೧. ಞಾಣಕಥಾ

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸೇ ತಾವ ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ –

ಮಂಸವಿಞ್ಞಾಣಞಾಣೇಸು, ತಣ್ಹಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಧಾರಾಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ, ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ.

‘‘ಸೋತಾಯತನಂ ಸೋತಧಾತು ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೧೫೭) ಹಿ ಅಯಂ ಸೋತಸದ್ದೋ ಮಂಸಸೋತೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫) ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೬) ಞಾಣಸೋತೇ. ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಾನಿ ಏತಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಮಯಾ ಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ಪಞ್ಞಪಿತಾನಿ ಪಟ್ಠಪಿತಾನಿ ವಿವರಿತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಉತ್ತಾನೀಕತಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ತಣ್ಹಾಸೋತೋ ದಿಟ್ಠಿಸೋತೋ ಕಿಲೇಸಸೋತೋ ದುಚ್ಚರಿತಸೋತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) ತಣ್ಹಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಉದಕಧಾರಾಯಂ. ‘‘ಅರಿಯಸ್ಸೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ. ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಉಭಯತೋ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಇಧ ಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೯) ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಂ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ಮಂಸಸೋತೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಸೋತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ವಾ ಅವಧೀಯತಿ ಅವತ್ಥಾಪೀಯತಿ ಅಪ್ಪೀಯತೀತಿ ಸೋತಾವಧಾನಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಸುತಂ. ಸುತಞ್ಚ ನಾಮ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯) ವಿಯ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಅವಧಾರಿತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ತಂ ಇಧ ಸೋತಾವಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸೋತಾವಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಸುತೇ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ. ಪಞ್ಞಾತಿ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ತೇನ ತೇನ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತೀತಿಪಿ ಪಞ್ಞಾ.

ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುತಸದ್ದೋ ತಾವ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ –

ಗಮನೇ ವಿಸ್ಸುತೇ ತಿನ್ತೇನುಯೋಗೋಪಚಿತೇಪಿ ಚ;

ಸದ್ದೇ ಚ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರಞಾತೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ.

ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಸೇನಾಯ ಪಸುತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೧೧; ಮಹಾವ. ೫) ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅವಸ್ಸುತಾ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೫೭) ತಿನ್ತಾ ತಿನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯೇ ಝಾನಪಸುತಾ ಧೀರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೮೧) ಅನುಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು. ಪಾ. ೭.೧೨; ಪೇ. ವ. ೨೫) ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯) ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಏತಂ ಸುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಅವಧಾರಿತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಞ್ಚ ಅಪರಾಪರಞ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ಸುತಮಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸುತಮಯಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಮಯೇತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇತಂ, ಯಥಾ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ (ಕಥಾ. ೧, ೧೫-೧೮). ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥಾ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೩; ಸು. ನಿ. ೨೩೬). ‘‘ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಕಾರೇ ನತ್ಥಿ ಪರಕಾರೇ ನತ್ಥಿ ಪುರಿಸಕಾರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೮) ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುತಮಯಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಅಥ ವಾ ಸುತೇನ ಪಕತೋ ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ ಸುತಮಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುತಮಯೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಪವತ್ತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣಂ. ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣಂ. ತಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಅನಿಯಮೇನ ‘‘ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಞಾಣಞ್ಚ ನಾಮ ಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಂ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಂ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೭೧) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಹಿ ಸಭಾವೋ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ, ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ರಸೋ ನಾಮ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨. ಸುತ್ವಾನ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾತಿ –

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ ಸತೀ ಚೇವ, ಞಾಣಂ ಖನ್ತಿ ತಥೇವ ಚ;

ವೀರಿಯಂ ಪಞ್ಚಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ಸಂವರಾತಿ ಪಕಾಸಿತಾ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಾಗತೋ ಸಮುಪಾಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಆಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ನಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ. ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಮೇನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಸಂವುತಂ ವಿಹರನ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ),

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ . (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೬೦; ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧) –

ಆಗತೋ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಪಟಿಸೇವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಾಸಂವರೋ, ಸೋಪಿ ಞಾಣಸಂವರೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಪಿಪಾಸಾಯ ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರಿಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಂ ದುರುತ್ತಾನಂ ದುರಾಗತಾನಂ ವಚನಪಥಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಾರೀರಿಕಾನಂ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ತಿಬ್ಬಾನಂ ಖರಾನಂ ಕಟುಕಾನಂ ಅಸಾತಾನಂ ಅಮನಾಪಾನಂ ಪಾಣಹರಾನಂ ಅಧಿವಾಸಕಜಾತಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಆಗತೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ ಪಜಹತಿ ವಿನೋದೇತಿ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ‘‘ಇಧ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮) ಆಗತೋ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಂವರೋ, ಸೋಪಿ ವೀರಿಯಸಂವರೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತೇಸು ಸತ್ತಸು ಸಂವರೇಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಂವರಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇಸು ಚ ವಿಸೇಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸುತಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂವರೇ ಪವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಸುತ್ವಾನ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಸುತ್ವಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಸುತಹೇತುನಾ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೀಲಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ. ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ ವಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಧಾರಣಂ ವಾ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತದೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣವಿದೂ ಅನುಜಾನನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಅಧಿಸೇವನಟ್ಠೇನ ಆಚಾರಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸೀಲಟ್ಠೇನ ಸಿರಟ್ಠೇನ ಸೀತಲಟ್ಠೇನ ಸಿವಟ್ಠೇನ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸೀಲನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ತಸ್ಸ, ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಅನೇಕಧಾ;

ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ರೂಪಸ್ಸ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ನೇಕಧಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನೀಲಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸನಿದಸ್ಸನಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ, ತಥಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಯದೇತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸೀಲನಂ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಧಾನಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ. ಏವಂಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ –

‘‘ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನತಾ, ಅನವಜ್ಜಗುಣೋ ತಥಾ;

ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ, ರಸೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೇನ ಅನವಜ್ಜರಸನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ತಯಿದಂ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞುಹಿ;

ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಹಿರೀ ಚೇವ, ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ. –

ತಯಿದಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ ವಚೀಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಮನೋಸೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸುಚಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ ಗಹಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ, ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇ ಹಿ ಸತಿ ಸೀಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಅಸತಿ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏವಂವಿಧೇನ ಸೀಲೇನ ಸಹಗತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸೀಲಮಯೇ ಞಾಣಂ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲಮೇವ ಪಕತಂ ಸೀಲಮಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲಮಯೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ಅಸಂವರೇ ಆದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರೇ ಆನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ ಸೀಲಮಯಞಾಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ.

೩. ಸಂವರಿತ್ವಾ ಸಮಾದಹನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸೀಲಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಸಂವರಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸಮಾದಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾದಹನೇ ಪವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ. ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆದಹನಂ ಠಪನನ್ತಿ ಚ ಸಮಾದಹನಂ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇವೇತಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ.

ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ? ಸಮಾಧಾನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ. ಕಿಮಿದಂ ಸಮಾಧಾನಂ ನಾಮ? ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಾನಂ, ಠಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ –

ಲಕ್ಖಣಂ ತು ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ವಿಕ್ಖೇಪವಿದ್ಧಂಸನಂ ರಸೋ;

ಅಕಮ್ಪನಮುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಂ ಪನ.

