೧೨. ದ್ವಾದಸಮವಗ್ಗೋ

೧. ಜೇನ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ದುಪ್ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ವೇ ದುರಧಿವಾಸಾ ಗೇಹಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಜೇನ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ದೇವಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಕಿಂಕಿರಾತಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪೂಜಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಜೇನ್ತಗಾಮೇ ಏಕಸ್ಸ ಮಣ್ಡಲಿಕರಾಜಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಜೇನ್ತೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿನ್ನಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಾ, ಘರಾಪಿ ದುರಾವಾಸಾ, ಧಮ್ಮೋ ಚ ಗಮ್ಭೀರೋ, ಭೋಗಾ ಚ ದುರಧಿಗಮಾ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪನ ಚಿನ್ತಾಬಹುಲೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಿ. ಸುತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಭಿರತೋ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೬.೨೧-೨೪) –

‘‘ದೇವಪುತ್ತೋ ಅಹಂ ಸನ್ತೋ, ಪೂಜಯಿಂ ಸಿಖಿನಾಯಕಂ;

ಕಕ್ಕಾರುಪುಪ್ಫಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಿರೋಪಯಿಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಪುಪ್ಫಮಭಿರೋಪಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಬುದ್ಧಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಇತೋ ಚ ನವಮೇ ಕಪ್ಪೇ, ರಾಜಾ ಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಅಹುಂ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ, ‘‘ಅಸಕ್ಖಿಂ ವತಾಹಂ ಆದಿತೋ ಮಯ್ಹಂ ಉಪ್ಪನ್ನವಿತಕ್ಕಂ ಛಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾಕಾರಂ ತಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಛಿನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೧೧೧. ‘‘ದುಪ್ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ವೇ ದುರಧಿವಾಸಾ ಗೇಹಾ, ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ದುರಧಿಗಮಾ ಭೋಗಾ;

ಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಿ ನೋ ಇತರೀತರೇನೇವ, ಯುತ್ತಂ ಚಿನ್ತೇತುಂ ಸತತಮನಿಚ್ಚತ’’ನ್ತಿ. –

ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ದುಪ್ಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚೇವ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಉರಂ ದತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜನಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಬ್ಬಜನಂ, ದುಕ್ಕರಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತಿ ದುಪ್ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ. ವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ದಳ್ಹತ್ಥೋ ವಾ ‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ. ಗೇಹಞ್ಚೇ ಆವಸೇಯ್ಯಂ, ದುರಧಿವಾಸಾ ಗೇಹಾ, ಯಸ್ಮಾ ಗೇಹಂ ಅಧಿವಸನ್ತೇನ ರಞ್ಞಾ ರಾಜಕಿಚ್ಚಂ, ಇಸ್ಸರೇನ ಇಸ್ಸರಕಿಚ್ಚಂ, ಗಹಪತಿನಾ ಗಹಪತಿಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಪರಿಜನೋ ಚೇವ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕತ್ತಬ್ಬೇ ಕರಿಯಮಾನೇಪಿ ಘರಾವಾಸೋ ಛಿದ್ದಘಟೋ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ವಿಯ ಚ ದುಪ್ಪೂರೋ, ತಸ್ಮಾ ಗೇಹಾ ನಾಮೇತೇ ಅಧಿವಸಿತುಂ ಆವಸಿತುಂ ದುಕ್ಖಾ ದುಕ್ಕರಾತಿ ಕತ್ವಾ ದುರಧಿವಾಸಾ ದುರಾವಾಸಾತಿ. ಪಬ್ಬಜ್ಜಞ್ಚೇ ಅನುತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ, ಯದತ್ಥಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಗೋಚರತ್ತಾ ದುದ್ದಸೋ, ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ. ಗೇಹಞ್ಚೇ ಆವಸೇಯ್ಯಂ, ದುರಧಿಗಮಾ ಭೋಗಾ ಯೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗೇಹಂ ಆವಸಿತುಂ, ತೇ ಭೋಗಾ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತಾಯ ದುರಧಿಗಮಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂಯೇವ ಅನುತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಿ ನೋ ಇತರೀತರೇನ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಇತರೀತರೇನ ಯಥಾಲದ್ಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವುತ್ತಿ ಜೀವಿಕಾ ಕಿಚ್ಛಾ ದುಕ್ಖಾ, ಘರಾವಾಸಾನಂ ದುರಧಿವಾಸತಾಯ ಭೋಗಾನಞ್ಚ ದುರಧಿಗಮತಾಯ ಗೇಹೇ ಇತರೀತರೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಯಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಿಚ್ಛಾ ಕಸಿರಾ ವುತ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ? ಯುತ್ತಂ ಚಿನ್ತೇತುಂ ಸತತಮನಿಚ್ಚತಂ ಸಕಲಂ ದಿವಸಂ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಞ್ಚ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅನಿಚ್ಚತನ್ತಿ, ತತೋ ಉಪ್ಪಾದವಯವನ್ತತೋ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ಚ ನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತುಂ ವಿಪಸ್ಸಿತುಂ ಯುತ್ತಂ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಇತರಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸುಖೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾ, ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾನತ್ತತಾನಂ ಅಬ್ಯಭಿಚರಣತೋ ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತೋ ಚ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫), ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಂ’’ (ಮಹಾವ. ೧೬; ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೧; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧), ‘‘ವಯಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೮) ಚ ತದಮಿನಾ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವಿತಕ್ಕೇ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕತಕಿಚ್ಚೋ ಜಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇದಮೇವ ಥೇರಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅಹೋಸಿ.

