೧೦. ದಸಮವಗ್ಗೋ

೧. ಪರಿಪುಣ್ಣಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ನ ತಥಾ ಮತಂ ಸತರಸನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಸತ್ಥು ಚೇತಿಯೇ ಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಉಳಾರಂ ಪೂಜಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಭವತಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಕೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಸೋ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸತರಸಂ ನಾಮ ಆಹಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಸತ್ಥು ಮಿಸ್ಸಕಾಹಾರಪರಿಭೋಗಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ತಾವ ಸುಖುಮಾಲೋಪಿ ಭಗವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಥಾ ತಥಾ ಯಾಪೇತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಮಯಂ ಆಹಾರಗಿದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಆಹಾರಸುದ್ಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ, ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಮೇವ ಪನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸಂಸಾರೇ ಜಾತಸಂವೇಗೋ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಿತೋ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೫-೯) –

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಲೋಕನಾಥಮ್ಹಿ, ಧಮ್ಮದಸ್ಸೀನರಾಸಭೇ;

ಆರೋಪೇಸಿಂ ಧಜತ್ಥಮ್ಭಂ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ.

‘‘ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಮಾಪಯಿತ್ವಾನ, ಥೂಪಸೇಟ್ಠಂ ಸಮಾರುಹಿಂ;

ಜಾತಿಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಥೂಪಮ್ಹಿ ಅಭಿರೋಪಯಿಂ.

‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ ಅಹೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಹೋ ನೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಥೂಪಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಚತುನ್ನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಥೂಪಸೀಖಸನಾಮಕಾ;

ಸೋಳಸಾಸಿಂಸು ರಾಜಾನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ಗಾರವಬಹುಮಾನೇನ ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇನ್ತೋ ‘‘ನ ತಥಾ ಮತಂ ಸತರಸ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೯೧. ತತ್ಥ ನ ತಥಾ ಮತಂ ಸತರಸಂ, ಸುಧನ್ನಂ ಯಂ ಮಯಜ್ಜ ಪರಿಭುತ್ತನ್ತಿ ತಥಾತಿ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ಮತನ್ತಿ ಅಭಿಮತಂ. ಸತರಸನ್ತಿ ಸತರಸಭೋಜನಂ ‘‘ಸತರಸಭೋಜನಂ ನಾಮ ಸತಪಾಕಸಪ್ಪಿಆದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಭೋಜನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅನೇಕತ್ಥೋ ಸತಸದ್ದೋ ‘‘ಸತಸೋ ಸಹಸ್ಸಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಭೋಜನಂ ಅನೇಕಸೂಪಂ ಅನೇಕಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಂ ಅನೇಕರಸತಾಯ ‘‘ಸತರಸ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾನಾರಸಭೋಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಧಾ ಏವ ಅನ್ನಂ ಸುಧಾಭೋಜನಂ ದೇವಾನಂ ಆಹಾರೋ. ಯಂ ಮಯಜ್ಜ ಪರಿಭುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಮಯಾ ಅಜ್ಜ ಅನುಭುತ್ತಂ. ‘‘ಯಂ ಮಯಾ ಪರಿಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ‘‘ಸತರಸಂ ಸುಧನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ಮಯಾ ಅಜ್ಜ ಏತರಹಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯಮಾನಂ, ತಂ ಯಥಾ ಮತಂ ಅಭಿಮತಂ ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ತಥಾ ರಾಜಕಾಲೇ ಮಯಾ ಪರಿಭುತ್ತಂ ಸತರಸಭೋಜನಂ ದೇವತ್ತಭಾವೇ ಪರಿಭುತ್ತಂ ಸುಧನ್ನಞ್ಚ ನ ಮತಂ ನಾಭಿಮತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಇದಞ್ಹಿ ಅರಿಯನಿಸೇವಿತಂ ನಿರಾಮಿಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ಥುಭೂತಂ, ತಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇವಿತಂ ಸಾಮಿಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥುಭೂತಂ, ತಂ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ಕಲಮ್ಪಿ ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತೀತಿ. ಇದಾನಿ ‘‘ಯಂ ಮಯಜ್ಜ ಪರಿಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಅಪರಿಮಿತದಸ್ಸಿನಾ ಗೋತಮೇನ, ಬುದ್ಧೇನ ಸುದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಪರಿಮಿತಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಾಭಾವತೋ ಸನ್ತಂ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಂ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸೀ, ಅಪರಿಮಿತಸ್ಸ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ದಸ್ಸಾವೀತಿ ತೇನ ಅಪರಿಮಿತದಸ್ಸಿನಾ ಗೋತಮಗೋತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ‘‘ಖಯಂ ವಿರಾಗಂ ಅಮತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೬.೪; ಸು. ನಿ. ೨೨೭) ಚ ‘‘ಮದನಿಮ್ಮದನೋ ಪಿಪಾಸವಿನಯೋ’’ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦) ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೪೦; ೧೦.೬) ಚ ಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಯಾ ಅಜ್ಜ ಪರಿಭುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