ಭಾವೀಯತಿ ವಡ್ಢೀಯತೀತಿ ಭಾವನಾ, ಸಮಾಧಿ ಏವ ಭಾವನಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಸಮಾಧಿಭಾವನಾವಚನೇನ ಅಞ್ಞಂ ಭಾವನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯೇ ಞಾಣಂ.

೪. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನ ವಿನಾ ತೇನ, ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಉಪಕಾರಕತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇ ವವತ್ಥಾಪನೇ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ.

ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ತಾವ ಸಭಾವಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಪಞ್ಞತ್ತಿಆಪತ್ತಿಪರಿಯತ್ತಿನಿಸ್ಸತ್ತತಾವಿಕಾರಗುಣಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಸಭಾವೇ ದಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ಸದ್ಧಸ್ಸ ಘರಮೇಸಿನೋ;

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೯೦) –

ಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಯಂ.

‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ;

ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೩೦೪) –

ಆದೀಸು ಪುಞ್ಞೇ. ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಅಧಿವಚನಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೬-೧೦೮) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೩-೨೩೪) ಆಪತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೭೩) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೧). ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೫) ನಿಸ್ಸತ್ತತಾಯಂ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ ಮರಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೧೦.೧೦೭) ವಿಕಾರೇ. ‘‘ಛನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೫೦) ಗುಣೇ. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೦) ಪಚ್ಚಯೇ. ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦; ಅ. ನಿ. ೩.೧೩೭) ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಪರಿಪೂರಕಂ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಸಕಸಕಲಕ್ಖಣೇ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಚಿತ್ತೇನ ಅವಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ಏತಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಯೋಗಮಾರಭಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾಪಿತನಾಮರೂಪಸ್ಸ ತೇಸಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಯಾಯಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಏವ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಕಾತುಂ. ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸಿದ್ಧಂ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಞಾಣಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ ದುತಿಯತತಿಯಞಾಣಂ ವಿಯ ‘‘ಸಮಾದಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಾ.

‘‘ಸಮಾದಹಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ತಥಾ ಚೇ ಸಮಾದಹೇ;

ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥೋ ತದಾ ಅಹು, ಸಮಾನಭಾಗಾ ಯುಗನದ್ಧಾ ವತ್ತರೇ’’ತಿ. –

ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಾವ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೫. ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ, ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿ ಇತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾ ನ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಅನಾಗತಾ, ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಉದ್ಧಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ಅದ್ಧಾ ಸನ್ತತಿಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇಸಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೇಕಕ್ಖನ್ಧಲಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಲಾಪವಸೇನ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ನಿಚ್ಛಯನೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನೇ ಪಞ್ಞಾ.

ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಮಸನೇ ಅನುಮಜ್ಜನೇ ಪೇಕ್ಖಣೇ ಞಾಣಂ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಞ್ಹಿ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಞಾಣಾನನ್ತರಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಸುಖುಮಂ ವಾ ಹೀನಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ, ದುಕ್ಖತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ, ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೬. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನೇ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉದಯಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಭೇದೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಉದಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಉದಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಉದಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಉದಯಂ ವಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಚ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ಪಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂಸಮ್ಮಸನೇಯೇವ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣತ್ಥಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೭. ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸನೇ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ವಿವಿಧಾ ಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಜಾನನಾ ಪಸ್ಸನಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ ‘‘ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಿಖಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಇದಮೇವ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಸಿದ್ಧಾಯ ತಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾವ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಿಖಂ ಞಾಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಉದಯಬ್ಬಯಸ್ಸ ಸುಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇಸು ಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ವಹನ್ತೇ ಉದಯಂ ಪಹಾಯ ಭಙ್ಗೇ ಏವ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೮. ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತನಿಮಿತ್ತಆಯೂಹನಾಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಪೀಳಾಯೋಗತೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಯವಸೇನ ಗಹಣೂಪಗಮನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ. ಅಥ ವಾ ಭಯತೋ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಆದೀನವೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಮೇವ. ‘‘ಯಾ ಚ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ, ಯಞ್ಚ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ, ಯಾ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಟ್ಠಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕಮಿವ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದಿ ವಿಯ ತಿವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಸು ಸಿದ್ಧಾಸು ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಿಭವಚತುಯೋನಿಪಞ್ಚಗತಿಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿನವಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಪಭೇದಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘದೀಪಿಅಚ್ಛತರಚ್ಛಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಚಣ್ಡಗೋಣಚಣ್ಡಕುಕ್ಕುರಪಭಿನ್ನ- ಮದಚಣ್ಡಹತ್ಥಿಘೋರಆಸಿವಿಸಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಸುಸಾನರಣಭೂಮಿಜಲಿತಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಆದಯೋ ವಿಯ ಮಹಾಭಯಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾಪಿ ಏವಮೇವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ನೇವ ತಾಣಂ ನ ಲೇಣಂ ನ ಗತಿ ನ ಪಟಿಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸಗತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏಕಸಙ್ಖಾರೇಪಿ ಪತ್ಥನಾ ವಾ ಪರಾಮಾಸೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಯೋ ಭವಾ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರಪುಣ್ಣಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ವಿಯ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಘೋರವಿಸಾ ಆಸಿವಿಸಾ ವಿಯ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಾ ವಧಕಾ ವಿಯ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ, ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಗಾಮಘಾತಕಚೋರಾ ವಿಯ, ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ನವ ಚ ಸತ್ತಾವಾಸಾ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾ ಸಜೋತಿಭೂತಾ ವಿಯ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಣ್ಡಭೂತಾ ರೋಗಭೂತಾ ಸಲ್ಲಭೂತಾ ಅಘಭೂತಾ ಆಬಾಧಭೂತಾ ವಿಯ ಚ ನಿರಸ್ಸಾದಾ ನಿರಸಾ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ರಮಣೀಯಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಸವಾಳಕಮಿವ ವನಗಹನಂ, ಸಸದ್ದೂಲಾ ವಿಯ ಗುಹಾ, ಸಗಾಹರಕ್ಖಸಂ ವಿಯ ಉದಕಂ, ಸಮುಸ್ಸಿತಖಗ್ಗಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ, ಸವಿಸಂ ವಿಯ ಭೋಜನಂ, ಸಚೋರೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗೋ, ಆದಿತ್ತಮಿವ ಅಗಾರಂ, ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾ ವಿಯ ರಣಭೂಮಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏತಾನಿ ಸವಾಳಕವನಗಹನಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ಭೀತೋ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಲೋಮಹಟ್ಠಜಾತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸಮನ್ತತೋ ನಿರಸಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಆದೀನವತೋ ಸಮ್ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಾಭಿರಮತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಚಿತ್ತಕೂಟಪಬ್ಬತಪಾದಾಭಿರತೋ ಸುವಣ್ಣರಾಜಹಂಸೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಚಣ್ಡಾಲಗಾಮದ್ವಾರಆವಾಟೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಸತ್ತಸು ಮಹಾಸರೇಸುಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ಯೋಗೀರಾಜಹಂಸೋ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಾದೀನವೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಭಾವನಾರಾಮತಾಯ ಪನ ಭಾವನಾರತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸತ್ತಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸುವಣ್ಣಪಞ್ಜರೇಪಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸೀಹೋ ಮಿಗರಾಜಾ ನಾಭಿರಮತಿ, ತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸವಿತ್ಥತೇ ಪನ ಹಿಮವನ್ತೇಯೇವ ರಮತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಯೋಗೀಸೀಹೋ ತಿವಿಧೇ ಸುಗತಿಭವೇಪಿ ನಾಭಿರಮತಿ, ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ರಮತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೇತೋ ಸತ್ತಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ವೇಹಾಸಙ್ಗಮೋ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ ನಗರಮಜ್ಝೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಹಿಮವತಿ ಛದ್ದನ್ತರಹದೇಯೇವ ರಮತಿ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗೀವರವಾರಣೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೩) ನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಿಪದೇಯೇವ ರಮತಿ, ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ.