ಜೇನ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಚ್ಛಗೋತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ತೇವಿಜ್ಜೋಹಂ ಮಹಾಝಾಯೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ವಚ್ಛಗೋತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಬೀಜಂ ರೋಪೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬನ್ಧುಮತೀನಗರೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ರಞ್ಞಾ ನಾಗರೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಬುದ್ಧಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರಾಜಗಹೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಚ್ಛಗೋತ್ತತಾಯ ವಚ್ಛಗೋತ್ತೋತ್ವೇವ ಸಮಞ್ಞಾ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಜ್ಜಾಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ಸಾರಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೬.೧೫-೨೦) –

‘‘ಉದೇನ್ತಂ ಸತರಂಸಿಂವ, ಪೀತರಂಸಿಂವ ಭಾಣುಮಂ;

ಪನ್ನರಸೇ ಯಥಾ ಚನ್ದಂ, ನಿಯ್ಯನ್ತಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಬ್ಬೇ ಖೀಣಾಸವಾ ಅಹುಂ;

ಪರಿವಾರಿಂಸು ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ದ್ವಿಪದಿನ್ದಂ ನರಾಸಭಂ.

‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾನ ತಂ ವೀಥಿಂ, ನಿಯ್ಯನ್ತೇ ಲೋಕನಾಯಕೇ;

ಉಸ್ಸಾಪೇಸಿಂ ಧಜಂ ತತ್ಥ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಧಜಂ ಅಭಿರೋಪಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಧಜದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಇತೋ ಚತುತ್ಥಕೇ ಕಪ್ಪೇ, ರಾಜಾಹೋಸಿಂ ಮಹಬ್ಬಲೋ;

ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸುಧಜೋ ಇತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಉದಾನವಸೇನ –

೧೧೨. ‘‘ತೇವಿಜ್ಜೋಹಂ ಮಹಾಝಾಯೀ, ಚೇತೋಸಮಥಕೋವಿದೋ;