ಪರಿಪುಣ್ಣಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಿಜಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಯಸ್ಸಾಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ವಿಜಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಪಿಯದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನೇ ಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಸ್ಸ ಥೂಪಸ್ಸ ರತನಖಚಿತಂ ವೇದಿಕಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಳಾರಂ ವೇದಿಕಾಮಹಂ ಕಾರೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಅನೇಕಸತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಣಿಓಭಾಸೇನ ವಿಚರಿ. ಏವಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ವಿಜಯೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಜ್ಜಾಸು ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ಝಾನಲಾಭೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಸಾದೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ತಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೧೦-೧೪) –

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಲೋಕನಾಥಮ್ಹಿ, ಪಿಯದಸ್ಸೀನರುತ್ತಮೇ;

ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಮುತ್ತಾವೇದಿಮಕಾಸಹಂ.

‘‘ಮಣೀಹಿ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ, ಅಕಾಸಿಂ ವೇದಿಮುತ್ತಮಂ;

ವೇದಿಕಾಯ ಮಹಂ ಕತ್ವಾ, ತತ್ಥ ಕಾಲಙ್ಕತೋ ಅಹಂ.

‘‘ಯಂ ಯಂ ಯೋನುಪಪಜ್ಜಾಮಿ, ದೇವತ್ತಂ ಅಥ ಮಾನುಸಂ;

ಮಣೀ ಧಾರೇನ್ತಿ ಆಕಾಸೇ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸೋಳಸಿತೋ ಕಪ್ಪಸತೇ, ಮಣಿಪ್ಪಭಾಸನಾಮಕಾ;

ಛತ್ತಿಂಸಾಸಿಂಸು ರಾಜಾನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಸಾಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ.

೯೨. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ಯಸ್ಸ ಉತ್ತಮಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಖೇಪಿತಾ. ಆಹಾರೇ ಚ ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯೋ ಚ ಆಹಾರೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಗಧಿತೋ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ಆಹಾರಸೀಸೇನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚಯಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಇಧ ಆಹಾರ-ಸದ್ದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋಪಿ ಗಹಿತೋಯೇವ, ತೀಣಿಪಿ ಚೇತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಸುಞ್ಞಂ, ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಥಾ ರಾಗಾದಿನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇನ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇನ ಚ ಅನಿಮಿತ್ತಂ, ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ರಾಗಾದಿಪಣಿಧೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ, ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಅಯಮ್ಪಿ ತಿವಿಧೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಯಸ್ಸ ಗೋಚರೋ, ಆಕಾಸೇವ ಸಕುನ್ತಾನಂ, ಪದಂ ತಸ್ಸ ದುರನ್ನಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಸಕುಣಾನಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಾದೇಹಿ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತಾ, ಇದಂ ಠಾನಂ ಉರೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಗತಾ, ಇದಂ ಸೀಸೇನ, ಇದಂ ಪಕ್ಖೇಹೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ, ಏವಮೇವ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ನಿರಯಪದಾದೀಸು ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಪದೇನ ಗತೋ’’ತಿ ಞಾಪೇತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ.

ವಿಜಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಏರಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾ ಏರಕಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಏರಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಸತ್ಥು ಕಿಞ್ಚಿ ದಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಅಲಭನ್ತೋ ‘‘ಹನ್ದಾಹಂ ಕಾಯಸಾರಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಗಮನಮಗ್ಗಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸಮಂ ಅಕಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತೇನ ತಥಾಕತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಯಾವ ದಸ್ಸನುಪಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಪೀತಿಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಸಮ್ಭಾವನೀಯಸ್ಸ ಕುಟುಮ್ಬಿಯಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಏರಕೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಪರಮೇನ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಕುಲೇನ ರೂಪೇನ ಆಚಾರೇನ ವಯೇನ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ಚ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ದಾರಿಕಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಿವಾಹಕಮ್ಮಂ ಅಕಂಸು. ಸೋ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಾಸೇನ ಗೇಹೇ ವಸನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕತ್ತಾ ಕೇನಚಿದೇವ ಸಂವೇಗವತ್ಥುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿ, ತಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತಿಪಯದಿವಸಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾಭಿಭೂತೋ ವಿಹಾಸಿ. ಅಥ ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಓವಾದವಸೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾ ಏರಕಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ಸೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯುತ್ತಂ ಮಯಾ ಕತಂ, ಯೋಹಂ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲೋ ವಿಹಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೩೨-೩೬) –

‘‘ಉತ್ತರಿತ್ವಾನ ನದಿಕಂ, ವನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಚಕ್ಖುಮಾ;

ತಮದ್ದಸಾಸಿಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಸಿದ್ಧತ್ಥಂ ವರಲಕ್ಖಣಂ.

‘‘ಕುದಾಲಪಿಟಕಮಾದಾಯ, ಸಮಂ ಕತ್ವಾನ ತಂ ಪಥಂ;

ಸತ್ಥಾರಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ, ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಯಿಂ.

‘‘ಚತುನ್ನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಮಗ್ಗದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಕಪ್ಪಮ್ಹಿ, ಏಕೋ ಆಸಿಂ ಜನಾಧಿಪೋ;

ನಾಮೇನ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧೋತಿ, ನಾಯಕೋ ಸೋ ನರಿಸ್ಸರೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹಾ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ –

೯೩. ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾ ಏರಕ, ನ ಸುಖಾ ಕಾಮಾ ಏರಕ;

ಯೋ ಕಾಮೇ ಕಾಮಯತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೋ ಕಾಮಯತಿ ಏರಕ;

ಯೋ ಕಾಮೇ ನ ಕಾಮಯತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೋ ನ ಕಾಮಯತಿ ಏರಕಾ’’ತಿ. –

ತಮೇವ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಗಾಥಂ ಪಚ್ಚುದಾಹಾಸಿ.

ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾತಿ ಇಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತಾಯ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸಭಾವತೋ ಚ, ದುಕ್ಖಾ ದುಕ್ಖಮಾ ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ ಕಾಮಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೪೧೭; ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೪). ಏರಕಾತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಭಗವಾ ತಂ ಆಲಪತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನಂ ನಾಮೇನ ಕಥೇಸಿ. ನ ಸುಖಾ ಕಾಮಾತಿ ಕಾಮಾ ನಾಮೇತೇ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸುಖತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದ, ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩; ಇತಿವು. ೫೩; ಥೇರಗಾ. ೯೮೬). ಯೋ ಕಾಮೇ ಕಾಮಯತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೋ ಕಾಮಯತೀತಿ ಯೋ ಸತ್ತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಕಾಮಯತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಮನಂ ಸಮ್ಪತಿ ಸಪರಿಳಾಹತಾಯ, ಆಯತಿಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಹೇತುತಾಯ ಚ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಹೇತುತಾಯ ಚ ದುಕ್ಖಂ. ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಾ. ಇತಿ ಸೋ ದುಕ್ಖಸಭಾವಂ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಞ್ಚ ಕಾಮಯತೀತಿ ವುತ್ತೋ. ಇತರಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ತಮೇವತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏರಕತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಮೇತ್ತಜಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ನಮೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮೇತ್ತಜಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಅನೋಮದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸಾಸನೇ ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ವೇದಿಕಂ ಚಿನಿತ್ವಾ ಸುಧಾಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತಸ್ಸ ಅನುಮೋದನಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಮೇತ್ತಜೀತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಯೋ ಆರಬ್ಭ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೨೬-೩೧) –

‘‘ಅನೋಮದಸ್ಸೀಮುನಿನೋ, ಬೋಧಿವೇದಿಮಕಾಸಹಂ;

ಸುಧಾಯ ಪಿಣ್ಡಂ ದತ್ವಾನ, ಪಾಣಿಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಹಂ.

‘‘ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಸುಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಅನೋಮದಸ್ಸೀ ನರುತ್ತಮೋ;

ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಠಿತೋ ಸತ್ಥಾ, ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಥ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಸುಧಕಮ್ಮೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭೋತ್ವಾನ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಪಸನ್ನಮುಖವಣ್ಣೋಮ್ಹಿ, ಏಕಗ್ಗೋ ಸುಸಮಾಹಿತೋ;

ಧಾರೇಮಿ ಅನ್ತಿಮಂ ದೇಹಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ.

‘‘ಇತೋ ಕಪ್ಪಸತೇ ಆಸಿಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣೇ ಅನೂನಕೇ;

ರಾಜಾ ಸಬ್ಬಘನೋ ನಾಮ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲೋ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ –

೯೪. ‘‘ನಮೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ;

ತೇನಾಯಂ ಅಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೇನ, ಅಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಸುದೇಸಿತೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ನಮೋತಿ ನಮಕ್ಕಾರೋ. ಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಮತ್ತಿಂಸಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಕ್ಯರಾಜಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ ಉತ್ತಮಾಯ ರೂಪಕಾಯಸಿರಿಯಾ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಿರಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಿರೀಮಾ, ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ ನಮೋ ಅತ್ಥು, ತಂ ನಮಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಭಗವತಾ. ಅಯನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ವದತಿ. ಅಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ವಾ ಗುಣೇಹಿ ಅಗ್ಗಭಾವಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪತ್ತೇನ. ಅಗ್ಗಧಮ್ಮೋತಿ ಅಗ್ಗೋ ಉತ್ತಮೋ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಟ್ಠು ಅವಿಪರೀತಂ ದೇಸಿತೋ ಪವೇದಿತೋತಿ.

