತಥಾಹಂ ಪಚ್ಛಾ ವುಡ್ಢಕಾಲೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಯುಞ್ಜತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಸುತ್ತೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾನಿದ್ದಾಯ ಸುತ್ತೇಸು ಪಮತ್ತೇಸು ಸದ್ಧಾದಿಜಾಗರಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಜಾಗರೋ, ತತೋ ಏವ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಮೋಘಂ ಅವಞ್ಝಂ ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏತದೇವಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಞ್ಚ, ಸದ್ಧೂಪನಿಬನ್ಧತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಂ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಞ್ಚ, ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದಞ್ಚ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮದಸ್ಸನಞ್ಚ ಮೇಧಾವೀ ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಆದಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಸಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅನುಯುಞ್ಜೇಥ, ತತ್ಥ ಅನುಯೋಗಂ ಆತಪ್ಪಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಬ್ರಹ್ಮಾಲಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮಥಙ್ಗತಾನೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಲಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾದಫಲಂ ಅದಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಅನುಮೋದನಂ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕೋಸಲರಟ್ಠೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಲೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಸಂಸಾರೇ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ ತಾದಿಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪತಿರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೬೩-೬೭) –

‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಂ;

ರಥಿಯಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಂ, ಪಾದಫಲಂ ಅದಾಸಹಂ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಫಲಂ ಅದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸುಖೇನ ಫಲಸುಖೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಪಧಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಥೇರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ಪಧಾನಾನುಯೋಗಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ –

೨೦೫. ‘‘ಕಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮಥಙ್ಗತಾನಿ, ಅಸ್ಸಾ ಯಥಾ ಸಾರಥಿನಾ ಸುದನ್ತಾ;

ಪಹೀನಮಾನಸ್ಸ ಅನಾಸವಸ್ಸ, ದೇವಾಪಿ ಕಸ್ಸ ಪಿಹಯನ್ತಿ ತಾದಿನೋ.

೨೦೬. ‘‘ಮಯ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮಥಙ್ಗತಾನಿ, ಅಸ್ಸಾ ಯಥಾ ಸಾರಥಿನಾ ಸುದನ್ತಾ;

ಪಹೀನಮಾನಸ್ಸ ಅನಾಸವಸ್ಸ, ದೇವಾಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಪಿಹಯನ್ತಿ ತಾದಿನೋ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ವಸನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಥೇರಸ್ಸ ವಾ ನವಸ್ಸ ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ವಾ ಛೇಕೇನ ಸಾರಥಿನಾ ಸುದನ್ತಾ ಅಸ್ಸಾ ವಿಯ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಮಥಂ ದನ್ತಭಾವಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಂ ಗತಾನಿ. ಕಸ್ಸ ನವವಿಧಮ್ಪಿ ಮಾನಂ ಪಹಾಯ ಠಿತತ್ತಾ ಪಹೀನಮಾನಸ್ಸ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಆಸವಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಾಸವಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಾದಿನೋ ದೇವಾಪಿ ಪಿಹಯನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಚ ಆದರೇನ ಪತ್ಥೇನ್ತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಚ ಗಾಥಾಯಂ ಪುರಿಮಡ್ಢೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೋ ಪುಟ್ಠೋ, ಅನಾಗಾಮಿನೋಪಿ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಹೀನಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದತಾಯ ಸಮಥಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನತಂ ಗತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಇತರೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭೋ, ಅರಹಾ ಹಿ ‘‘ಪಹೀನಮಾನೋ ಅನಾಸವೋ ತಾದೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಥಾಯಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಲಿ ಪಧಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಪಚ್ಚನುಭಾಸಿ. ತದತ್ಥಂ ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ, ತತ್ಥ ಮಯ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಮಮ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಬ್ರಹ್ಮಾಲಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಮೋಘರಾಜತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಛವಿಪಾಪಕ ಚಿತ್ತಭದ್ದಕಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮೋಘರಾಜತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಲೂಖಚೀವರಧರಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪಣಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪೇಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾಣವೇ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಸಿರಸಿ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಿನೋ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಭಾಜನಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಮಧುಂ ಉಪನಾಮೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಮಧುಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಮೋದನಂ ಅಕಾಸಿ.

ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕಟ್ಠವಾಹನಸ್ಸ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ಅಮಚ್ಚೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಸತ್ಥು ಆನಯನತ್ಥಂ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸೇನ ಪೇಸಿತೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಚುತೋ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಮೋಘರಾಜಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಬಾವರೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಾಪಸಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೋ ಅಜಿತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಪೇಸಿತೋ ತೇಸಂ ಪನ್ನರಸಮೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೪.೬೪-೮೩) –

‘‘ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ತು ಭಗವಾ, ಸಯಮ್ಭೂ ಅಪರಾಜಿತೋ;

ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿಬ್ಯೂಳ್ಹೋ, ರಥಿಯಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಥ.