ಸದತ್ಥೋ ಮೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ತೇವಿಜ್ಜೋಹನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಮಂ ಪುಬ್ಬೇ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಂ ಗತತ್ತಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತೇವಿಜ್ಜೋ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಂ ವೇದೇಸು ವಿಜ್ಜಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಇದಾನಿ ಪನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಅಹಂ, ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಝಾಪನತೋ, ಮಹನ್ತೇನ ಮಗ್ಗಫಲಝಾನೇನ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಉಳಾರಸ್ಸ ಪಣೀತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಝಾಯನತೋ ಚ ಮಹಾಝಾಯೀ. ಚೇತೋಸಮಥಕೋವಿದೋತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖೋಭಕರಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ವೂಪಸಮನೇನ ಚೇತಸೋ ಸಮಾದಹನೇ ಕುಸಲೋ. ಏತೇನ ತೇವಿಜ್ಜಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ. ಸಮಾಧಿಕೋಸಲ್ಲಸಹಿತೇನ ಹಿ ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ತೇವಿಜ್ಜತಾ, ನ ಕೇವಲೇನ. ಸದತ್ಥೋತಿ ಸಕತ್ಥೋ ಕ-ಕಾರಸ್ಸಾಯಂ ದ-ಕಾರೋ ಕತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೯; ಅ. ನಿ. ೩.೩೮) ವಿಯ. ‘‘ಸದತ್ಥೋ’’ತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತಪಟಿಬನ್ಧಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರಮತ್ಥಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ಸಕತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಸದತ್ಥೋ ಮೇ ಮಯಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋ. ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮಹಾಝಾಯಿಭಾವಂ ಸಿಖಾಪತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ವಚ್ಛಗೋತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಚ್ಛೋದಿಕಾ ಪುಥುಸಿಲಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಕುಸಲಬೀಜಂ ರೋಪೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಪರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವನ್ತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾಧಂ ಕತ್ವಾ ಮರಣಭಯೇನ ತಜ್ಜಿತೋ ಪಲಾಯನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ತಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಿಬನ್ಧೇಹಿ ಅಸೋಕಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಮುಖೋ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾರೇತುಂ ಆಗತೇ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಅಕೋಪೇತ್ವಾ ಬೋಧಿಂ ಏವ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಸತಪೋರಿಸೇ ಪಪಾತೇ ಪಪತಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರಾಜಗಹೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ‘‘ವಚ್ಛೋ’’ತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸಮಾಗಮೇ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೬.೭-೧೪) –

‘‘ಪರಕಮ್ಮಾಯನೇ ಯುತ್ತೋ, ಅಪರಾಧಂ ಅಕಾಸಹಂ;

ವನನ್ತಂ ಅಭಿಧಾವಿಸ್ಸಂ, ಭಯವೇರಸಮಪ್ಪಿತೋ.

‘‘ಪುಪ್ಫಿತಂ ಪಾದಪಂ ದಿಸ್ವಾ, ಪಿಣ್ಡಿಬನ್ಧಂ ಸುನಿಮ್ಮಿತಂ;

ತಮ್ಬಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಬೋಧಿಯಂ ಓಕಿರಿಂ ಅಹಂ.

‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾನ ತಂ ಬೋಧಿಂ, ಪಾಟಲಿಂ ಪಾದಪುತ್ತಮಂ;

ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾನ, ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಉಪಾವಿಸಿಂ.

‘‘ಗತಮಗ್ಗಂ ಗವೇಸನ್ತಾ, ಆಗಚ್ಛುಂ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ;

ತೇ ಚ ದಿಸ್ವಾನಹಂ ತತ್ಥ, ಆವಜ್ಜಿಂ ಬೋಧಿಮುತ್ತಮಂ.

‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾನ ಅಹಂ ಬೋಧಿಂ, ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ;

ಅನೇಕತಾಲೇ ಪಪತಿಂ, ಗಿರಿದುಗ್ಗೇ ಭಯಾನಕೇ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಪುಪ್ಫಮಭಿರೋಪಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಬೋಧಿಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಇತೋ ಚ ತತಿಯೇ ಕಪ್ಪೇ, ರಾಜಾ ಸುಸಞ್ಞತೋ ಅಹಂ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ವನೇಯೇವ ವಸಿ, ತೇನ ವನವಚ್ಛೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ. ಅಥ ಕದಾಚಿ ಥೇರೋ ಞಾತಿಜನಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ರಾಜಗಹಂ ಗತೋ ತತ್ಥ ಞಾತಕೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಿಯಮಾನೋ ಕತಿಪಾಹಂ ವಸಿತ್ವಾ ಗಮನಾಕಾರಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇತಿ. ತಂ ಞಾತಕಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಧುರವಿಹಾರೇ ವಸಥ, ಮಯಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಥೇರೋ ತೇಸಂ ಪಬ್ಬತರಾಮಣೇಯ್ಯಕಿತ್ತನಾಪದೇಸೇನ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಂ ನಿವೇದೇನ್ತೋ –

೧೧೩. ‘‘ಅಚ್ಛೋದಿಕಾ ಪುಥುಸಿಲಾ, ಗೋನಙ್ಗುಲಮಿಗಾಯುತಾ;

ಅಮ್ಬುಸೇವಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ತೇ ಸೇಲಾ ರಮಯನ್ತಿ ಮ’’ನ್ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಅಚ್ಛೋದಿಕಾತಿ ಅಚ್ಛಂ ಅಬಹಲಂ ಸುಖುಮಂ ಉದಕಂ ಏತೇಸೂತಿ ‘‘ಅಚ್ಛೋದಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅಚ್ಛೋದಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ತೇಸಂ ಉದಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುಥುಸಿಲಾತಿ ಪುಥುಲಾ ವಿತ್ಥತಾ ಮುದುಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾ ಸಿಲಾ ಏತೇಸೂತಿ ಪುಥುಸಿಲಾ. ಏತೇನ ನಿಸಜ್ಜನಟ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗುನ್ನಂ ವಿಯ ನಙ್ಗುಲಂ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಗೋನಙ್ಗುಲಾ, ಕಾಳಮಕ್ಕಟಾ, ‘‘ಪಕತಿಮಕ್ಕಟಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿಯೇವ. ಗೋನಙ್ಗುಲೇಹಿ ಚ ಪಸದಾದಿಕೇಹಿ ಮಿಗೇಹಿ ಚ ತಹಂ ತಹಂ ವಿಚರನ್ತೇಹಿ ಆಯುತಾ ಮಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಗೋನಙ್ಗುಲಮಿಗಾಯುತಾ. ಏತೇನ ತೇಸಂ ಅಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಿತಾಯ ಅರಞ್ಞಲಕ್ಖಣೂಪೇತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಮ್ಬುಸೇವಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾತಿ ಪಸವನತೋ ಸತತಂ ಪಗ್ಘರಮಾನಸಲಿಲತಾಯ ತಹಂ ತಹಂ ಉದಕಸೇವಾಲಸಞ್ಛಾದಿತಾ. ತೇ ಸೇಲಾ ರಮಯನ್ತಿ ಮನ್ತಿ ಯತ್ಥಾಹಂ ವಸಾಮಿ; ತೇ ಏದಿಸಾ ಸೇಲಾ ಪಬ್ಬತಾ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಮಂ ರಮಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥೇವಾಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಮೇವ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅಹೋಸಿ.

ವನವಚ್ಛತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಗರುನೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಜ್ಜಾಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಅತ್ತನೋ ವಾಕಚೀರಂ ಸತ್ಥು ಪಾದಮೂಲೇ ಪತ್ಥರಿ. ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ತತ್ಥ ಠಿತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕಾಳಾನುಸಾರೇನ ಗನ್ಧೇನ ಪೂಜೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮುದ್ಧರಸಿಮಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಹಿ ದಸಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅಭಿತ್ಥವಿ. ತಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ಗೋತಮಸ್ಸ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತೋ ಯಾವಾಯಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ, ತಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಜ್ಜಾಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಾರಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕತ್ತಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಜೇತವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೪೦.೩೦೪-೩೩೨) –

‘‘ಕಣಿಕಾರಂವ ಜಲಿತಂ, ದೀಪರುಕ್ಖಂವ ಉಜ್ಜಲಂ;

ಓಸಧಿಂವ ವಿರೋಚನ್ತಂ, ವಿಜ್ಜುತಂ ಗಗನೇ ಯಥಾ.

