೧೧. ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೬೯. ಕುತೋ ಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಸಮಯೇ ‘‘ಕುತೋ ನು, ಖೋ, ಕಲಹಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆವಿಕಾತುಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಗಾಥಾ ಪಾಕಟಸಮ್ಬನ್ಧಾಯೇವ.

ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಾ ಪನೇತಾಸಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಕುತೋಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಕಲಹೋ ಚ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ವಿವಾದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಕುತೋ ಜಾತಾ. ಪರಿದೇವಸೋಕಾ ಸಹಮಚ್ಛರಾ ಚಾತಿ ಪರಿದೇವಸೋಕಾ ಚ ಮಚ್ಛರಾ ಚ ಕುತೋಪಹೂತಾ. ಮಾನಾತಿಮಾನಾ ಸಹಪೇಸುಣಾ ಚಾತಿ ಮಾನಾ ಚ ಅತಿಮಾನಾ ಚ ಪೇಸುಣಾ ಚ ಕುತೋಪಹೂತಾ. ತೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ. ತದಿಙ್ಘ ಬ್ರೂಹೀತಿ ತಂ ಮಯಾ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಬ್ರೂಹಿ ಯಾಚಾಮಿ ತಂ ಅಹನ್ತಿ. ಯಾಚನತ್ಥೋ ಹಿ ಇಙ್ಘಾತಿ ನಿಪಾತೋ.

೮೭೦. ಪಿಯಪ್ಪಹೂತಾತಿ ಪಿಯವತ್ಥುತೋ ಜಾತಾ. ಯುತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೯೮) ವುತ್ತಾ ಏವ. ಮಚ್ಛೇರಯುತ್ತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಲಹವಿವಾದಾದೀನಂ ನ ಕೇವಲಂ ಪಿಯವತ್ಥುಮೇವ, ಮಚ್ಛರಿಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಲಹವಿವಾದಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಚ ಏತೇಸಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ತಥಾ ಪೇಸುಣಾನಞ್ಚ ವಿವಾದಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿವಾದಜಾತೇಸು ಚ ಪೇಸುಣಾನೀ’’ತಿ.

೮೭೧. ಪಿಯಾಸು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನಾ ಯೇ ಚಾಪಿ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇತಿ ‘‘ಪಿಯಾ ಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ’’ತಿ ಯೇ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾ. ತೇ ಪಿಯಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನಾ, ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಪಿಯಾ, ಯೇ ಚಾಪಿ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಲೋಭಹೇತುಕಾ ಲೋಭೇನಾಭಿಭೂತಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋ ಲೋಭೋ ಚ ಕುತೋನಿದಾನೋತಿ ದ್ವೇ ಅತ್ಥೇ ಏಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ. ಆಸಾ ಚ ನಿಟ್ಠಾ ಚಾತಿ ಆಸಾ ಚ ತಸ್ಸಾ ಆಸಾಯ ಸಮಿದ್ಧಿ ಚ. ಯೇ ಸಮ್ಪರಾಯಾಯ ನರಸ್ಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೇ ನರಸ್ಸ ಸಮ್ಪರಾಯಾಯ ಹೋನ್ತಿ, ಪರಾಯನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಕಾ ಏವಾಯಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಾ.

೮೭೨. ಛನ್ದಾನಿದಾನಾನೀತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಛನ್ದನಿದಾನಾನಿ. ಯೇ ಚಾಪಿ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಯೇ ಚಾಪಿ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಲೋಭಾ ವಿಚರನ್ತಿ ತೇಸಂ ಲೋಭೋಪಿ ಛನ್ದನಿದಾನೋತಿ ದ್ವೇಪಿ ಅತ್ಥೇ ಏಕತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಇತೋನಿದಾನಾತಿ ಛನ್ದನಿದಾನಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಕುತೋನಿದಾನಾ ಕುತೋನಿದಾನಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೨೭೩) ಏತೇಸು ಚ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ಸೂಚಿಲೋಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೮೭೩. ವಿನಿಚ್ಛಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯಾ. ಯೇ ವಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಣೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಯೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕೋಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಥಾರೂಪಾ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಬುದ್ಧಸಮಣೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಕುತೋಪಹೂತಾತಿ.

೮೭೪. ತಮೂಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಹೋತಿ ಛನ್ದೋತಿ ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಂ. ತದುಭಯವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾತಾಸಾತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಛನ್ದೋ ಪಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಛನ್ದೋ ನು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಕುತೋನಿದಾನೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ. ರೂಪೇಸು ದಿಸ್ವಾ ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚಾತಿ ರೂಪೇಸು ವಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ. ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕುಬ್ಬತಿ ಜನ್ತು ಲೋಕೇತಿ ಅಪಾಯಾದಿಕೇ ಲೋಕೇ ಅಯಂ ಜನ್ತು ಭೋಗಾಧಿಗಮನತ್ಥಂ ತಣ್ಹಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿಚ್ಛಯಞ್ಚ ಕುರುತೇ. ಯುತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧೦೨) ವುತ್ತಾ ಏವ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛಯಾ ಚಾಪಿ ಕುತೋಪಹೂತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ.