೯. ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ಚಜಿತುಂ ಕಾಮೇತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ. ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ, ಸನ್ತಿಟ್ಠನಂ ವಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಚ ಸಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಚ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಚಾತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಕಾಮತಾ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ. ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಕರಣತ್ಥಂ ಮಜ್ಝೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ. ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಏವಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ತಿಪ್ಪಕಾರಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಸು ಞಾಣಂ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾನಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖತಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂ’’ತಿ ಚ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ, ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಏಕತ್ತಾ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ – ‘‘ಯಾ ಚ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಯಾ ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಯಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಟ್ಠಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭). ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂತಿ ಬಹುವಚನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂತಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಪನ ತೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇಸು ಸಭೇದಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಜ್ಜತಿ ನ ಲಗ್ಗತಿ ನ ಬಜ್ಝತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಂ ಛಡ್ಡೇತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಜಾಲಬ್ಭನ್ತರಗತೋ ಮಚ್ಛೋ, ಸಪ್ಪಮುಖಗತೋ ಮಣ್ಡೂಕೋ, ಪಞ್ಜರಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ವನಕುಕ್ಕುಟೋ, ದಳ್ಹಪಾಸವಸಂಗತೋ ಮಿಗೋ, ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕಹತ್ಥಗತೋ ಸಪ್ಪೋ, ಮಹಾಪಙ್ಕಪಕ್ಖನ್ದೋ ಕುಞ್ಜರೋ, ಸುಪಣ್ಣಮುಖಗತೋ ನಾಗರಾಜಾ, ರಾಹುಮುಖಪವಿಟ್ಠೋ ಚನ್ದೋ, ಸಪತ್ತಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪುರಿಸೋತಿಏವಮಾದಯೋ ತತೋ ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಸುನ್ದರತರೋ. ಅಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಗತಾಲಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಪುನ ತೇ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಖವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನತ್ತವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಭರಿಯಾಯ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭರಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ತಸ್ಸಾ ಭರಿಯಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನೋ ಹೋತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ, ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಈಸಕಂ ಪೋಣೇ ಉದಕಫುಸಿತಾನಿ ಪತಿಲೀಯನ್ತಿ ಪಟಿಕುಟನ್ತಿ ಪಟಿವತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ವಾ ಪನ ಕುಕ್ಕುಟಪತ್ತಂ ವಾ ನ್ಹಾರುದದ್ದುಲಂ ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪರಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಞಾಣೇಹಿ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸೋ ವತ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಅಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಅನೋಕ್ಕಮಮಾನೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೯೮; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೬).

ವುತ್ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –

‘‘ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ? ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ? ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೭).

ಪಟ್ಠಾನೇ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅನುಲೋಮಂ ವೋದಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭).

ತಸ್ಸ ಹಿ ತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸದ್ಧಾ ಬಲವತರಾ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ, ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ, ಚಿತ್ತಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖತರಂ ಪವತ್ತತಿ. ತಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ. ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ. ತದನನ್ತರಂ ತಥೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಜವನಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಉಪರಿ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ ರಾಜಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವೋಹಾರಿಕಮಹಾಮತ್ತಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸುತ್ವಾ ಅಗತಿಗಮನಂ ಪಹಾಯ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದಮಾನೋ ತೇಸಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಪೋರಾಣಸ್ಸ ಚ ರಾಜಧಮ್ಮಸ್ಸ. ತತ್ಥ ರಾಜಾ ವಿಯ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠ ವೋಹಾರಿಕಮಹಾಮತ್ತಾ ವಿಯ ಅಟ್ಠ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ, ಪೋರಾಣರಾಜಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ, ಯಥಾ ರಾಜಾ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದಮಾನೋ ವೋಹಾರಿಕಾನಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ರಾಜಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಏವಮಿದಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಉಪರಿ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ. ತಸ್ಮಾ ಅನುಲೋಮಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦. ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ವಿಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ವಿವಟ್ಟತಿ ಪರಾವಟ್ಟತಿ ಪರಮ್ಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ವಿವಟ್ಟನಂ, ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂ ವಿವಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಏಕತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೨೭).

ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಾಭಿಭವನತೋ ಅರಿಯಗೋತ್ತಭಾವನತೋ ಗೋತ್ರಭು. ಇದಞ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣೇಹಿ ಪದುಮಪಲಾಸತೋ ಉದಕಮಿವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ಪತಿಲೀಯಮಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಆಸೇವನನ್ತೇ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸಙ್ಖಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಮಾನಂ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಖಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಾವತ್ತನಪಠಮಾಭೋಗಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರಭೂತಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾಸೇವನಉಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತವಸೇನ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಅಪುನರಾವತ್ತಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೧೧. ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಭತೋತಿ ಉಭತೋ, ದ್ವಯತೋತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ತದನುವತ್ತಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ ವಿವಟ್ಟತೀತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೨೭).

ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ ಪೇಕ್ಖತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗೀಯತಿ ಅನ್ವೇಸೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ. ಜಾತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ. ತಞ್ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಸಯಂವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಂ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುದ್ದಂ ಸೋಸಯಮಾನಂ ಸಬ್ಬಾಪಾಯದ್ವಾರಾನಿ ಪಿದಹಮಾನಂ ಸತ್ತಅರಿಯಧನಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಕುರುಮಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಂ ಪಜಹಮಾನಂ ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾನಿ ವೂಪಸಮಯಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವಮುಪನಯಮಾನಂ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಅನೇಕಾನಿ ಆನಿಸಂಸಸತಾನಿ ಪಟಿಲಾಭಯಮಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಪುರಿಸೋ, ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಪರತೀರೇ;

ವೇಗೇನಾಗಮ್ಮ ಯಥಾ, ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಓರಿಮತಿರತರುಬದ್ಧಂ.

ರಜ್ಜುಂ ವಾ ದಣ್ಡಂ ವಾ, ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾನ ಪಾರನಿನ್ನತನು;

ಪಾರಾಪನ್ನೋ ಪನ ತಂ, ಮುಞ್ಚಿಯ ವೇಧಂ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಪಾರೇ.

ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಸಕ್ಕಾಯಮಯಮ್ಹಿ ಓರಿಮೇ ತೀರೇ;

ದಿಟ್ಠಭಯೋ ಅಭಯೇ ಪನ, ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಅಮತಪಾರೇ.

ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸ, ಪಭುತಿಕವೇಗೇನ ಆಗತೋ ರಜ್ಜುಂ;

ರೂಪಾವ್ಹಂ ದಣ್ಡಂ ವಾ, ತದಿತರಖನ್ಧಾವ್ಹಯಂ ಸಮ್ಮಾ.

ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನ, ಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬವುತ್ತನಯತೋವ;

ಅನುಲೋಮೇಹುಲ್ಲಙ್ಘಿಯ, ನಿಬ್ಬುತಿನಿನ್ನೋ ತದಾಸನೋಪಗತೋ.

ತಂ ಮುಞ್ಚಿಯ ಗೋತ್ರಭುನಾ, ಅಲದ್ಧಆಸೇವನೇನ ತು ಪವೇಧಂ;

ಪತಿತೋ ಸಙ್ಖತಪಾರೇ, ತತೋ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ.

ಪಸ್ಸಿತುಕಾಮೋ ಚನ್ದಂ, ಚನ್ದೇ ಛನ್ನಮ್ಹಿ ಅಬ್ಭಪಟಲೇಹಿ;

ಥುಲಕಸುಖುಮಸುಖುಮೇಸು, ಅಬ್ಭೇಸು ಹಟೇಸು ವಾಯುನಾ ಕಮತೋ.

ಚನ್ದಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ನರೋ, ಯಥಾ ತಥೇವಾನುಲೋಮಞಾಣೇಹಿ ಕಮಾ;

ಸಚ್ಚಚ್ಛಾದಕಮೋಹೇ, ವಿನಾಸಿತೇ ಪೇಕ್ಖತೇ ಹಿ ಗೋತ್ರಭು ಅಮತಂ.

ವಾತಾ ವಿಯ ತೇ ಚನ್ದಂ, ಅಮತಂ ನ ಹಿ ಪೇಕ್ಖರೇನುಲೋಮಾನಿ;

ಪುರಿಸೋ ಅಬ್ಭಾನಿ ಯಥಾ, ಗೋತ್ರಭು ನ ತಮಂ ವಿನೋದೇತಿ.

ಭಮಿತಮ್ಹಿ ಚಕ್ಕಯನ್ತೇ, ಠಿತೋ ನರೋ ಅಞ್ಞದಿನ್ನಸಞ್ಞಾಯ;

ಉಸುಪಾತೇ ಫಲಕಸತಂ, ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಯಥಾ ವಿಜ್ಝೇ.

ಏವಮಿಧ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಮವಿಹಾಯ;

ನಿಬ್ಬಾನೇ ವತ್ತನ್ತಂ, ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಪದಾಲೇತಿ.

ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಜಲಧಿಂ, ಸೋಸಯತಿ ಪಿದಹತಿ ದುಗ್ಗತಿದ್ವಾರಂ;

ಕುರುತೇ ಚ ಅರಿಯಧನಿನಂ, ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಜಹಾತಿ.

ವೇರಭಯಾನಿ ಸಮಯತೇ, ಕರೋತಿ ನಾಥಸ್ಸ ಓರಸಸುತತ್ತಂ;

ಅಞ್ಞೇ ಚ ಅನೇಕಸತೇ, ಆನೀಸಂಸೇ ದದಾತಿ ಞಾಣಮಿದನ್ತಿ.

೧೨. ಪಯೋಗಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಞ್ಞಾ ಫಲೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಯೋಗೋತಿ ಭುಸೋ ಯೋಗೋ, ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಉಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಪಯೋಗೋ, ತಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ನಿಟ್ಠಾನಂ ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಕಿಂ ತಂ? ಚತುಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನಂ. ತಸ್ಸಾ ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಪವತ್ತಾ ಫಲೇ ಪಞ್ಞಾ ಪಯೋಗಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಞ್ಞಾ. ಫಲತಿ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ಫಲಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಫಲೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ವಿಪಾಕಭೂತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ತೀಣಿ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಏಕಂ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅನನ್ತರವಿಪಾಕತ್ತಾಯೇವ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ ‘‘ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹೂ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೬.೫; ಸು. ನಿ. ೨೨೮) ಚ, ‘‘ದನ್ಧಂ ಆನನ್ತರಿಕಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೬೨) ಚ ಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ತತಿಯಂ ಗೋತ್ರಭು, ಚತುತ್ಥಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಂ ಗೋತ್ರಭು, ಪಞ್ಚಮಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ದ್ವೇ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರಭು, ಛಟ್ಠಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಏಕಂ ಫಲಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಂ. ಕಾಲನ್ತರಫಲಂ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ಏತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ.

೧೩. ಛಿನ್ನವಟುಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಂ ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ. ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಂ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ, ವಿಮುತ್ತಭಾವೋ ವಾ. ತಸ್ಸಾ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಜಾನನಂ ಞಾಣಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಂ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಭಾವಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೩; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೮) ಹಿ ಇದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪನ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾವ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ತೇನ;

ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಇತಿ ವುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿ. (ನೇತ್ತಿ. ೪.೫ ನಿದ್ದೇಸವಾರ);

ಅಥ ವಾ ಅರಹತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಭಾವಾ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪. ತದಾ ಸಮುದಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ತದಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಚ ಸಮುದಾಗತೇ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಚ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಚ ಸಮಾಗತೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೇ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸ್ಸನಾ ಪೇಕ್ಖಣಾ ಪಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಭುಸಂ ಪಸ್ಸನಂ ಜಾನನಂ ಞಾಣಂ. ಇಮಿನಾ ಚ ಞಾಣದ್ವಯೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ, ತತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನೀತಿ. ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ನಯೇನ ಫಲಾದೀನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏಸ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ವತಾಹಂ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಅವಸಾನೇ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ಇತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ, ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮೀನಮ್ಪಿ. ಅರಹತೋ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋಯೇವ ಚೇಸೋ. ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ ವಾ ನ ವಾ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಭಾವತೋಯೇವ ಮಹಾನಾಮೋ ಸಕ್ಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕೋಸು ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೇನ ಮೇ ಏಕದಾ ಲೋಭಧಮ್ಮಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೭೫).

ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಾದೀನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಅಯಂ ಉಪಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಮಚ್ಛೇ ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಚ್ಛಖಿಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇ ಉದಕೇ ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಮುಖೇನ ಹತ್ಥಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಉದಕೇ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ ಮಚ್ಛಸಞ್ಞಾಯ ಗೀವಾಯ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾ ವತ ಮಯಾ ಮಚ್ಛೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ತುಟ್ಠೋ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಭೀತೋ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಗಹಣೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಗ್ಗನಙ್ಗುಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇತ್ವಾ ಬಾಹಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿಸೀಸೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ ರೇ ದುಟ್ಠಸಪ್ಪಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಥಲಂ ಆರುಯ್ಹ ಠಿತೋವ ‘‘ಮಹನ್ತಸ್ಸ ವತ ಭೋ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಮುಖತೋ ಮುತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಹಟ್ಠೋ ಆಗತಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕೇಯ್ಯ.

ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಚ್ಛಸಞ್ಞಾಯ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತುಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಆದಿತೋ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಭಯಾನಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಹಿ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತುಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಮುಖತೋ ಸಪ್ಪಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಂ ವಿಯ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದೀಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾಯನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ, ಸಪ್ಪೇ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಸಪ್ಪಗಹಣೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಸಪ್ಪಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮತಾ ವಿಯ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ, ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಕರಣಂ ವಿಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಸಪ್ಪಂ ಪರಿಬ್ಭಮೇತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಡಂಸಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಪಾಪನಂ ವಿಯ ತಿಲಕ್ಖಣಾರೋಪನೇನ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನುಲೋಮಞಾಣೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮೇತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ನಿಚ್ಚಸುಖತ್ತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಪಾಪನಂ, ಸಪ್ಪವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ, ಸಪ್ಪಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಥಲಂ ಆರುಯ್ಹ ಠಾನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಥಲಂ ಆರುಯ್ಹ ಠಿತಂ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಂ, ಹಟ್ಠಸ್ಸ ಆಗತಮಗ್ಗೋಲೋಕನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣನ್ತಿ.

ಇಮೇಸಞ್ಚ ಸುತಮಯಞಾಣಾದೀನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಚ ದೇಸನಕ್ಕಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇಸು ಪಠಮಂ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅಪಚಯಗಾಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ತನುಭಾವಾಯ, ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯ, ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೭೭, ೩೬೧-೩೬೩) ಚ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂಯೇವ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಪತ್ತಾನುರೂಪೇನೇವ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸ್ಸ ಆದಿಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಕ್ಕಮೋ ಪನ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ಸೋ ಪನ ಕಮೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ ದೇಸನಕ್ಕಮೋತಿ.

‘‘ಪಠಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದಂ;

ಅಬ್ಬುದಾ ಜಾಯತೇ ಪೇಸಿ, ಪೇಸಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ ಘನೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೫) –

ಏವಮಾದಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೮) ಏವಮಾದಿ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ, ರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯೩-೯೫) ಏವಮಾದಿ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೨) ವಾ, ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಂ ಕಥೇಸಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ದಾನಕಥಂ ಸೀಲಕಥಂ ಸಗ್ಗಕಥಂ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ ಓಕಾರಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಕಾಸೇಸೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೧; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೮; ೨.೮೩) ವಾ ಏವಮಾದಿ ದೇಸನಕ್ಕಮೋ. ಇಧ ಪನ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಚ ತದುಭಯವಸೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ದೇಸನಕ್ಕಮೋ ಚಾತಿ ತಯೋ ಕಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೫. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸರೂಪೇನ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಞಾಣಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಧಾ ನಾಮರೂಪಪ್ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಜ್ಝತ್ತವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ವತ್ಥುನಾನತ್ತೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಞಾಣಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ಸಕಲೇ ಹಿ ನಾಮರೂಪೇ ವುತ್ತೇ ಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಯಞ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸತಿ. ಲೋಕುತ್ತರನಾಮಞ್ಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ನ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅವಿಪಸ್ಸನೂಪಗತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತವವತ್ಥಾನೇತಿ ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಮಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತೇನ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೬೨) ಹಿ ಅಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೮; ಧ. ಸ. ೧೬೧), ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩) ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ. ‘‘ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೨೦) ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ. ‘‘ಅಯಂ ಖೋ, ಪನಾನನ್ದ, ವಿಹಾರೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೭) ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇ, ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇಧ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾನಂ ವವತ್ಥಾನೇ ಅಜ್ಝತ್ತವವತ್ಥಾನೇ. ವತ್ಥುನಾನತ್ತೇತಿ ವತ್ಥೂನಂ ನಾನಾಭಾವೇ, ನಾನಾವತ್ಥೂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಭವಙ್ಗಮನೋಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವತ್ಥೂತಿ ವುತ್ತೋ. ಆವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ.

೧೬. ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಛಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ಬಹಿಭೂತೇಸು ತೇಸಂ ವಿಸಯೇಸು. ಗೋಚರನಾನತ್ತೇತಿ ವಿಸಯನಾನತ್ತೇ.

೧೭. ಚರಿಯಾವವತ್ಥಾನೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಚರಿಯಾಅಞ್ಞಾಣಚರಿಯಾಞಾಣಚರಿಯಾವಸೇನ ಚರಿಯಾನಂ ವವತ್ಥಾನೇ. ‘‘ಚರಿಯವವತ್ಥಾನೇ’’ತಿ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ.

೧೮. ಚತುಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಆದೀನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವವತ್ಥಾನೇ. ಭೂಮೀತಿ ಚ ‘‘ಭೂಮಿಗತಞ್ಚ ವೇಹಾಸಟ್ಠಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೬) ಪಥವಿಯಂ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಅಭೂಮಿಂ ತಾತ, ಮಾ ಸೇವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೬.೩೪) ವಿಸಯೇ. ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೯೮೮) ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ. ಇಧ ಪನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತತಿ. ಪರಿಚ್ಛೇದೇತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

೧೯. ನವಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಮೂಲಕವಸೇನ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕವಸೇನ ಚ ನವನ್ನಂ ನವನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವವತ್ಥಾನೇ. ಇಮೇಸು ಚ ಪಞ್ಚಸು ಞಾಣೇಸು ಪಠಮಂ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮಾ ವವತ್ಥಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ವತ್ಥುನಾನತ್ತೇ ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ತೇಸಂ ವಿಸಯಾ ವವತ್ಥಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಗೋಚರನಾನತ್ತೇ ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಪರಾನಿ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನಿ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನಂ ನವನ್ನಂ ವಸೇನ ಗಣನಾನುಲೋಮೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

೨೦. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ನಾಮರೂಪಸ್ಸೇವ ಪಭೇದತೋ ವವತ್ಥಾಪನಞಾಣಂ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ, ತದನನ್ತರಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ, ತದನನ್ತರಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾ. ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಚ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಞಾತಟ್ಠೇ ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಞಾಣಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ, ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ. ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ. ತೇಸುಯೇವ ಪನ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಪಜಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾವ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮಿ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅನ್ತರೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮಿ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅನ್ತರೇ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೨) ಏವಂ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಪಹಾನಸಾಧಿಕಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವೇನ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ಸೋಭನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಜಾನನವಸೇನ ಸೋಭನಂ ಜಾನನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಞಾತಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಜಾನನಸಭಾವಂ ಞಾಣಂ.

೨೧. ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾತಿ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ಬ್ಯಾಪನಟ್ಠೇನ ಪರಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಕಿಚ್ಚಸಮಾಪನವಸೇನ ವಾ ಬ್ಯಾಪಿತಂ ಜಾನನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೀರಣಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಸಭಾವಂ, ಸಮ್ಮಸನಸಭಾವಂ ವಾ ಞಾಣಂ.

೨೨. ಪಹಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಪಜಹನಾ ಪಞ್ಞಾ, ಪಜಹತೀತಿ ವಾ, ಪಜಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಪಹಾನಂ. ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಚಜನಸಭಾವಂ ಞಾಣಂ.

೨೩. ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾತಿ ವಡ್ಢನಪಞ್ಞಾ. ಏಕರಸಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏಕಕಿಚ್ಚಸಭಾವಂ ಞಾಣಂ, ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ವಾ ಏಕರಸಸಭಾವಂ ಞಾಣಂ.

೨೪. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಪಞ್ಞಾ. ಫಸ್ಸನಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತದುಭಯವಸೇನೇವ ವಿನ್ದನಸಭಾವಂ ಞಾಣಂ.

೨೫-೨೮. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಹಾನಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಞಾಣಾನಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಚಾತಿ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೇತುಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ತದುಭಯಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿವಿಸಯತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಞಾಣೇಸು ಪವತ್ತನತೋ ತದನನ್ತರಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ. ಪ-ಕಾರಂ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಚ ಪಠನ್ತಿ.