‘‘ಅಸಮ್ಭೀತಂ ಅನುತ್ತಾಸಿಂ, ಮಿಗರಾಜಂವ ಕೇಸರಿಂ;

ಞಾಣಾಲೋಕಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಂ, ಮದ್ದನ್ತಂ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಗಣೇ.

‘‘ಉದ್ಧರನ್ತಂ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ಛಿನ್ದನ್ತಂ ಸಬ್ಬಸಂಸಯಂ;

ಗಜ್ಜನ್ತಂ ಮಿಗರಾಜಂವ, ಅದ್ದಸಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಜಟಾಜಿನಧರೋ ಆಸಿಂ, ಬ್ರಹಾ ಉಜು ಪತಾಪವಾ;

ವಾಕಚೀರಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಪಾದಮೂಲೇ ಅಪತ್ಥರಿಂ.

‘‘ಕಾಳಾನುಸಾರಿಯಂ ಗಯ್ಹಂ, ಅನುಲಿಮ್ಪಿಂ ತಥಾಗತಂ;

ಸಮ್ಬುದ್ಧಮನುಲಿಮ್ಪೇತ್ವಾ, ಸನ್ಥವಿಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ಸಮುದ್ಧರಸಿಮಂ ಲೋಕಂ, ಓಘತಿಣ್ಣ ಮಹಾಮುನಿ;

ಞಾಣಾಲೋಕೇನ ಜೋತೇಸಿ, ನಾವಟಂ ಞಾಣಮುತ್ತಮಂ.

‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ಮದ್ದಸೇ ಪರತಿತ್ಥಿಯೇ;

ಉಸಭೋ ಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ, ಸಮ್ಪಕಮ್ಪೇಸಿ ಮೇದನಿಂ.

‘‘ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಊಮಿಯೋ, ವೇಲನ್ತಮ್ಹಿ ಪಭಿಜ್ಜರೇ;

ತಥೇವ ತವ ಞಾಣಮ್ಹಿ, ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀ ಪಭಿಜ್ಜರೇ.

‘‘ಸುಖುಮಚ್ಛಿಕಜಾಲೇನ, ಸರಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪತಾನಿತೇ;

ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ ಪಾಣಾ, ಪೀಳಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಾವದೇ.

‘‘ತಥೇವ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಲೋಕೇ, ಪುಥುಪಾಸಣ್ಡನಿಸ್ಸಿತಾ;

ಅನ್ತೋಞಾಣವರೇ ತುಯ್ಹಂ, ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಮಾರಿಸ.

‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ ವುಯ್ಹತಂ ಓಘೇ, ತ್ವಞ್ಹಿ ನಾಥೋ ಅಬನ್ಧುನಂ;

ಭಯಟ್ಟಿತಾನಂ ಸರಣಂ, ಮುತ್ತಿತ್ಥೀನಂ ಪರಾಯಣಂ.

‘‘ಏಕವೀರೋ ಅಸದಿಸೋ, ಮೇತ್ತಾಕರುಣಸಞ್ಚಯೋ;

ಅಸಮೋ ಸುಸಮೋ ಸನ್ತೋ, ವಸೀ ತಾದೀ ಜಿತಞ್ಜಯೋ.

‘‘ಧೀರೋ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹೋ, ಅನೇಜೋ ಅಕಥಂಕಥೀ;

ತುಸಿತೋ ವನ್ತದೋಸೋಸಿ, ನಿಮ್ಮಲೋ ಸಂಯತೋ ಸುಚಿ.

‘‘ಸಙ್ಗಾತಿಗೋ ಹತಮದೋ, ತೇವಿಜ್ಜೋ ತಿಭವನ್ತಗೋ;

ಸೀಮಾತಿಗೋ ಧಮ್ಮಗರು, ಗತತ್ಥೋ ಹಿತವಬ್ಭುತೋ.

