೧. ಉತ್ತರತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಖನ್ಧಾ ಮಯಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉತ್ತರತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ಚತುನವುತೇ ಕಪ್ಪೇ ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸಾಸನೇ ಲದ್ಧಪ್ಪಸಾದೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ ಪಟಿವೇದೇಸಿ. ಸೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಅತ್ತನೋ ಞಾತಕೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ವಾ ಬಹುಂ ಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಂ ಸಮ್ಭರಿತ್ವಾ ಧಾತುಪೂಜಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾಕೇತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉತ್ತರೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗತೋ ಕಣ್ಡಮ್ಬಮೂಲೇ ಕತಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ಪುನ ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತದೇಸನಾಯ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪) ಅಭಿವಡ್ಢಮಾನಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಸದ್ಧಿಂ ರಾಜಗಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಸನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೪೯.೧೦೬-೧೧೦) –

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಲೋಕನಾಥಮ್ಹಿ, ಸಿದ್ಧತ್ಥೇ ಲೋಕನಾಯಕೇ;

ಮಮ ಞಾತೀ ಸಮಾನೇತ್ವಾ, ಧಾತುಪೂಜಂ ಅಕಾಸಹಂ.

‘‘ಚತುನ್ನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಧಾತುಮಭಿಪೂಜಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಧಾತುಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ಥರಿ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೇ ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ರಾಜಗಹತೋ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಉಪಗತೋ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ‘‘ಕಿಂ, ಆವುಸೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಕಿಚ್ಚಂ ತಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪಿತ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ –

೧೬೧. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಮಯಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ, ತಣ್ಹಾ ಮೇ ಸುಸಮೂಹತಾ;

ಭಾವಿತಾ ಮಮ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಪತ್ತೋ ಮೇ ಆಸವಕ್ಖಯೋ.

೧೬೨. ‘‘ಸೋಹಂ ಖನ್ಧೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಅಬ್ಬಹಿತ್ವಾನ ಜಾಲಿನಿಂ;

ಭಾವಯಿತ್ವಾನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ, ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಂ ಅನಾಸವೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ಪರಿಞ್ಞಾತಾತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಞಾತಾ ಭಾವಿತಾ. ತೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಮಾಹ. ತಣ್ಹಾತಿ ತಸತಿ ಪರಿತಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸುಸಮೂಹತಾತಿ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಾ. ಏತೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಂ ವದತಿ. ಭಾವಿತಾ ಮಮ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸತಿಆದಿಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ಭಾವಿತಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ವಡ್ಢಿತಾ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ತಂಸಹಚರಿತತಾಯ ಸಬ್ಬೇ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತೇನೇವ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪತ್ತೋ ಮೇ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಆಸವಾ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ ಮಯಾ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋ. ಏತೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯಂ ಕಥೇತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಪನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೋಹಂ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಖನ್ಧೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ, ತಥಾ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಸಕಅತ್ತಭಾವಪರಅತ್ತಭಾವೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಸಂಸಿಬ್ಬನಾಕಾರಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾಲಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾಲಿನೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ತಣ್ಹಂ ಅಬ್ಬಹಿತ್ವಾನ ಮಮ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ತಥಾ ನಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋಯೇವ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವಯಿತ್ವಾನ ತೇ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ಅನಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇದಾನಿ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತನಿರೋಧೇನ ಅನುಪಾದಾನೋ ವಿಯ ಜಾತವೇದೋ ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ.

ಉತ್ತರತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.