೨೯-೩೧. ಇತೋ ಪರಾನಿ ವಿಹಾರಟ್ಠೇ ಞಾಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನಿ ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದತೋ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ವಿಹಾರಟ್ಠೇ ಞಾಣಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಹೋತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಟ್ಠೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಧಮ್ಮಸಭಾವೇ ಞಾಣಞ್ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಬ್ಬಾನೇ ಞಾಣಂ ಪನ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಏವ. ತತ್ಥ ವಿಹಾರನಾನತ್ತೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ನಾನಾವಿಪಸ್ಸನಾವಿಹಾರೇ. ವಿಹಾರಟ್ಠೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಹಾರಸಭಾವೇ. ವಿಹಾರೋತಿ ಚ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಏವ. ಸಮಾಪತ್ತಿನಾನತ್ತೇತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ನಾನಾಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ. ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಫಲಭೂತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾ. ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿನಾನತ್ತೇತಿ ಉಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

೩೨. ತತೋ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸಾಧಕಸ್ಸ ‘‘ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಆಸವಸಮುಚ್ಛೇದಸಮತ್ಥತಂ ಅನನ್ತರಫಲದಾಯಕತ್ತಞ್ಚ ಕಾರಣೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಪರೇನಾಕಾರೇನ ವತ್ತುಕಾಮೇನ ತದೇವ ‘‘ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಅವಿಕ್ಖೇಪಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ನ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಆಸವಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಫಲದಾಯಕತ್ತಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣವಚನಂ. ಆಸವಸಮುಚ್ಛೇದೇತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪಿ ಸನ್ದನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುಂ, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಂ ಸವನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಸವಾ, ಏತಂ ಧಮ್ಮಂ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಆ-ಕಾರೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇಯೇವ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸಿ, ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಭವೀ’’ತಿಆದಿ.

ಆಯತಂ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿಪಿ ಆಸವಾ, ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ. ಪಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮಾಸವಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಪಞ್ಞಾ.

ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಮನನ್ತರಂ ನಿಯಮೇನೇವ ಫಲಪ್ಪದಾನತೋ ಆನನ್ತರಿಕೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ. ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿನಿಸೇಧಕೋ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಯಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಚ ಉಡ್ಡಯ್ಹನವೇಲಾ ಅಸ್ಸ, ನೇವ ತಾವ ಕಪ್ಪೋ ಉಡ್ಡಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಯಾವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಠಿತಕಪ್ಪೀ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಠಿತಕಪ್ಪಿನೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೧೭).

ಇದಂ ತೇನ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ.

೩೩. ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಫಲಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ಇಮಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಅರಣವಿಹಾರಞಾಣಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಅರಹತೋಯೇವ ಸತತಮೇವ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ ಅರಣವಿಹಾರೇ ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತದನನ್ತರಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭವೇಪಿ ಬಹುಸಮ್ಭಾರತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಚ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತದನನ್ತರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತತ್ತಾ ದೀಘಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತದನನ್ತರಂ ಸಮಸೀಸಟ್ಠಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಖಯಾನನ್ತರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತತ್ತಾ ರಸ್ಸಕಾಲಿಕನ್ತಿ ಸಮಸೀಸಟ್ಠೇ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಸನ್ತೋ ಚಾತಿ ಚ-ಕಾರೋ ದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಞ್ಚ ಸನ್ತೋ ವಿಹಾರಾಧಿಗಮೋ ಚ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತತಾ ಚಾತಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ. ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಅಧಿಪತಿಯೇವ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ಅಧಿಪತಿತೋ ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ದಸ್ಸನಞ್ಚ ತಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ವಿಹರತೀತಿ ವಿಹಾರೋ, ವಿಹರನ್ತಿ ತೇನ ವಾತಿ ವಿಹಾರೋ, ಅಧಿಗಮ್ಮತಿ ಪಾಪುಣೀಯತೀತಿ ಅಧಿಗಮೋ, ವಿಹಾರೋ ಏವ ಅಧಿಗಮೋ ವಿಹಾರಾಧಿಗಮೋ. ಸೋ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವಿರಹಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಸನ್ತೋ. ಸೋ ಚ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾ. ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತೋ, ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತೋತಿ ವಾ ಪಣೀತೋ, ಪಣೀತೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ವಿಸಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ತಪ್ಪರಮೋ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತತಾ. ಸಾ ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಾಧಿಮುತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾ ಏವ.

ಅರಣವಿಹಾರೇತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸವಿಹಾರೇ. ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ರಣನ್ತಿ ಸತ್ತೇ ಚುಣ್ಣೇನ್ತಿ ಪೀಳೇನ್ತೀತಿ ರಣಾ, ರಣನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕನ್ದನ್ತಿ ಪರಿದೇವನ್ತೀತಿ ವಾ ರಣಾ. ವುತ್ತೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ವಿಹಾರೋ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರಣಾತಿ ಅರಣೋ. ವಿವಿಧೇ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಹರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಹಾರೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಅರಣೇ ವಿಹಾರೇ. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೨) ವುತ್ತಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಚ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಯ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಯಾ ಚ ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತನ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೨೩ ಆದಯೋ) ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ ಅರಣಪಟಿಪದಾ, ಸಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಭಗವತಾ –

‘‘ಅರಣವಿಭಙ್ಗಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ… ನ ಕಾಮಸುಖಂ ಅನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯ ಹೀನಂ ಗಮ್ಮಂ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಂ ಅನರಿಯಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ, ನ ಚ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯ ದುಕ್ಖಂ ಅನರಿಯಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ. ಏತೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಚಕ್ಖುಕರಣೀ ಞಾಣಕರಣೀ ಉಪಸಮಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಉಸ್ಸಾದನಞ್ಚ ಜಞ್ಞಾ, ಅಪಸಾದನಞ್ಚ ಜಞ್ಞಾ, ಉಸ್ಸಾದನಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಅಪಸಾದನಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ನೇವುಸ್ಸಾದೇಯ್ಯ ನ ಅಪಸಾದೇಯ್ಯ, ಧಮ್ಮಮೇವ ದೇಸೇಯ್ಯ. ಸುಖವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಜಞ್ಞಾ, ಸುಖವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಞತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಮನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ರಹೋವಾದಂ ನ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ಸಮ್ಮುಖಾ ನ ಖೀಣಂ ಭಣೇ, ಅತರಮಾನೋವ ಭಾಸೇಯ್ಯ ನೋ ತರಮಾನೋ, ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಂ ನಾಭಿನಿವೇಸೇಯ್ಯ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಯಮುದ್ದೇಸೋ ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ …ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಸುಖಿನೋ ಸೋಮನಸ್ಸಾನುಯೋಗಂ ಅನನುಯೋಗೋ ಹೀನಂ…ಪೇ… ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅವಿಘಾತೋ ಅನುಪಾಯಾಸೋ ಅಪರಿಳಾಹೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ. ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೋ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನನುಯೋಗೋ ದುಕ್ಖಂ ಅನರಿಯಂ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ. ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ …ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ…ಪೇ… ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾಯಂ ನೇವುಸ್ಸಾದನಾ ನ ಅಪಸಾದನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಂ ಪವಿವೇಕಸುಖಂ ಉಪಸಮಸುಖಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಸುಖಂ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯ್ವಾಯಂ ರಹೋವಾದೋ ಭೂತೋ ತಚ್ಛೋ ಅತ್ಥಸಂಹಿತೋ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ …ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯ್ವಾಯಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಖೀಣವಾದೋ ಭೂತೋ ತಚ್ಛೋ ಅತ್ಥಸಂಹಿತೋ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಿದಂ ಅತರಮಾನಸ್ಸ ಭಾಸಿತಂ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋ…ಪೇ… ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯ್ವಾಯಂ ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಯಾ ಚ ಅನಭಿನಿವೇಸೋ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಚ ಅನತಿಸಾರೋ, ಅದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅರಣೋತಿ. ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮ, ಅರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮ. ಸರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಞತ್ವಾ ಅರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಞತ್ವಾ ಅರಣಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಏವಞ್ಹಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಸುಭೂತಿ ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅರಣಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ಚ ಸನ್ತೇನ ವಿಹಾರಾಧಿಗಮೇನ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಕಾಮಸುಖಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಂ ಅನನುಯೋಗೋ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಏವ. ಅರಹತೋ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಭಾಗಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಮಗ್ಗವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಚ. ಸೇಸಾ ಪನ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಹನ್ತೋ ಅರಣವಿಹಾರಿನೋ, ಅಞ್ಞೇ ಅರಹನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾ’’ತಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೇ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾಪಿ ಉಸ್ಸಾದನಾಪಸಾದನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತೇನೇವ ಭಗವಾ ತಂಯೇವ ಅರಣಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಚ ವಣ್ಣೇಸಿ, ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅರಣವಿಹಾರೀನಂ ಯದಿದಂ ಸುಭೂತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೯೮, ೨೦೧) ಚ ಅರಣವಿಹಾರೀನಂ ಅಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸೀತಿ.

