೪. ಸಾನುತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಮತಂ ವಾ ಅಮ್ಮ ರೋದನ್ತೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾನುತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ಚತುನವುತೇ ಕಪ್ಪೇ ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಹತ್ಥಪಾದಧೋವನಮುಖವಿಕ್ಖಾಲನಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಉದಕಂ ಉಪನೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಹಿ ಭೋಜನಕಾಲೇ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಧೋವಿತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ಸತ್ಥು ಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಉದಕಂ ಉಪನೇಸಿ. ಭಗವಾ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಧೋವಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮುಖಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ತಮ್ಪಿ ಞತ್ವಾ ಮುಖೋದಕಂ ಉಪನೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಮುಖಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಮುಖಧೋವನಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ಏವಂ ಭಗವಾ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ ತೇನ ಕರೀಯಮಾನಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಸಾದಿಯಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭಗತೇಯೇವ ಪಿತಾ ಪವಾಸಂ ಗತೋ, ಉಪಾಸಿಕಾ ದಸಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯಿತ್ವಾ ಸಾನೂತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢನ್ತೇ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಂಯೇವ ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ, ‘‘ಏವಮಯಂ ಅನನ್ತರಾಯೋ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖಭಾಗೀ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸೋ ಸಾನುಸಾಮಣೇರೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ ಪಞ್ಞವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಹುತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಅಹೋಸಿ ಮನಾಪೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಾನುಸುತ್ತೇ ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸ ಅತೀತಜಾತಿಯಂ ಮಾತಾ ಯಕ್ಖಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಂ ಯಕ್ಖಾ ‘‘ಸಾನುತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಯಂ ಮಾತಾ’’ತಿ ಗರುಚಿತ್ತಿಕಾರಬಹುಲಾ ಹುತ್ವಾ ಮಾನೇನ್ತಿ. ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ಆದೀನವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ವಿಯ ಏಕದಿವಸಂ ಸಾನುಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾಭಾವಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಿಬ್ಭಮಿತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ತಂ ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖಿನಿಮಾತಾ ಞತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಮಾತುಯಾ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ತವ ಪುತ್ತೋ, ಸಾನು, ‘ವಿಬ್ಭಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತ್ವಂ –

‘‘ಸಾನುಂ ಪಬುದ್ಧಂ ವಜ್ಜಾಸಿ, ಯಕ್ಖಾನಂ ವಚನಂ ಇದಂ;

ಮಾಕಾಸಿ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋ.

‘‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕರಿಸ್ಸಸಿ ಕರೋಸಿ ವಾ;

ನ ತೇ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುತ್ಯತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪಚ್ಚಾಪಿ ಪಲಾಯತೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೨೫ ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು) –

ಏವಂ ಭಣಾಹೀ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಯಕ್ಖಿನಿಮಾತಾ ತತ್ಥೇವನ್ತರಧಾಯಿ. ಮನುಸ್ಸಮಾತಾ ಪನ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಪರಿದೇವಸೋಕಸಮಾಪನ್ನಾ ಚೇತೋದುಕ್ಖಸಮಪ್ಪಿತಾ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಸಾನುಸಾಮಣೇರೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಮಾತು ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗತೋ ಮಾತರಂ ರೋದಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಮ್ಮ, ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೋದಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ ಮಾತು ‘‘ಮತಂ ವಾ, ಅಮ್ಮ, ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೪೪. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಅಮ್ಮ, ರೋದನ್ತಾ ನಾಮ ಞಾತಕಾ ಮಿತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾತಕಂ ಮಿತ್ತಂ ವಾ ಮತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ರೋದನ್ತಿ ಪರಲೋಕಂ ಗತತ್ತಾ, ಯೋ ವಾ ಞಾತಕೋ ಮಿತ್ತೋ ವಾ ಜೀವಂ ಜೀವನ್ತೋ ದೇಸನ್ತರಂ ಪಕ್ಕನ್ತತಾಯ ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ರೋದನ್ತಿ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಮಯಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಜೀವನ್ತಂ ಧರಮಾನಂ ಮಂ ಪುರತೋ ಠಿತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀ; ಕಸ್ಮಾ, ಅಮ್ಮ, ರೋದಸಿ?ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತವ ರೋದನಸ್ಸ ಕಾರಣಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ.

ತಂ ಸುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮಾತಾ ‘‘ಮರಣಞ್ಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಹೀನಾಯಾವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೬೩) ಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ಉಪ್ಪಬ್ಬಜನಂ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಮರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ –

‘‘ಮತಂ ವಾ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಯೋ ಚ ಕಾಮೇ ಚಜಿತ್ವಾನ, ಪುನರಾಗಚ್ಛತೇ ಇಧ.

‘‘ತಂ ವಾಪಿ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಪುನ ಜೀವಂ ಮತೋ ಹಿ ಸೋ;

ಕುಕ್ಕುಳಾ ಉಬ್ಭತೋ ತಾತ, ಕುಕ್ಕುಳಂ ಪತಿತುಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು) –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಕಾಮೇ ಚಜಿತ್ವಾನಾತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಜ್ಝಾಸಯೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಪಹಾಯ, ತಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಹೇತ್ಥ ಕಾಮಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪುನರಾಗಚ್ಛತೇ ಇಧಾತಿ ಇಧ ಗೇಹೇ ಪುನದೇವ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತಂ ವಾಪೀತಿ ಯೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಬ್ಭಮತಿ, ತಂ ವಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮತಂ ವಿಯಮಾದಿಸಿಯೋ ರೋದನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಪುನ ಜೀವಂ ಮತೋ ಹಿ ಸೋತಿ ವಿಬ್ಭಮನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಯೋ ಜೀವನ್ತೋ, ಸೋ ಗುಣಮರಣೇನ ಅತ್ಥತೋ ಮತೋಯೇವ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಸಂವೇಗಂ ಜನೇತುಂ ‘‘ಕುಕ್ಕುಳಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಅಹೋರತ್ತಂ ಆದಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಡಹನಟ್ಠೇನ ಕುಕ್ಕುಳನಿರಯಸದಿಸತ್ತಾ ಕುಕ್ಕುಳಾ ಗಿಹಿಭಾವಾ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತಿಯಾ ಮಯಾ ಉಬ್ಭತೋ ಉದ್ಧತೋ, ತಾತ ಸಾನು, ಕುಕ್ಕುಳಂ ಪತಿತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ ಪತಿತುಕಾಮೋಸೀ’’ತಿ.

ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸಾನುಸಾಮಣೇರೋ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೨೧.೨೫-೨೯) –

‘‘ಭುಞ್ಜನ್ತಂ ಸಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನಮನಾವಿಲಂ;

ಘಟೇನೋದಕಮಾದಾಯ, ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಅದಾಸಹಂ.

‘‘ನಿಮ್ಮಲೋ ಹೋಮಹಂ ಅಜ್ಜ, ವಿಮಲೋ ಖೀಣಸಂಸಯೋ;

ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ, ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇ ಸುಭಂ.

‘‘ಚತುನ್ನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಉದಕಂ ಯಮದಾಸಹಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ದಕದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಏಕಸಟ್ಠಿಮ್ಹಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಏಕೋವ ವಿಮಲೋ ಅಹು;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಥೇರೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಜಾತಾ’’ತಿ ಉದಾನವಸೇನ ತಮೇವ ಗಾಥಂ ಪಚ್ಚುದಾಹಾಸಿ.

ಸಾನುತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.