‘‘ಸಿಸ್ಸೇಹಿ ಸಮ್ಪರಿವುತೋ, ಘರಮ್ಹಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿಂ;

ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾನಹಂ ತತ್ಥ, ಅದ್ದಸಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಅಭಿವಾದಿಯ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಸಿರೇ ಕತ್ವಾನ ಅಞ್ಜಲಿಂ;

ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ, ಸನ್ಥವಿಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಿನೋ ಸತ್ತಾ, ಅರೂಪೀ ವಾ ಅಸಞ್ಞಿನೋ;

ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತವ ಞಾಣಮ್ಹಿ, ಅನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಸಮೋಗಧಾ.

‘‘ಸುಖುಮಚ್ಛಿಕಜಾಲೇನ, ಉದಕಂ ಯೋ ಪರಿಕ್ಖಿಪೇ;

ಯೇ ಕೇಚಿ ಉದಕೇ ಪಾಣಾ, ಅನ್ತೋಜಾಲೇ ಭವನ್ತಿ ತೇ.

‘‘ಯೇಸಞ್ಚ ಚೇತನಾ ಅತ್ಥಿ, ರೂಪಿನೋ ಚ ಅರೂಪಿನೋ;

ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತವ ಞಾಣಮ್ಹಿ, ಅನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಸಮೋಗಧಾ.

‘‘ಸಮುದ್ಧರಸಿಮಂ ಲೋಕಂ, ಅನ್ಧಕಾರಸಮಾಕುಲಂ;

ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಿತ್ವಾನ, ಕಙ್ಖಾಸೋತಂ ತರನ್ತಿ ತೇ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತೇ ಲೋಕೇ, ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಓತ್ಥಟೇ;

ತವ ಞಾಣಮ್ಹಿ ಜೋತನ್ತೇ, ಅನ್ಧಕಾರಾ ಪಧಂಸಿತಾ.

‘‘ತುವಂ ಚಕ್ಖೂಸಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಮಹಾತಮಪನೂದನೋ;

ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಿತ್ವಾನ, ನಿಬ್ಬಾಯತಿ ಬಹುಜ್ಜನೋ.

‘‘ಪುಟಕಂ ಪೂರಯಿತ್ವಾನ, ಮಧುಖುದ್ದಮನೇಳಕಂ;

ಉಭೋ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಗ್ಗಯ್ಹ, ಉಪನೇಸಿಂ ಮಹೇಸಿನೋ.

‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿ ಮಹಾವೀರೋ, ಸಹತ್ಥೇನ ಮಹಾ ಇಸಿ;

ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ವೇಹಾಸಂ ನಭಮುಗ್ಗಮಿ.

‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಠಿತೋ ಸತ್ಥಾ, ಅತ್ಥದಸ್ಸೀ ನರಾಸಭೋ;

ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇನ್ತೋ, ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಥ.

‘‘ಯೇನಿದಂ ಥವಿತಂ ಞಾಣಂ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಥೋಮಿತೋ;

ತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೇನ, ದುಗ್ಗತಿಂ ಸೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ.

‘‘ಚತುದ್ದಸಞ್ಚ ಖತ್ತುಂ ಸೋ, ದೇವರಜ್ಜಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ;

ಪಥಬ್ಯಾ ರಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸತಂ, ವಸುಧಂ ಆವಸಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಪಞ್ಚೇವ ಸತಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ;

ಪದೇಸರಜ್ಜಂ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯಂ, ಮಹಿಯಾ ಕಾರಯಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕೋ ಮನ್ತಧರೋ, ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನ ಪಾರಗೂ;

ಗೋತಮಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿಪುಣಂ ಅತ್ಥಂ, ಞಾಣೇನ ವಿಚಿನಿಸ್ಸತಿ;

ಮೋಘರಾಜಾತಿ ನಾಮೇನ, ಹೇಸ್ಸತಿ ಸತ್ಥು ಸಾವಕೋ.

‘‘ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಕತಕಿಚ್ಚಮನಾಸವಂ;

ಗೋತಮೋ ಸತ್ಥವಾಹಗ್ಗೋ, ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸ್ಸತಿ.

‘‘ಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಕಂ ಯೋಗಂ, ಛೇತ್ವಾನ ಭವಬನ್ಧನಂ;

ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ವಿಹರಾಮಿ ಅನಾಸವೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಸತ್ಥಲೂಖಂ ಸುತ್ತಲೂಖಂ ರಜನಲೂಖನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ ತಿವಿಧೇನಪಿ ಲೂಖೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಧಾರೇಸಿ. ತೇನ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಲೂಖಚೀವರಧರಾನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪರಿಹಾರಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸರೀರೇ ದದ್ದುಪೀಳಕಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿಂಸು. ಸೋ ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ದುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಹೇಮನ್ತೇಪಿ ಮಗಧಕ್ಖೇತ್ತೇಸು ಪಲಾಲಸನ್ಥಾರಾನಿ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸೇತಿ. ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರವಸೇನ ‘‘ಛವಿಪಾಪಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಪುಚ್ಛಿ.