೩೪. ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹೀತಿ ಸಮಥಬಲವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇಹಿ. ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ವಾ. ತಯೋ ಚಾತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತಿಣ್ಣಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಕಾಯಸಙ್ಖಾರಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ಥಂ ನಿರೋಧತ್ಥಂ, ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋಳಸಹೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಿ ಅಟ್ಠ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅಟ್ಠಾತಿ ಸೋಳಸಹಿ. ಞಾಣಚರಿಯಾಹೀತಿ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತೀಹಿ. ನವಹೀತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿ ತದುಪಚಾರೋ ಚಾತಿ ನವಹಿ. ವಸಿಭಾವತಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಲಹುತಾ, ಯಥಾಸುಖವತ್ತನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ವಸೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಸೀ, ವಸಿನೋ ಭಾವೋ ವಸಿಭಾವೋ, ವಸಿಭಾವೋ ಏವ ವಸಿಭಾವತಾ, ಯಥಾ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯಮೇವ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯತಾ. ಏವಂವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾ ವಸಿಭಾವತಾಯ ಪಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸಿ-ಕಾರಂ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಚ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ಚ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ಚಾತಿ ಚ-ಕಾರೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ.

ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಞಾಣಂ, ಯಥಾ ಅಜಿನಮ್ಹಿ ಹಞ್ಞತೇ ದೀಪೀತಿ. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಚ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಅಭಾವಮತ್ತಂ, ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ಅಭಾವಮತ್ತತ್ತಾ ನಿರೋಧೋತಿ ಚ. ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜೀಯತಿ ನಾಮಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

೩೫. ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ. ಪವತ್ತಪರಿಯಾದಾನೇತಿ ಪವತ್ತನಂ ಪವತ್ತಂ, ಸಮುದಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಲೇಸಪವತ್ತಂ ಖನ್ಧಪವತ್ತಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಪವತ್ತಪರಿಯಾದಾನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಪರಿಯಾದಾನೇ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ.

೩೬. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಛೇದೇತಿ ಸನ್ತತಿಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ನಿರೋಧೇ. ನಿರೋಧೇ ಚ ಅನುಪಟ್ಠಾನತಾತಿ ನಿರೋಧೇ ಗತೇ ಪುನ ನ ಉಪಟ್ಠಾನತಾಯ, ಪುನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಚ ನಿರೋಧೇ ಚ ಅನುಪಟ್ಠಾನತಾ ಚಾತಿ ಚ-ಕಾರೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ.

ಸಮಸೀಸಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ಸಮಾನಿ, ತಣ್ಹಾದೀನಿ ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ. ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಿತತ್ತಾ ಸಮಾನಿ, ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಧಾನತ್ತಾ ಚ ಕೋಟಿತ್ತಾ ಚ ಸೀಸಾನಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರೋಗೇ ವಾ ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಿ ಸಮಾನಿ ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಸೀಸಾನಿ ಚ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಸಮಸೀಸೀ, ಸಮಸೀಸಿಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮಸೀಸಟ್ಠೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಸೀಸಟ್ಠೇ, ಸಮಸೀಸಿಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ರೋಗೇ ವಾ ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನ ಜೀವಿತೇ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಇರಿಯಾಪಥೇ ರೋಗೇ ಸಭಾಗಜೀವಿತೇ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪತ್ವಾ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತೋಯೇವ ಸಮಸೀಸಿಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಸೀಸಿಭಾವೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ (ಪು. ಪ. ೧೬), ತಸ್ಸಾ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪು. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧೬) –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಸೀಸೀ? ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಸೀಸೀ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೧೬).

‘‘ಸಮಸೀಸಿನಿದ್ದೇಸೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ, ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಏಕವಾರಂಯೇವ, ಏಕಕಾಲಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯಾದಾನನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಯೋ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಪನೇಸ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಯೋ ಠಿತಕೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತಕೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಯೋ ನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಯೋ ನಿಪನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಏಕಂ ರೋಗಂ ಪತ್ವಾ ಅನ್ತೋರೋಗೇಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ. ಕತರೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ? ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ. ಯಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸೀಸದ್ವಯಂ ಸಮಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ. ಕಥಮಿದಂ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ? ವಾರಸಮತಾಯ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಮೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ ಏವ ಉಭಯಸೀಸಪರಿಯಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಮಂ ಹೋತಿ ನಾಮ. ತೇನಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಮೇವ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ.