‘‘ತಾರಕೋ ತ್ವಂ ಯಥಾ ನಾವಾ, ನಿಧೀವಸ್ಸಾಸಕಾರಕೋ;

ಅಸಮ್ಭೀತೋ ಯಥಾ ಸೀಹೋ, ಗಜರಾಜಾವ ದಪ್ಪಿತೋ.

‘‘ಥೋಮೇತ್ವಾ ದಸಗಾಥಾಹಿ, ಪದುಮುತ್ತರಂ ಮಹಾಯಸಂ;

ವನ್ದಿತ್ವಾ ಸತ್ಥುನೋ ಪಾದೇ, ತುಣ್ಹೀ ಅಟ್ಠಾಸಹಂ ತದಾ.

‘‘ಪದುಮುತ್ತರೋ ಲೋಕವಿದೂ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೋ;

ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಠಿತೋ ಸತ್ಥಾ, ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಥ.

‘‘ಯೋ ಮೇ ಸೀಲಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ, ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಾಪಿ ವಣ್ಣಯಿ;

ತಮಹಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಣಾಥ ಮಮ ಭಾಸತೋ.

‘‘ಸಟ್ಠಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದೇವಲೋಕೇ ರಮಿಸ್ಸತಿ;

ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇಭಿಭವಿತ್ವಾ, ಇಸ್ಸರಂ ಕಾರಯಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಸೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾನ, ಸುಕ್ಕಮೂಲೇನ ಚೋದಿತೋ;

ಗೋತಮಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾನ ಕಾಯೇನ, ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ವಿವಜ್ಜಿಯ;

ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿನಾಸವೋ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೇಘೋ ಥನಯಂ, ತಪ್ಪೇತಿ ಮೇದನಿಂ ಇಮಂ;

ತಥೇವ ತ್ವಂ ಮಹಾವೀರ, ಧಮ್ಮೇನ ತಪ್ಪಯೀ ಮಮಂ.

‘‘ಸೀಲಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ, ಥವಿತ್ವಾ ಲೋಕನಾಯಕಂ;

ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ ಪರಮಂ ಸನ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪದಮಚ್ಚುತಂ.

‘‘ಅಹೋ ನೂನ ಸ ಭಗವಾ, ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಚಕ್ಖುಮಾ;

ಅಞ್ಞಾತಞ್ಚ ವಿಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ಫುಸೇಯ್ಯುಂ ಅಮತಂ ಪದಂ.

‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜಾತಿ, ಭವಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮೂಹತಾ;

ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ವಿಹರಾಮಿ ಅನಾಸವೋ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಬುದ್ಧಮಭಿಥೋಮಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಕಿತ್ತನಾಯ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ವಸನ್ತೇ ಕಾಯದಳ್ಹಿಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಓವದನ್ತೋ –

೧೧೪. ‘‘ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಗರುನೋ, ಹಿಯ್ಯಮಾನಮ್ಹಿ ಜೀವಿತೇ;