೨೦೭. ತತ್ಥ ಛವಿಪಾಪಕಾತಿ ದದ್ದುಕಚ್ಛುಪೀಳಕಾಹಿ ಭಿನ್ನಚ್ಛವಿಭಾವತೋ ಹೀನಚ್ಛವಿಕ ದುಟ್ಠಚ್ಛವಿಕ. ಚಿತ್ತಭದ್ದಕಾತಿ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸೇವನಾಯ ಚ ಭದ್ದಚಿತ್ತ ಸುನ್ದರಚಿತ್ತ. ಮೋಘರಾಜಾತಿ ತಸ್ಸ ಆಲಪನಂ. ಸತತಂ ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಅಗ್ಗಫಲಸಮಾಧಿನಾ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸಮಾಹಿತಮಾನಸೋ. ಹೇಮನ್ತಿಕಸೀತಕಾಲರತ್ತಿಯೋತಿ ಹೇಮನ್ತಸಮಯೇ ಸೀತಕಾಲರತ್ತಿಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ‘‘ಹೇಮನ್ತಿಕಾ ಸೀತಕಾಲರತ್ತಿಯೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ತತ್ಥ ಹೇಮನ್ತಿಕಾತಿ ಹೇಮನ್ತೋಗಧಾ ಹೇಮನ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಕ್ಖು ತ್ವಂ ಸೀತಿ ಭಿಕ್ಖು ಕೋ ತ್ವಂ ಅಸಿ, ಏವಂಭೂತೋ ಪರೇಸು ತವ ಸೇನಾಸನಂ ಕತ್ವಾ ಅದೇನ್ತೇಸು ಸಙ್ಘಿಕಞ್ಚ ಸೇನಾಸನಂ ಅಪವಿಸನ್ತೋ. ಕಥಂ ಕರಿಸ್ಸಸೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸೀತಕಾಲೇ ಕಥಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇಸೀತಿ ಸತ್ಥಾ ಪುಚ್ಛಿ. ಏವಂ ಪನ ಪುಟ್ಠೋ ಥೇರೋ ಸತ್ಥು ತಮತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ –

೨೦೮. ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸಾ ಮಗಧಾ, ಕೇವಲಾ ಇತಿ ಮೇ ಸುತಂ;

ಪಲಾಲಚ್ಛನ್ನಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ, ಯಥಞ್ಞೇ ಸುಖಜೀವಿನೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಮಾಹ;

ತತ್ಥ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸಾತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಸಸ್ಸಾ. ಮಗಧಾತಿ ಮಗಧರಟ್ಠಂ ವದತಿ. ಮಗಧಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ‘‘ಮಗಧಾ’’ತ್ವೇವ ಬಹುವಚನೇನ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇವಲಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ. ಇತಿ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಏವಂ ಮಯಾ ಸುತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅದಿಟ್ಠೋ ಪದೇಸೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸುತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಏದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಮಗಧೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಮಯಾ ವಸಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಲಾಲಚ್ಛನ್ನಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ, ಯಥಞ್ಞೇ ಸುಖಜೀವಿನೋತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸುಖಜೀವಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಸೇನಾಸನಸಪ್ಪಾಯಂ ಲದ್ಧಾ ಸುನ್ದರೇಹಿ ಅತ್ಥರಣಪಾವುರಣೇಹಿ ಸುಖೇನ ಸಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಹಮ್ಪಿ ಪಲಾಲಸನ್ಥಾರಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಪಲಾಲಚ್ಛದನೇನೇವ ಛಾದಿತಸರೀರತಾಯ ಪಲಾಲಚ್ಛನ್ನಕೋ ಸೇಯ್ಯಂ ಸಯಿಂ, ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಯಥಾಲಾಭಸನ್ತೋಸಂ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಮೋಘರಾಜತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ವಿಸಾಖಪಞ್ಚಾಲಪುತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ನ ಉಕ್ಖಿಪೇ ನೋ ಚ ಪರಿಕ್ಖಿಪೇ ಪರೇತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ವಿಸಾಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಾಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ಚುದ್ದಸೇ ಕಪ್ಪೇ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮೇ ದಲಿದ್ದಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಫಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೇಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರಞ್ಞಂ ಗತೋ ತತ್ಥ ಏಕಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ವಲ್ಲಿಫಲಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಮಣ್ಡಲಿಕರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಸಾಖೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಪಞ್ಚಾಲರಾಜಧೀತುಯಾ ಪುತ್ತಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಞ್ಚಾಲಪುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಸೋ ಪಿತರಿ ಮತೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಅತ್ತನೋ ಗಾಮಸಮೀಪಗತೇ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೩೯.೩೧-೩೬) –

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಜನಾ ಸಮಾಗಮ್ಮ, ಅಗಮಿಂಸು ವನಂ ತದಾ;

ಫಲಮನ್ವೇಸಮಾನಾ ತೇ, ಅಲಭಿಂಸು ಫಲಂ ತದಾ.

‘‘ತತ್ಥದ್ದಸಾಸಿಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಸಯಮ್ಭುಂ ಅಪರಾಜಿತಂ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ವಲ್ಲಿಫಲಮದಾಸಹಂ.