೩೭. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸುತಮಯಸೀಲಮಯಭಾವನಾಮಯಞಾಣಾನಿ ವಟ್ಟಪಾದಕಾನಿ ಸಲ್ಲೇಖಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಪಾದಕಾನೇವ ಏತಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಞಾಣಾನಿ ಸಲ್ಲೇಖಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚನೀಕಸಲ್ಲೇಖನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಸೀಸಟ್ಠೇ ಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಸಲ್ಲೇಖಟ್ಠೇ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಪುಥುನಾನತ್ತತೇಜಪರಿಯಾದಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಟ್ಠೇನ ಪುಥೂನಂ ರಾಗಾದೀನಞ್ಚ ನಾನತ್ತಾನಂ ನಾನಾಸಭಾವಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಞ್ಚ ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನ ‘‘ತೇಜಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಾನೇ ಖೇಪನೇ ಪಞ್ಞಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಮ್ಹಿ ಸತ್ತತಿಂಸಭೇದೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಪುಥುಭೂತಾ ನಾನತ್ತಭೂತಾ ಚ ತೇಜಾ ಏವ ತೇಸಂ ಪುಥುಭೂತಾನಂ ನಾನತ್ತಭೂತಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ತೇಜಾನಂ ಪರಿಯಾದಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಜೇಹಿಯೇವ ಪುಥೂನಂ ನಾನತ್ತಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಸಲ್ಲೇಖಟ್ಠೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಸಲ್ಲೇಖತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಕೇ ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದೇ ಸಲ್ಲೇಖಸಭಾವೇ ಞಾಣಂ. ‘‘ಪರೇ ವಿಹಿಂಸಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಅವಿಹಿಂಸಕಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೮೩) ನಯೇನ ಭಗವತಾ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತನ್ತೇ ವುತ್ತೋ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಭೇದೋಪಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹಿತೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೮. ಇದಾನಿ ಸಲ್ಲೇಖೇ ಠಿತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತಪಗ್ಗಹಟ್ಠೇತಿ ಕೋಸಜ್ಜವಸೇನ ಅಸಲ್ಲೀನೋ ಅಸಙ್ಕುಚಿತೋ ಅತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತೋ. ಅತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಉದಕಞ್ಹಿ ನಯನ್ತಿ ನೇತ್ತಿಕಾ, ಉಸುಕಾರಾ ನಮಯನ್ತಿ ತೇಜನಂ;

ದಾರುಂ ನಮಯನ್ತಿ ತಚ್ಛಕಾ, ಅತ್ತಾನಂ ದಮಯನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ. ಆದಿ (ಧ. ಪ. ೮೦-೮೨) –

ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪಹಿತೋ ಪೇಸಿತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋ ಅತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಪಹಿತತ್ತೋ. ಅತ್ತಾತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅತ್ತಾನಂ ವಧಿತ್ವಾ ವಧಿತ್ವಾ ರೋದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೮೮೦). ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪಹಿತತ್ತೋ ಚಾತಿ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತೋ. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತೀತಿ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪಗ್ಗಹೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ಪಗ್ಗಹಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೋ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತಪಗ್ಗಹಟ್ಠೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತಪಗ್ಗಹಟ್ಠೇ. ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಮ್ಹೇಪಿ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಂ ಪದಹೇಯ್ಯಾಥ. ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತು, ಉಪಸುಸ್ಸತು ಸರೀರೇ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ. ಯಂ ತಂ ಪುರಿಸಥಾಮೇನ ಪುರಿಸವೀರಿಯೇನ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ತಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಪಹಿತತ್ತವಚನೇನ ಪಧಾನಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ ಅನಿವತ್ತನತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಗ್ಗಹಟ್ಠವಚನೇನ ಪನ ಕೋಸಜ್ಜುದ್ಧಚ್ಚವಿಮುತ್ತಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ವುತ್ತಂ.

ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವೀರಭಾವೋ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ, ವಿಧಿನಾ ವಾ ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನ ಈರಯಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ. ತದೇತಂ ಉಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣಂ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೩) ವಚನತೋ ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಸಮ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆರಮ್ಭೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ. ಇಮಿನಾ ಸೇಸಾರಮ್ಭೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಭಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮೇ ಆಪತ್ತಿಯಂ ಕಿರಿಯಾಯಂ ವೀರಿಯೇ ಹಿಂಸಾಯಂ ವಿಕೋಪನೇತಿ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಆಗತೋ.

‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಭಪಚ್ಚಯಾ;

ಆರಮ್ಭಾನಂ ನಿರೋಧೇನ, ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೪೯) –

ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಭೋತಿ ಆಗತಂ. ‘‘ಆರಮ್ಭತಿ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೪೨; ಪು. ಪ. ೧೯೧) ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ. ‘‘ಮಹಾಯಞ್ಞಾ ಮಹಾರಮ್ಭಾ, ನ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಮಹಪ್ಫಲಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೯; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೦) ಏತ್ಥ ಯೂಪುಸ್ಸಾಪನಾದಿಕಿರಿಯಾ. ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ, ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೫) ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಂ. ‘‘ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಾಣಂ ಆರಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೫೧-೫೨) ಏತ್ಥ ಹಿಂಸಾ. ‘‘ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೦; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೩) ಏತ್ಥ ಛೇದನಭಞ್ಜನಾದಿಕಂ ವಿಕೋಪನಂ. ಇಧ ಪನ ವೀರಿಯಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆರಮ್ಭೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ’’ತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ಆರಭನಕವಸೇನ ಆರಮ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇ ಞಾಣಂ. ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತಾ ಪಹಿತತ್ತಾತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಸಲ್ಲೀನಭಾವೇನ ಪಹಿತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಮಪಾಠೋಯೇವ ಸುನ್ದರೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಮತಾ ಅಸಲ್ಲೀನತ್ತತಾ, ಸತಿಸಮಾಧಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಮತಾ ಪಹಿತತ್ತತಾ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಮತಾ ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

೩೯. ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಿದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಫಲಂ ಪತ್ತೇನ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ಅತ್ಥಸನ್ದಸ್ಸನೇ ಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ನಾನಾಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನತಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತವಸೇನ ನಾನಾಧಮ್ಮಾನಂ ಪಕಾಸನತಾ ದೀಪನತಾ ದೇಸನತಾ. ಪಕಾಸನತಾತಿ ಚ ಪಕಾಸನಾ ಏವ. ಅತ್ಥಸನ್ದಸ್ಸನೇತಿ ನಾನಾಅತ್ಥಾನಂ ಪರೇಸಂ ಸನ್ದಸ್ಸನೇ. ಧಮ್ಮಾ ಚ ಅತ್ಥಾ ಚ ತೇ ಏವ.

೪೦. ಇದಾನಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾರಣಂ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸಙ್ಗಹತಾ ನಾನತ್ತೇಕತ್ತಪಟಿವೇಧೇತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸಙ್ಗಹತಾಯ ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ನಾನತ್ತಸ್ಸ ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಂ ಏಕತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವೇಧೋ, ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಪನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಫಲಪಞ್ಞಾ ಚ. ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಕ್ಖಣೇ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿವೇಧೋ, ಫಲಪಞ್ಞಾ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿವೇಧೋ. ಏಕಸಙ್ಗಹತಾತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ, ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ, ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ, ಗಣನಸಙ್ಗಹೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಙ್ಗಹೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖತ್ತಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಸಬ್ಬೇ ವೇಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸುದ್ದಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ, ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ. ‘‘ಏಕಜಾತಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಜಾತಿಯಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಮಾಗಧಿಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾರುಕಚ್ಛಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯೋ, ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ. ‘‘ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಾ ಸಂವಡ್ಢಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಜಾತಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿವುತ್ಥೋಕಾಸೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಅಸ್ಸಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ರಥಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ, ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇವ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾ. ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಕತಮಂ ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೧) ಅಯಂ ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ. ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಥಟ್ಠಾದೀಸು ದ್ವಾದಸಸು ಆಕಾರೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಏಕೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಸಙ್ಗಹಾ, ಏಕಸಙ್ಗಹಾನಂ ಭಾವೋ ಏಕಸಙ್ಗಹತಾ.

ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಂ. ದಸ್ಸನಮೇವ ವಿಸುದ್ಧಿ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಏವ ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣಂ. ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಫಲಞಾಣಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ.