೧೧. ಮಗ್ಗಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬೧. ಮಗ್ಗಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಭೇದತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ. ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಅನುವತ್ತಮಾನೇಹಿ ನಾನಾವಿಧೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ. ತೇನ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದುವಿಧಞ್ಹಿ ಏಕಟ್ಠಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಞ್ಚ. ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ವಾ ಯಾವ ಪಹಾನಾ ಠಿತಾತಿ ತದೇಕಟ್ಠಾ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಹಿ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸು ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತಾ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ, ದ್ವೀಸು ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸು ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತಾ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೇಯೇವ ಪಹೀಯಮಾನೇ ತೇನ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಠಿತಾ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಖನ್ಧೇಹೀತಿ ತದನುವತ್ತಕೇಹೇವ ಖನ್ಧೇಹಿ, ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅನುವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಸಹಜೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯಾ ಅನಾಗತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಹಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲೇಸಕ್ಖನ್ಧತೋ ಬಹಿಭೂತೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇಹಿ. ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೇ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸೇಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಚ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ.

ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಯ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಮುಸಾವಾದತೋ ಚೇವ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಪಿಸುಣಫರುಸಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಕುಹನಾ ಲಪನಾ ನೇಮಿತ್ತಿಕತಾ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾ ಲಾಭೇನಲಾಭಂನಿಜಿಗೀಸನತಾ, ಆಜೀವಹೇತುಕೇಹಿ ವಾ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಮಿಚ್ಛಾಸತಿಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ಚ ಸತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತಮೇವ. ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇ ‘‘ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಯಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಥೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಪಜಹನಟ್ಠೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ನಾಮಂ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿ? ಯಥಾ ವಿಸಂ ಅತ್ಥಿ ವಾ ಹೋತು ಮಾ ವಾ, ಅಗದೋ ಅಗದೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಿ ವಾ ಹೋತು ಮಾ ವಾ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಏವ ನಾಮ. ಯದಿ ಏವಂ ನಾಮಮತ್ತಮೇವೇತಂ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಕಿಚ್ಚಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತಬ್ಬಾನೀತಿ. ಸಕಿಚ್ಚಕಾ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಯಥಾಲಾಭನಿಯಮೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝೋ ಹಿ ಏಕೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಾ ತಂ ಮಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಮಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಹಜಾತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಹಜಾತವಾಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಸ್ಸತಿಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಹಜಾತಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ಏತೇ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ನಾಮ. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಸಕಿಚ್ಚಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಳಾರಿಕಾತಿ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಥೂಲಭೂತಮ್ಹಾ. ಕಾಮರಾಗಸಞ್ಞೋಜನಾತಿ ಮೇಥುನರಾಗಸಙ್ಖಾತಾ ಸಞ್ಞೋಜನಾ. ಸೋ ಹಿ ಕಾಮಭವೇ ಸಞ್ಞೋಜೇತೀತಿ ಸಞ್ಞೋಜನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಘಸಞ್ಞೋಜನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞೋಜನಾ. ಸೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಪಟಿಘನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇ ಏವ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ. ಅಣುಸಹಗತಾತಿ ಅಣುಭೂತಾ, ಸುಖುಮಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಬ್ಭಾವೇ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ. ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅಣುಭೂತಾ ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಚ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಾ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಮದ್ದನ್ತಾ ಫರನ್ತಾ ಛಾದೇನ್ತಾ ಅನ್ಧಅನ್ಧಂ ಕರೋನ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ಮನ್ದಮನ್ದಾ ತನುಕಾಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ತನುಭೂತಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ ರೂಪರಾಗಾತಿ ರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗಾ. ಅರೂಪರಾಗಾತಿ ಅರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗಾ. ಮಾನಾತಿ ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣಾ. ಉದ್ಧಚ್ಚಾತಿ ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಅನ್ಧಲಕ್ಖಣಾಯ. ಭವರಾಗಾನುಸಯಾತಿ ರೂಪರಾಗಾರೂಪರಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತಭವರಾಗಾನುಸಯಾ.

೬೨. ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಜಾತಂ ಝಾಪೇತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚ ಅಜಾತಂ ಝಾಪೇತಿ ಜಾತೇನ, ಝಾನಂ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪಾತುಭೂತೇನ ತೇನ ತೇನ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ಅಜಾತಮೇವ ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಂ ಝಾಪೇತಿ ದಹತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕುಸಲತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಝಾನೇ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಚ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಕುಸಲತಾಯ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಹೀನಾಸು ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ. ಝಾನಂ ನಾಮ ದುವಿಧಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಞ್ಚ. ಲೋಕಿಯಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಕಂ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತಥಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂ. ಇಧ ಪನ ಗೋತ್ರಭುನಾಪಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಕಿಲೇಸಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠೋ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಟ್ಠು ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಸುಟ್ಠು ಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ.

ಸಮಾದಹಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಪ್ಪನೂಪಚಾರಖಣಿಕಸಮಾಧೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪಠಮಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಚ. ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಚೇ-ಸದ್ದೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ತಥಾ ಚೇ ಸಮಾದಹೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮೇಸಾ ಲೂಖಭೂತಾ ನಿರಸ್ಸಾದಾ, ಸಮಥೋ ಚ ನಾಮ ಸಿನಿದ್ಧಭೂತೋ ಸಅಸ್ಸಾದೋ. ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಲೂಖಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಿನೇಹೇತುಂ ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ತಥಾ ಚ ಸಮಾದಹೇ. ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ಪುನ ಸಮಾಧಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಞ್ಚ ತಥೇವ ಕರೇಯ್ಯ, ಯಥೇವ ವಿಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಚೇ-ಸದ್ದೋ ಸಮಾದಹನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಾನುವತ್ತನೇನ ಚೇ-ಕಾರೋ ಕತೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಚ-ಕಾರತ್ಥೋ ಏವ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥೋ ತದಾ ಅಹೂತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವೇ ಸತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಜನನಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಯದಾ ತದುಭಯಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥೋ ಚ ಅಹು, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಭೂತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಭಿಮುಖೀಕಾಲೇ ಚ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಸಮಾನಭಾಗಾ ಯುಗನದ್ಧಾ ವತ್ತರೇ ಸಮಾನೋ ಸಮೋ ಭಾಗೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಾನಭಾಗಾ, ಯುಗೇ ನದ್ಧಾ ವಿಯಾತಿ ಯುಗನದ್ಧಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಸಮಧುರಾ ಸಮಬಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಸ್ಸ ಯುಗನದ್ಧಕಥಾಯಂ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ.

ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖೋ, ನಿರೋಧೋ ಇತಿ ದಸ್ಸನಂ. ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಫಸ್ಸೇತಿ ಅಮತಂಪದನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ತತೋ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ. ಸಾ ಏವ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಅಮತಂ ಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಫುಸನೇನ ಫುಸತಿ, ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಅಮತಸದಿಸನ್ತಿ ಅಮತಂ, ನಾಸ್ಸ ಮತಂ ಮರಣಂ ವಯೋ ಅತ್ಥೀತಿಪಿ ಅಮತಂ, ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಹತಾ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಮಹತಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಪಜ್ಜತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಪದನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ವಿಮೋಕ್ಖಚರಿಯಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖಪವತ್ತಿಂ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಜಾನಾತಿ. ‘‘ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅನುಲೋಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ ಹಿ ಉಪರಿ ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾಯಂಯೇವ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯ ಆದಯೋ) ಆಗತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಚರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ತತ್ಥೇವ ಆಗತೋ. ನಾನತ್ತೇಕತ್ತಕೋವಿದೋತಿ ತೇಸಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ನಾನಾಭಾವೇ ಏಕಭಾವೇ ಚ ಕುಸಲೋ. ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಹಿ ತೇಸಂ ಏಕತ್ತಂ, ಚತುಅರಿಯಮಗ್ಗವಸೇನ ನಾನತ್ತಂ, ಏಕೇಕಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾಭೇದೇನ ನಾನತ್ತಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಕುಸಲತಾತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಕುಸಲತಾಯ. ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಗೋತ್ರಭು ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಆಗತೋ ಪುರಿಸೋ ದೂರತೋವ ರಥಿಕಾಯ ಚರನ್ತಂ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಗತಂ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ‘‘ದಿಟ್ಠೋ ತೇ ರಾಜಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ‘‘ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ, ಏವಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಾಭಾವಾ ನ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಭಾವನಾತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಾವನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಲಾಭಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕುಸಲತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಲಾಭಿನೋ ಪನ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಕುಸಲತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮಗ್ಗಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.