ಸರೀರಸುಖಗಿದ್ಧಸ್ಸ, ಕುತೋ ಸಮಣಸಾಧುತಾ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಗರುನೋತಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಅಸುಭಯೋಗ್ಯತಾ, ಕಾಯಸ್ಸ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಗರು ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಗರು, ಅನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಞ್ಞೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯಪೋಸನಪ್ಪಸುತೋ ಕಾಯದಳ್ಹಿಬಹುಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಗರುನೋ. ಹಿಯ್ಯಮಾನಮ್ಹಿ ಜೀವಿತೇತಿ ಕುನ್ನದೀನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರೇ ಲಹುಸೋ ಖೀಯಮಾನೇ. ಸರೀರಸುಖಗಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಪಣೀತಾಹಾರಾದೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಗೇಧಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ. ಕುತೋ ಸಮಣಸಾಧುತಾತಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮಣಭಾವೇನ ಸಾಧುತಾ ಸುಸಮಣತಾ ಕುತೋ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಿಯಾ, ಏಕಂಸತೋ ಪನ ಕಾಯೇ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಇತರೀತರಸನ್ತೋಸೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ಸಮಣಸಾಧುತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಮಹಾನಾಮತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏಸಾವಹಿಯ್ಯಸೇ ಪಬ್ಬತೇನಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾನಾಮತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸುಮೇಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಜ್ಜಾಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞತರಾಯ ನದಿಯಾ ತೀರೇ ಅಸ್ಸಮಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಮನ್ತೇ ವಾಚೇನ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಭಗವಾ ತಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ತಸ್ಸ ಅಸಮಪದಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ. ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ನಿಸಿನ್ನೇ ಭಗವತಿ ಸುಮಧುರಂ ಮಧುಂ ಉಪನಾಮೇಸಿ. ತಂ ಭಗವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನಾಗತಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಮಹಾನಾಮೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನೇಸಾದಕೇ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಇಮಿನಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜೀವಿತೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಉಚ್ಚಂ ಪಬ್ಬತಸಿಖರಂ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ‘‘ಇತೋ ಪಾತೇತ್ವಾ ತಂ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಂ ವಿಯ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ –

೧೧೫. ‘‘ಏಸಾವಹಿಯ್ಯಸೇ ಪಬ್ಬತೇನ, ಬಹುಕುಟಜಸಲ್ಲಕಿಕೇನ;

ನೇಸಾದಕೇನ ಗಿರಿನಾ, ಯಸಸ್ಸಿನಾ ಪರಿಚ್ಛದೇನಾ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಏಸಾವಹಿಯ್ಯಸೇತಿ ಏಸೋ ತ್ವಂ ಮಹಾನಾಮ ಅವಹಿಯ್ಯಸೇ ಪರಿಹಾಯಸಿ. ಪಬ್ಬತೇನಾತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಇಮಿನಾ ಪಬ್ಬತೇನ. ಬಹುಕುಟಜಸಲ್ಲಕಿಕೇನಾತಿ ಬಹೂಹಿ ಕುಟಜೇಹಿ ಇನ್ದಸಾಲರುಕ್ಖೇಹಿ ಸಲ್ಲಕೀಹಿ ಇನ್ದಸಾಲರುಕ್ಖೇಹಿ ವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ. ನೇಸಾದಕೇನಾತಿ ಏವಂನಾಮಕೇನ. ಗಿರಿನಾತಿ ಸೇಲೇನ. ಸೇಲೋ ಹಿ ಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಬ್ಬೇಹಿ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ, ಪಸವನಾದಿವಸೇನ ಜಲಸ್ಸ, ಸಾರಭೂತಾನಂ ಭೇಸಜ್ಜಾದಿವತ್ಥೂನಞ್ಚ ಗಿರಣತೋ ‘‘ಗಿರೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತದುಭಯತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಪಬ್ಬತೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಗಿರಿನಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಯಸಸ್ಸಿನಾತಿ ಸಬ್ಬಗುಣೇಹಿ ವಿಸ್ಸುತೇನ ಪಕಾಸೇನ. ಪರಿಚ್ಛದೇನಾತಿ ನಾನಾವಿಧರುಕ್ಖಗಚ್ಛಲತಾಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ಛನ್ನೇನ, ವಸನಟ್ಠಾನತಾಯ ವಾ ತುಯ್ಹಂ ಪರಿಚ್ಛದಭೂತೇನ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಮಹಾನಾಮ, ಯದಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕಬಹುಲೋ ಹೋಸಿ, ಏವಂ ತ್ವಂ ಇಮಿನಾ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಪ್ಪಾಯೇನ ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ನೇಸಾದಕಗಿರಿನಾ ಪರಿಹಾಯಸಿ, ಇದಾನಿಹಂ ತಂ ಇತೋ ಪಾತೇತ್ವಾ ಮಾರೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಲಬ್ಭಾ ವಿತಕ್ಕವಸಿಕೇನ ಭವಿತುನ್ತಿ. ಏವಂ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಜ್ಜೇನ್ತೋಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೪೦.೩೩೩-೩೫೨) –

‘‘ಸಿನ್ಧುಯಾ ನದಿಯಾ ತೀರೇ, ಸುಕತೋ ಅಸ್ಸಮೋ ಮಮ;

ತತ್ಥ ವಾಚೇಮಹಂ ಸಿಸ್ಸೇ, ಇತಿಹಾಸಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ.

‘‘ಧಮ್ಮಕಾಮಾ ವಿನೀತಾ ತೇ, ಸೋತುಕಾಮಾ ಸುಸಾಸನಂ;

ಛಳಙ್ಗೇ ಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾ, ಸಿನ್ಧುಕೂಲೇ ವಸನ್ತಿ ತೇ.

‘‘ಉಪ್ಪಾತಗಮನೇ ಚೇವ, ಲಕ್ಖಣೇಸು ಚ ಕೋವಿದಾ;

ಉತ್ತಮತ್ಥಂ ಗವೇಸನ್ತಾ, ವಸನ್ತಿ ವಿಪಿನೇ ತದಾ.

‘‘ಸುಮೇಧೋ ನಾಮ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ತಾವದೇ;

ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೋ, ಉಪಾಗಚ್ಛಿ ವಿನಾಯಕೋ.

‘‘ಉಪಾಗತಂ ಮಹಾವೀರಂ, ಸುಮೇಧಂ ಲೋಕನಾಯಕಂ;

ತಿಣಸನ್ಥಾರಕಂ ಕತ್ವಾ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ.

‘‘ವಿಪಿನಾತೋ ಮಧುಂ ಗಯ್ಹ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ;

ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವಿ.

‘‘ಯೋ ತಂ ಅದಾಸಿ ಮಧುಂ ಮೇ, ಪಸನ್ನೋ ಸೇಹಿ ಪಾಣಿಭಿ;

ತಮಹಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಣಾಥ ಮಮ ಭಾಸತೋ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಮಧುದಾನೇನ, ತಿಣಸನ್ಥಾರಕೇನ ಚ;

ತಿಂಸ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದೇವಲೋಕೇ ರಮಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತಿಂಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಓಕ್ಕಾಕಕುಲಸಮ್ಭವೋ;

ಗೋತಮೋ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ದಾಯಾದೋ, ಓರಸೋ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತೋ;

ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿನಾಸವೋ.

‘‘ದೇವಲೋಕಾ ಇಧಾಗನ್ತ್ವಾ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಉಪಾಗತೇ;

ಮಧುವಸ್ಸಂ ಪವಸ್ಸಿತ್ಥ, ಛಾದಯಂ ಮಧುನಾ ಮಹಿಂ.

‘‘ಮಯಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮತ್ತಮ್ಹಿ, ಕುಚ್ಛಿಯಾ ಚ ಸುದುತ್ತರಾ;

ತತ್ರಾಪಿ ಮಧುವಸ್ಸಂ ಮೇ, ವಸ್ಸತೇ ನಿಚ್ಚಕಾಲಿಕಂ.

‘‘ಅಗಾರಾ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮ್ಮ, ಪಬ್ಬಜಿಂ ಅನಗಾರಿಯಂ;

ಲಾಭೀ ಅನ್ನಸ್ಸ ಪಾನಸ್ಸ, ಮಧುದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸಬ್ಬಕಾಮಸಮಿದ್ಧೋಹಂ, ಭವಿತ್ವಾ ದೇವಮಾನುಸೇ;

ತೇನೇವ ಮಧುದಾನೇನ, ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ ಆಸವಕ್ಖಯಂ.

‘‘ವುಟ್ಠಮ್ಹಿ ದೇವೇ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ ತಿಣೇ, ಸಮ್ಪುಪ್ಫಿತೇ ಧರಣೀರುಹೇ ಸಞ್ಛನ್ನೇ;