೮೭೫. ಏತೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವಯಮೇವ ಸನ್ತೇತಿ ಏತೇಪಿ ಕೋಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಾತಾಸಾತದ್ವಯೇ ಸನ್ತೇ ಏವ ಪಹೋನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ನೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧೦೩) ವುತ್ತಾಯೇವ. ಏತ್ತಾವತಾ ತತಿಯಪಞ್ಹೋಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ಏತೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಕಥಂಕಥೀ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಕಥಂಕಥಾಪಹಾನೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಥಂಕಥೀ ಞಾಣಪಥಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ, ಞಾಣದಸ್ಸನಞಾಣಾಧಿಗಮನತ್ಥಂ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಞತ್ವಾ ಪವುತ್ತಾ ಸಮಣೇನ ಧಮ್ಮಾ. ಬುದ್ಧಸಮಣೇನ ಹಿ ಞತ್ವಾವ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ಅತ್ತನೋ ಪನ ಞಾಣಾಭಾವೇನ ತೇ ಅಜಾನನ್ತೋ ನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ನ ದೇಸನಾ ದೋಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂಕಥೀ ಞಾಣಪಥಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ, ಞತ್ವಾ ಪವುತ್ತಾ ಸಮಣೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ.

೮೭೬-೭. ಸಾತಂ ಅಸಾತಞ್ಚ ಕುತೋನಿದಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾತಂ ಅಸಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ನ ಭವನ್ತಿ ಹೇತೇತಿ ನ ಭವನ್ತಿ ಏತೇ. ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚಾಪಿ ಯಮೇತಮತ್ಥಂ ಏತಂ ಮೇ ಪಬ್ರೂಹಿ ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಸಾತಾಸಾತಾನಂ ವಿಭವಂ ಭವಞ್ಚ ಏತಮ್ಪಿ ಯಂ ಅತ್ಥಂ. ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೋ ಏತ್ಥ ಕತೋ. ಇದಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಾತಾಸಾತಾನಂ ವಿಭವೋ ಭವೋ ಚಾತಿ ಯೋ ಏಸ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಮೇ ಪಬ್ರೂಹಿ ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಾತಾಸಾತಾನಂ ವಿಭವಭವವತ್ಥುಕಾ ವಿಭವಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ವಿಭವಭವಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪಕ್ಖೇ ‘‘ಭವದಿಟ್ಠಿಪಿ ಫಸ್ಸನಿದಾನಾ, ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಪಿ ಫಸ್ಸನಿದಾನಾ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧೦೫) ವುತ್ತಂ. ಇತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸನಿದಾನಂ.

೮೭೮. ಕಿಸ್ಮಿಂ ವಿಭೂತೇ ನ ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾತಿ ಕಿಸ್ಮಿಂ ವೀತಿವತ್ತೇ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಫಸ್ಸಾ ನ ಫುಸನ್ತಿ.

೮೭೯. ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕನಾಮಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣರೂಪಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ. ರೂಪೇ ವಿಭೂತೇ ನ ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾತಿ ರೂಪೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಫಸ್ಸಾ ನ ಫುಸನ್ತಿ.

೮೮೦. ಕಥಂ ಸಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಕಥಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ. ವಿಭೋತಿ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪ ವಿಭವತಿ, ನ ಭವೇಯ್ಯ ವಾ. ಸುಖಂ ದುಖಞ್ಚಾತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ರೂಪಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ.

೮೮೧. ನ ಸಞ್ಞಸಞ್ಞೀತಿ ಯಥಾ ಸಮೇತಸ್ಸ ವಿಭೋತಿ ರೂಪಂ, ಸೋ ಪಕತಿಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀಪಿ ನ ಹೋತಿ. ನ ವಿಸಞ್ಞಸಞ್ಞೀತಿ ವಿಸಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿರೂಪಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀ ನ ಹೋತಿ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಾ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ವಾ. ನೋಪಿ ಅಸಞ್ಞೀತಿ ಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತೋಪಿ ನ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ ವಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೋ ವಾ. ನ ವಿಭೂತಸಞ್ಞೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ ಸ. ೨೬೫; ವಿಭ. ೬೦೨) ನಯೇನ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಸಞ್ಞೀಪಿ ನ ಹೋತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ. ಏವಂ ಸಮೇತಸ್ಸ ವಿಭೋತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಞಸಞ್ಞಿತಾದಿಭಾವೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಯದೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ…ಪೇ… ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸಮೇತಸ್ಸ ಅರೂಪಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿಭೋತಿ ರೂಪಂ. ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ತನ್ನಿದಾನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೮೮೨-೩. ಏತ್ತಾವತಗ್ಗಂ ನು ವದನ್ತಿ, ಹೇಕೇ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿಂ ಇಧ ಪಣ್ಡಿತಾಸೇ. ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿಏತ್ತೋತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ನು ಇಧ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಗ್ಗಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಸ್ಸ ವದನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏತ್ತೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಅಧಿಕಂ ವದನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏತ್ತಾವತಗ್ಗಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ಹೇಕೇತಿ ಏಕೇ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನೋ ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಅಗ್ಗಂ ಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಪನೇಕೇ ಸಮಯಂ ವದನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಏಕೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಸಮಯಂ ಉಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತಿ. ಅನುಪಾದಿಸೇಸೇ ಕುಸಲಾ ವದಾನಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸೇ ಕುಸಲವಾದಾ ಸಮಾನಾ.

೮೮೪. ಏತೇ ಚ ಞತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಏತೇ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಞತ್ವಾ. ಞತ್ವಾ ಮುನೀ ನಿಸ್ಸಯೇ ಸೋ ವಿಮಂಸೀತಿ ನಿಸ್ಸಯೇ ಚ ಞತ್ವಾ ಸೋ ವೀಮಂಸೀ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬುದ್ಧಮುನಿ. ಞತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಧಮ್ಮೇ ಞತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತೋ. ಭವಾಭವಾಯ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪುರಾಭೇದಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋಯೇವಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕಲಹವಿವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.