ಮೇತ್ತಜಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಚಕ್ಖುಪಾಲತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅನ್ಧೋಹಂ ಹತನೇತ್ತೋಸ್ಮೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಚಕ್ಖುಪಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಭಗವತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಥೂಪಮಹೇ ಕಯಿರಮಾನೇ ಉಮಾಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಥೂಪಂ ಪೂಜೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಮಹಾಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ನಾಮ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಪಾಲೋತಿ ನಾಮಮಕಂಸು. ಮಾತಾ ತಸ್ಸ ಆಧಾವಿತ್ವಾ ಪರಿಧಾವಿತ್ವಾ ವಿಚರಣಕಾಲೇ ಅಞ್ಞಂ ಪುತ್ತಂ ಲಭಿ. ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಚೂಳಪಾಲೋತಿ ನಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಂ ಮಹಾಪಾಲೋತಿ ವೋಹರಿಂಸು. ಅಥ ತೇ ವಯಪ್ಪತ್ತೇ ಘರಬನ್ಧನೇನ ಬನ್ಧಿಂಸು. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸತ್ಥಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ. ತತ್ಥ ಮಹಾಪಾಲೋ ಜೇತವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಉಪಾಸಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಕುಟುಮ್ಬಭಾರಂ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕಸ್ಸೇವ ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಲದ್ಧೂಪಸಮ್ಪದೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಾನಿ ವಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಮತ್ತೇ ಸಹಾಯಭಿಕ್ಖೂ ಲಭಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವನಾನುಕೂಲಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಾಮವಾಸಿಕೇಹಿ ಉಪಾಸಕೇಹಿ ಕಾರೇತ್ವಾ ದಿನ್ನಾಯ ಅರಞ್ಞಾಯತನೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ವಸನ್ತೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ತಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿರೋಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ವೇಜ್ಜೋ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ವೇಜ್ಜೇನ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ. ತೇನಸ್ಸ ರೋಗೋ ವಡ್ಢಿ. ಸೋ ‘‘ಅಕ್ಖಿರೋಗವೂಪಸಮನತೋ ಕಿಲೇಸರೋಗವೂಪಸಮನಮೇವ ಮಯ್ಹಂ ವರ’’ನ್ತಿ ಅಕ್ಖಿರೋಗಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಯೇವ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಅಕ್ಖೀನಿ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಾ ಚ ಭಿಜ್ಜಿಂಸು. ಸೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅರಹಾ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೨೧-೨೫) –

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಲೋಕಮಹಿತೇ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇ;

ಸಿದ್ಧತ್ಥಮ್ಹಿ ಭಗವತಿ, ಮಹಾಥೂಪಮಹೋ ಅಹು.

‘‘ಮಹೇ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಹಿ, ಸಿದ್ಧತ್ಥಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ;

ಉಮಾಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಥೂಪಮ್ಹಿ ಅಭಿರೋಪಯಿಂ.

‘‘ಚತುನ್ನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಪುಪ್ಫಮಭಿರೋಪಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಥೂಪಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಇತೋ ಚ ನವಮೇ ಕಪ್ಪೇ, ಸೋಮದೇವಸನಾಮಕಾ;

ಪಞ್ಚಾಸೀತಿಸು ರಾಜಾನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅಥ ಥೇರೇ ಅಕ್ಖಿರೋಗೇನ ವಿಹಾರೇ ಓಹೀನೇ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಾಸಕಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ನಾಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋಕಾಭಿಭೂತಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಕಿಞ್ಚಿ ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥ, ಇದಾನಿ ಮಯಮೇವ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ಥೇರಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸಾ ಪವಾರೇತ್ವಾ, ‘‘ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತುಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಥೇರೋ, ‘‘ಅಹಂ ದುಬ್ಬಲೋ ಅಚಕ್ಖುಕೋ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಉಪದ್ದವೋ, ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪರಿಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತುಮ್ಹೇ ಪಠಮಂ ಗಚ್ಛಥ, ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಮಹಾಥೇರೇ ಚ ಮಮ ವನ್ದನಾಯ ವನ್ದಥ, ಚೂಳಪಾಲಸ್ಸ ಮಮ ಪವತ್ತಿಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಕಞ್ಚಿ ಪುರಿಸಂ ಪೇಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇ ಪುನಪಿ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಗಮನಂ ಅಲಭನ್ತಾ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಸೇನಾಸನಂ ಸಂಸಾಮೇತ್ವಾ ಉಪಾಸಕೇ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಜೇತವನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಮಹಾಥೇರೇ ಚ ತಸ್ಸ ವನ್ದನಾಯ ವನ್ದಿತ್ವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಚೂಳಪಾಲಸ್ಸ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ತೇನ ‘‘ಅಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಮಯ್ಹಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಪಾಲಿತೋ ನಾಮ, ಇಮಂ ಪೇಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಸಪರಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಏಕೇನ ಗಹಟ್ಠೇನ ಗನ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ತಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಪೇಸೇಸುಂ. ಸೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ತಸ್ಸ ಓರೋಚೇತ್ವಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಸಾಮನ್ತಾ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಾನೇ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಕಟ್ಠಹಾರಿಯಾ ಗಾಯನ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಟ್ಠಥ, ಭನ್ತೇ, ಮುಹುತ್ತಂ ಯಾವಾಹಂ ಆಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಿ. ಥೇರೋ ಇದಾನಿಮೇವ ಇತ್ಥಿಯಾ ಗೀತಸದ್ದೋ ಸುತೋ, ಸಾಮಣೇರೋ ಚ ಚಿರಾಯತಿ, ನೂನ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಸೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಾಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ‘‘ಕಿಂ ಪಾಪೋ ಜಾತೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಸಾಮಣೇರೋ ತುಣ್ಹೀ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಪುಚ್ಛಿತೋಪಿ ನ ಕಥೇಸಿ. ಥೇರೋ ‘‘ತಾದಿಸೇನ ಪಾಪೇನ ಮಯ್ಹಂ ಯಟ್ಠಿಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಗಚ್ಛ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ತೇನ ‘‘ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯೋ ಮಗ್ಗೋ, ತುಮ್ಹೇ ಚ ಅನ್ಧಾ, ಕಥಂ ಗಮಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಬಾಲ ಇಧೇವ ಮೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಗಮನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೯೫. ‘‘ಅನ್ಧೋಹಂ ಹತನೇತ್ತೋಸ್ಮಿ, ಕನ್ತಾರದ್ಧಾನಪಕ್ಖನ್ದೋ;

ಸಯಮಾನೋಪಿ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ನ ಸಹಾಯೇನ ಪಾಪೇನಾ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿತ್ಥ;

ತತ್ಥ ಅನ್ಧೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಕಲೋ. ಹತನೇತ್ತೋತಿ ವಿನಟ್ಠಚಕ್ಖುಕೋ, ತೇನ ‘‘ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿವಸೇನಾಹಂ ಉಪಹತನೇತ್ತತಾಯ ಅನ್ಧೋ, ನ ಜಚ್ಚನ್ಧಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅನ್ಧಭಾವಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಅನ್ಧೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅನ್ಧೇ ಜಿಣ್ಣೇ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪೋಸೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೨೮೮) ವಿಯ ಮಂಸಚಕ್ಖುವೇಕಲ್ಲದೀಪನಂ, ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಅನ್ಧಾ ಅಚಕ್ಖುಕಾ’’ (ಉದಾ. ೫೪) ‘‘ಅನ್ಧೋ ಏಕಚಕ್ಖು ದ್ವಿಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೨೯) ವಿಯ ನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುವೇಕಲ್ಲದೀಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹತನೇತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಮುಖ್ಯಮೇವ ಅನ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕನ್ತಾರದ್ಧಾನಪಕ್ಖನ್ದೋತಿ ಕನ್ತಾರೇ ವಿವನೇ ದೀಘಮಗ್ಗಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ನ ಜಾತಿಕನ್ತಾರಾದಿಗಹನಂ ಸಂಸಾರದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಕನ್ತಾರದ್ಧಾನಂ ಅಯಂ ಥೇರೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ, ಸಯಮಾನೋಪೀತಿ ಸಯನ್ತೋಪಿ, ಪಾದೇಸು ಅವಹನ್ತೇಸು ಉರೇನ ಜಣ್ಣುಕಾಹಿ ಚ ಭೂಮಿಯಂ ಸಂಸರನ್ತೋ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋಪಿ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ. ನ ಸಹಾಯೇನ ಪಾಪೇನಾತಿ ತಾದಿಸೇನ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಹಾಯಭೂತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಇತರೋ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ‘‘ಭಾರಿಯಂ ವತ ಮಯಾ ಸಾಹಸಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಬಾಹಾ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಕನ್ದನ್ತೋ ವನಸಣ್ಡಂ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ಚ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಥೇರಸ್ಸ ಸೀಲತೇಜೇನ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಸನಂ ಉಣ್ಹಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತೇನ ಸಕ್ಕೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ಞತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿಗಾಮಿಪುರಿಸಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ಞಾಪೇತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಮಗ್ಗಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತದಹೇವ ಸಾಯನ್ಹೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಥೇರಂ ನೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಜೇತವನೇ ಚೂಳಪಾಲಿತೇನ ಕಾರಿತಾಯ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಫಲಕೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸಹಾಯವಣ್ಣೇನ ಥೇರಸ್ಸ ಆಗತಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ; ಚೂಳಪಾಲಿತೋಪಿ ತಂ ಯಾವಜೀವಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಾಸೀತಿ.

ಚಕ್ಖುಪಾಲತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಖಣ್ಡಸುಮನತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏಕಪುಪ್ಫಂ ಚಜಿತ್ವಾನಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಖಣ್ಡಸುಮನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಸ್ಸ ಥೂಪಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಚನ್ದನವೇದಿಕಾಯ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಪೂಜಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಳಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಕನಕಥೂಪಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ರಞ್ಞಾ ಪುಪ್ಫಪೂಜಾಯ ಕಯಿರಮಾನಾಯ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಅಲಭನ್ತೋ ಏಕಂ ಖಣ್ಡಸುಮನಪುಪ್ಫಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹತಾ ಮೂಲೇನ ತಂ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚೇತಿಯೇ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ಉಳಾರಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಸಗ್ಗಸುಖಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಪಾವಾಯಂ ಮಲ್ಲರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಜಾತಕಾಲೇ ಗೇಹೇ ಖಣ್ಡಸಕ್ಖರಾ ಸುಮನಪುಪ್ಫಾನಿ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ತೇನಸ್ಸ ಖಣ್ಡಸುಮನೋತಿ ನಾಮಮಕಂಸು. ಸೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಭಗವತಿ ಪಾವಾಯಂ ಚುನ್ದಸ್ಸ ಅಮ್ಬವನೇ ವಿಹರನ್ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೧೫-೨೦) –

‘‘ಪದುಮುತ್ತರೋ ನಾಮ ಜಿನೋ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠೋ ನರಾಸಭೋ;

ಜಲಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋವ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ.

‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ ಚ ಮಹಾವೀರೇ, ಥೂಪೋ ವಿತ್ಥಾರಿಕೋ ಅಹು;

ದೂರತೋವ ಉಪಟ್ಠೇನ್ತಿ, ಧಾತುಗೇಹವರುತ್ತಮೇ.

‘‘ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ, ಸುಮನೋ, ಅಕಂ ಚನ್ದನವೇದಿಕಂ;

ದಿಸ್ಸತಿ ಥೂಪಖನ್ಧೋ ಚ, ಥೂಪಾನುಚ್ಛವಿಕೋ ತದಾ.

‘‘ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಹಿ, ದೇವತ್ತೇ ಅಥ ಮಾನುಸೇ;

ಓಮತ್ತಂ ಮೇ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಪಞ್ಚದಸಕಪ್ಪಸತೇ, ಇತೋ ಅಟ್ಠ ಜನಾ ಅಹುಂ;

ಸಬ್ಬೇ ಸಮತ್ತನಾಮಾ ತೇ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಮಜಾತಿಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸುಮನಪುಪ್ಫಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಂ ನಿಬ್ಬಾನೂಪನಿಸ್ಸಯತಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಉದಾನವಸೇನ ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ –

೯೬. ‘‘ಏಕಪುಪ್ಫಂ ಚಜಿತ್ವಾನ, ಅಸೀತಿ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ;

ಸಗ್ಗೇಸು ಪರಿಚಾರೇತ್ವಾ, ಸೇಸಕೇನಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಏಕಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಏಕಂ ಕುಸುಮಂ, ತಂ ಪನ ಇಧ ಸುಮನಪುಪ್ಫಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಚಜಿತ್ವಾನಾತಿ ಸತ್ಥು ಥೂಪಪೂಜಾಕರಣವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಹೇತು. ಅಸೀತಿ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋತಿ ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಸೀತಿ ಕೋಟಿಯೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಇದಞ್ಚ ಛಸು ಕಾಮಸಗ್ಗೇಸು ದುತಿಯೇ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಗ್ಗೇಸೂತಿ ತಾವತಿಂಸಸಙ್ಖಾತೇ ಸಗ್ಗಲೋಕೇ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಬಹುವಚನಂ. ಪರಿಚಾರೇತ್ವಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪರಿಚಾರೇತ್ವಾ ಸುಖಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ, ದೇವಚ್ಛರಾಹಿ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಚಾರೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಸೇಸಕೇನಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಪುಪ್ಫಪೂಜಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲಚೇತನಾಸು ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಾಯಕಕಮ್ಮತೋ ಸೇಸೇನ ಯಂ ತತ್ಥ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಬಹೂ ಹಿ ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ. ಸೇಸಕೇನಾತಿ ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ನಿಬ್ಬುತೋ ಅಮ್ಹಿ, ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋಸ್ಮಿ. ಏತೇನ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಸೋಪಿ ಚರಿಮತ್ತಭಾವೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೨೮; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೧) ವುತ್ತಂ.

ಖಣ್ಡಸುಮನತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಹಿತ್ವಾ ಸತಪಲಂ ಕಂಸನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಯಾನಕಾರಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಚನ್ದನಖಣ್ಡೇನ ಫಲಕಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಉಪನಾಮೇಸಿ, ತಞ್ಚ ಭಗವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ರೋರುವನಗರೇ ರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಪಿತರಿ ಕಾಲಙ್ಕತೇ ರಜ್ಜೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರರಞ್ಞೋ ಅದಿಟ್ಠಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮಣಿಮುತ್ತಾವತ್ಥಾದೀನಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಾನಿ ಪೇಸೇಸಿ. ತಸ್ಸ ರಾಜಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ಪುಞ್ಞವನ್ತತಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಭತಂ ಪೇಸೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಪಟೇ ಬುದ್ಧಚರಿತಂ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ಪೇಸೇಸಿ. ಸೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರತಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕತಾಯ ಚ ಚಿತ್ತಪಟೇ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ಬುದ್ಧಚರಿತಂ ಸುವಣ್ಣಪಟ್ಟಕೇ ಲಿಖಿತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕ್ಕಮಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಾಸನಕ್ಕಮಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ ‘‘ದಿಟ್ಠೋ ಮಯಾ ಭಗವತೋ ವೇಸೋ, ಸಾಸನಕ್ಕಮೋ ಚ ಏಕಪದೇಸೇನ ಞಾತೋ, ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಕಾಮಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಕಿಂ ದಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಘರಾವಾಸೇನಾ’’ತಿ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇನ್ತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿ ವಿಯ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪರಿದೇವನ್ತಸ್ಸೇವ ನಗರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ರಾಜಗಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಪ್ಪಸೋಣ್ಡಿಕಪಬ್ಭಾರೇ ವಿಹರನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಸೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೩೭-೪೨) –

‘‘ಯಾನಕಾರೋ ಪುರೇ ಆಸಿಂ, ದಾರುಕಮ್ಮೇ ಸುಸಿಕ್ಖಿತೋ;

ಚನ್ದನಂ ಫಲಕಂ ಕತ್ವಾ, ಅದಾಸಿಂ ಲೋಕಬನ್ಧುನೋ.

‘‘ಪಭಾಸತಿ ಇದಂ ಬ್ಯಮ್ಹಂ, ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಸುನಿಮ್ಮಿತಂ;

ಹತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಸ್ಸಯಾನಂ, ದಿಬ್ಬಯಾನಂ ಉಪಟ್ಠಿತಂ.

‘‘ಪಾಸಾದಾ ಸಿವಿಕಾ ಚೇವ, ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಯದಿಚ್ಛಕಂ;

ಅಕ್ಖುಬ್ಭಂ ರತನಂ ಮಯ್ಹಂ, ಫಲಕಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಫಲಕಂ ಯಮಹಂ ದದಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲಕಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಕಪ್ಪಮ್ಹಿ, ಚತುರೋ ನಿಮ್ಮಿತಾವ್ಹಯಾ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಉದಾನವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತೋ –

೯೭. ‘‘ಹಿತ್ವಾ ಸತಪಲಂ ಕಂಸಂ, ಸೋವಣ್ಣಂ ಸತರಾಜಿಕಂ;

ಅಗ್ಗಹಿಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ, ಇದಂ ದುತಿಯಾಭಿಸೇಚನ’’ನ್ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಹಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ. ಸತಪಲನ್ತಿ ಸತಂ ಪಲಾನಿ ಯಸ್ಸ, ತಂ ಸತಪಲಪರಿಮಾಣಂ. ಕಂಸನ್ತಿ ಥಾಲಂ. ಸೋವಣ್ಣನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ. ಸತರಾಜಿಕನ್ತಿ ಭಿತ್ತಿವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಚ ಅನೇಕರೂಪರಾಜಿಚಿತ್ತತಾಯ ಚ ಅನೇಕಲೇಖಾಯುತ್ತಂ. ಅಗ್ಗಹಿಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತನ್ತಿ ಏವರೂಪೇ ಮಹಾರಹೇ ಭಾಜನೇ ಪುಬ್ಬೇ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಓವಾದಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಇದಾನಾಹಂ ತಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಪತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿಂ, ಅಹೋ, ಸಾಧು, ಮಯಾ ಕತಂ ಅರಿಯವತಂ ಅನುಠಿತ’’ನ್ತಿ ಭಾಜನಕಿತ್ತನಾಪದೇಸೇನ ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮನಞ್ಚ ಅನುಮೋದನ್ತೋ ವದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ದುತಿಯಾಭಿಸೇಚನ’’ನ್ತಿ. ಪಠಮಂ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಇದಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮನಂ ಮಮ ದುತಿಯಂ ಅಭಿಸೇಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಸಾಸಙ್ಕಂ ಸಪರಿಸಙ್ಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ ದುಕ್ಖಪಟಿಬದ್ಧಂ ನಿಹೀನಂ, ಇದಂ ಪನ ತಂವಿಪರಿಯಾಯತೋ ಉತ್ತಮಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅಭಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಭಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಸೋಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸುಮೇಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸುಮೇಧಂ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸಳಲಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪೂಜಮಕಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಭಯೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಏಕದಿವಸಂ ವಿಹಾರಂ ಗತೋ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏಕದಿವಸಂ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಂ ಮಾತುಗಾಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ತಸ್ಸ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಛನ್ದರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸತಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಲೇಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಅಯುತ್ತಂ ಮಯಾ ಕತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಾವದೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೪೩-೪೭) –

‘‘ಸುಮೇಧೋ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ಸಯಮ್ಭೂ ಅಪರಾಜಿತೋ;

ವಿವೇಕಮನುಬ್ರೂಹನ್ತೋ, ಅಜ್ಝೋಗಹಿ ಮಹಾವನಂ.

‘‘ಸಳಲಂ ಪುಪ್ಫಿತಂ ದಿಸ್ವಾ, ಗನ್ಥಿತ್ವಾನ ವಟಂಸಕಂ;

ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಿರೋಪೇಸಿಂ, ಸಮ್ಮುಖಾ ಲೋಕನಾಯಕಂ.

‘‘ತಿಂಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಯಂ ಪುಪ್ಫಮಭಿರೋಪಯಿಂ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಬುದ್ಧಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಊನವೀಸೇ ಕಪ್ಪಸತೇ, ಸೋಳಸಾಸುಂ ಸುನಿಮ್ಮಿತಾ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿನಿದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಅನುವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನತ್ಥೇವ ಸೀಸುಕ್ಖಿಪನಂ. ಅಹಂ ಪನ ತೇ ನಾನುವತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೯೮. ‘‘ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾ, ಪಿಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ;

ಸಾರತ್ತಚಿತ್ತೋ ವೇದೇತಿ, ತಞ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸ ತಿಟ್ಠತಿ;

ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಆಸವಾ, ಭವಮೂಲೋಪಗಾಮಿನೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ರಜ್ಜನೀಯಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ದಿಸ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ತಥಾಗಹಣಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾತಿ ಅಸುಭಸಭಾವೇ ಕಾಯೇ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತ್ವೇವ ಪವತ್ತನಸತಿ ನಟ್ಠಾ. ಯಥಾ ಪನ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತಿ ನಟ್ಠಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ’’ತಿ. ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಸುಭಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಿಯನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತಥಾ ಭೂತೋವ ಸಾರತ್ತಚಿತ್ತೋ ವೇದೇತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ರತ್ತಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ಪನ ತಞ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸ ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವತ್ತತಿ ಚೇವ, ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಆಸವಾ ಭವಮೂಲೋಪಗಾಮಿನೋತಿ ಭವಸ್ಸ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವಂ ಕಾರಣಭಾವಂ ಉಪಗಮನಸಭಾವಾ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ, ನ ಹಾಯನ್ತಿ. ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಹೀನಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಭಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಉತ್ತಿಯತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉತ್ತಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸುಮೇಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಗೋನಕಾದಿಅತ್ಥತಂ ಸಉತ್ತರಚ್ಛದಂ ಬುದ್ಧಾರಹಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಉತ್ತಿಯೋತಿ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥು ಞಾತಿಸಮಾಗಮೇ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ನಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಗೀತಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಾವದೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೫.೪೮-೫೨) –

‘‘ಸುಮೇಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ ತಾದಿನೋ;

ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಹಿ ಮಯಾ ದಿನ್ನೋ, ಸಉತ್ತರಸಪಚ್ಛದೋ.

‘‘ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಆಸಿ ಸೋ ತದಾ;

ಮಮ ಸಙ್ಕಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಸದಾ ಮಮ.

‘‘ತಿಂಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲಂ.

‘‘ವೀಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಸುವಣ್ಣಾಭಾ ತಯೋ ಜನಾ;

ಸತ್ತರತನಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಮಹಬ್ಬಲಾ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿನಿದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಅಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಸೀಸುಕ್ಖಿಪನಂ, ಅಹಂ ಪನ ತೇ ಜಿಗುಚ್ಛಿಮೇವಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

೯೯. ‘‘ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾ, ಪಿಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ;

ಸಾರತ್ತಚಿತ್ತೋ ವೇದೇತಿ, ತಞ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸ ತಿಟ್ಠತಿ;

ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಆಸವಾ, ಸಂಸಾರ ಉಪಗಾಮಿನೋ’’ತಿ. – ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಸದ್ದನ್ತಿ ರಜ್ಜನೀಯಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ, ಸಂಸಾರಉಪಗಾಮಿನೋತಿ –