ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೭೯. ಏವಂ ನಾನಾಸುತ್ತವಸೇನ ಏಕಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ಹಾರವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾತಿ ಗಾಥಾ. ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ಆರದ್ಧೋ, ಏವಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ, ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ಗಾಥಾ, ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ಕಿಂ ನಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಮುಖೇನ ಆರದ್ಧನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಹಾರನಯಾನಂ ವಿಸಯಭೇದತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ, ನ ಏವಂ ನಯಾ. ನಯಾ ಪನ ನಾನಾಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಹಿ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಯ ನಯತೋ ಅನುಬುಜ್ಝಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಯತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ನಯೋ. ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಪನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಸೇನ ಮೂಲಪದವಿಭಾಗತೋ ತಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಏಕಮೇಕೋ ಚೇತ್ಥ ಯತೋ ನೇತಿ, ಯಞ್ಚ ನೇತಿ, ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ ದ್ವಿಸಙ್ಗಹೋ ಚತುಛಅಟ್ಠದಿಸೋ ಚಾತಿ ಭಿನ್ನೋ ಹಾರನಯಾನಂ ವಿಸಯೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಯಾ ತಯೋ ಚ ಸುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಸಙ್ಗಹವಾರ). ಏವಂ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯತ್ತಾ ಹಾರನಯಾನಂ ಹಾರೇಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ನಯೇ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಕೇ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ? ನಯಾ. ನಯಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ? ತಂತಂಮೂಲಪದೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾ. ಸಾ ಹಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೧). ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಚಾತಿಆದಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಅಸುಕಸ್ಸ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಕಾಲೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಭವತಣ್ಹಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ನಾಹೋಸೀತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾನಂ ನ ಕಾಚಿ ಪುರಿಮಾ ಮರಿಯಾದಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನಮತಗ್ಗತ್ತಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಂಸಾರೋ, ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪; ಕಥಾ. ೭೫) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಸು. ಯದಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಂಯೋಜನಭಾವೋ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ನೀವರಣಭಾವೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇಹಿ ಭವೇಹಿ ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸವತ್ಥೂಸು ಬದ್ಧಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಕ್ಖೇನ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಹಾಯೇನ ದ್ವಾದಸವಿಧೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸವತ್ಥುಭೂತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾತಿ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತಾ ರೂಪಾದೀನಿ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇನ. ದಿಟ್ಠಿವಿಚರಿತೇ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಕಿಲಿಸ್ಸನಪಯೋಗಂ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನಪಟಿಪತ್ತಿಂ. ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗನ್ತಿ ಕಾಮಸುಖಸ್ಸ ಅಲ್ಲೀಯನಪಯೋಗಂ ಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಂ.

ಯದಿಪಿ ಬಾಹಿರಕಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಚ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ, ಅಯಂ ತಸ್ಸಾ ವಿರಾಗೋ’’ತಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪನ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಇತಿ ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಿಹೇತುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ಕಾ ಪನ ಕಥಾ ನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಹೇತೂಸೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾತಿ ಸಚ್ಚದೇಸನಾ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಂ, ತಾಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾಸವನಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮಥಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಉಪಸಮಸುಖಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೂಪಸಮಸುಖಾಧಿಗಮೋ. ವಿಪರೀತಚೇತಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಟ್ಠಚೇತಾ. ನತ್ಥಿ ಸುಖೇನ ಸುಖನ್ತಿ ಯಂ ಅನವಜ್ಜಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸುಖೇನ ಕಾಯಂ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥಂ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಉಪಸಮಸುಖಂ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುಕ್ಖೇನಾತಿ ಕಾಯಖೇದನದುಕ್ಖೇನ.

ಸೋ ಲೋಕಂ ವಡ್ಢಯತೀತಿ ಸೋ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವೇನ್ತೋ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತಿ ಪೀನೇತಿ. ಪುತ್ತನತ್ತುಪರಮ್ಪರಾಯ ವಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದನತೋ ಸತ್ತಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತಿ. ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪನೇನ ಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನೇನ ಚ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ನಾತಿದಳ್ಹತಾಯ ಏವಂಸಞ್ಞೀ. ದಳ್ಹತಾಯ ಏವಂದಿಟ್ಠೀ ದುಕ್ಖೇನ ಸುಖಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ಪುಞ್ಞಸಞ್ಞೀ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ಚ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತದಭಿಞ್ಞಾ ಸನ್ತಾತಿ ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋ ಸಮಾನಾ. ರೋಗಮೇವ ವಡ್ಢಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವರೋಗಮೇವ ಕಿಲೇಸರೋಗಮೇವ ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ವಡ್ಢೇನ್ತಿ. ಗಣ್ಡಸಲ್ಲೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರೋಗಾಭಿತುನ್ನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೋಗಬ್ಯಾಧಿತಾ. ಗಣ್ಡಪಟಿಪೀಳಿತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗಣ್ಡಬಾಧಿತಾ. ಸಲ್ಲಾನುವಿದ್ಧಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಲ್ಲೇನ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ. ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಾನೀತಿ ಉಪಪಜ್ಜನಚವನಾನಿ. ಉಗ್ಘಾತನಿಗ್ಘಾತನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾವಚಭಾವಂ. ರೋಗಗಣ್ಡಸಲ್ಲಭೇಸಜ್ಜನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೋಗಾದಿತಿಕಿಚ್ಛನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ರೋಗನಿಗ್ಘಾತಕಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ರೋಗನಿಗ್ಘಾತಕನ್ತಿ ರೋಗವೂಪಸಮನಂ. ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇಸಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೇನ ಕಥೇತಿ.

ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಸಂಕಿಲೇಸವನ್ತೋ, ತೇಹಿ ವಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸಮಾನೋ ರೂಪಾರೂಪಕಾಯೋ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ. ತದಭಿಸಙ್ಗೋ ತಣ್ಹಾತಿ ತತ್ಥ ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ಆಸಙ್ಗೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ತಣ್ಹಾ.

೮೦. ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇ ಪವತ್ತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಬಲವಾ, ನ ತಥಾ ಅತ್ತನಿಯಾಭಿನಿವೇಸೋ. ಏಸ ನಯೋ ವೇದನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ. ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧಭಾವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ವೇದನಾದಿಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತಾಧಾರಂ ವಾ ರೂಪಂ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾಧಾರಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ. ವೇದನಾವನ್ತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಿಯಾಭಿನಿವೇಸೋ ಬಲವಾ, ನ ತಥಾ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಗಾಹಾನಂ ವಸೇನ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ, ಸತೀ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ.

ಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಅನ್ವಾಯಿಕಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಗಾಮಿನೋ. ಯದಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಜಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ತದಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗುಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇ ಪನ ತೇತಿ? ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ತೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿ ಚತುಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಉಚ್ಛೇದಾದಿಅನ್ತದ್ವಯಂ, ಮಜ್ಝಿಮಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ. ತತ್ಥ ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋತಿ ಇಮೇ ರೂಪಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚಭಾವತೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ತಾ ವಿನಸ್ಸತಿ ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಏವಂ ಅಭಿನಿವಿಸನತೋ ‘‘ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋತಿ ಇಮೇ ‘‘ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಸೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನತೋ ‘‘ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತವಾದಾ ಉಭೋ ಅನ್ತಾ, ಅಯಂ ಸಂಸಾರಪವತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಂ ಸಮಾಸತೋ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋತಿ ಚ ಆದಿಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ತವಾದೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಅನ್ತೋಗಧೋ ಏವಾತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನೀತಿ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮ ಆದಯೋ) ಆಗತಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವನ್ತಾನಂ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಾನಂ. ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಪಹಾಯಕಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಪಹಾನಸಞ್ಞಾ ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ…ಪೇ… ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏತೇ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ.

ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಸಮಥವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ದಸ ಚ ಕಸಿಣಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಮೋಹಜಾಲನ್ತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಮೋಹಜಾಲಹೇತುಕತ್ತಾ ಮೋಹಜಾಲಞ್ಚ. ಅನಾದಿಅನಿಧನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅನಾದಿ. ಅಸತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಧಿಗಮೇ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಅನುಪಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಅನಿಧನಪ್ಪವತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೋಹಜಾಲಹೇತುಕಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಮೋಹಜಾಲೇ ಪದಾಲಿತೇ ಪದಾಲಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಞಾಣವಜಿರಂ ಮೋಹಜಾಲಪ್ಪದಾಲನ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಞಾಣವಜಿರನ್ತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣಂ. ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇಜೇತ್ವಾ ತಿಕ್ಖಸಭಾವಂ ಆಪಾದಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚ ಞಾಣವಜಿರಂ. ಇದಮೇವ ಹಿ ಞಾಣಂ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪನ ಸಸಮ್ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಆಹ. ಮೋಹಜಾಲಪ್ಪದಾಲನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾನಂ ಪದಾಲನಂ. ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಸಕಅತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಚ ಸಂಸಿಬ್ಬನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಜಾಲಂ ಭವತಣ್ಹಾ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಜಾಲಿನೀ ಸಿಬ್ಬಿನೀ ಜಾಲನ್ತಿ ಚ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ. ಏವಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗದಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಮೋಹಜಾಲಪರಿಯಾಯವಿಸೇಸತೋ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ.

೮೧. ‘‘ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸಲ್ಲೇಖಾನುಸನ್ತತವುತ್ತೀತಿ ಅನುಪದ್ದುತಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಲ್ಲೇಖೇ ತಿಬ್ಬಗಾರವೋ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಹಿ ತಪೋಜಿಗುಚ್ಛಾದಿನಾ ಅನುಪಾಯೇನಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಲ್ಲೇಖನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಧುತಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತಿ. ಸಿಕ್ಖಾನುಸನ್ತತವುತ್ತೀತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವುತ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸವಿಸಯೇ ಪಞ್ಞಾಸದಿಸೀ ಪವತ್ತೀತಿ ಸೋ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನೋ ಪಞ್ಞಾಧಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಭವತೀ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾವಿಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನೋ ಸದ್ಧಾಧಿಕೋವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಭವತೀ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾತಿಆದಿ ಪಟಿಪದಾನಿದ್ದೇಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ (ನೇತ್ತಿ. ೫ ಆದಯೋ) ಆಗತೋ ಏವ, ಅತ್ಥೋಪಿ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋ ವುತ್ತೋ ಏವ.

ಅಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಪನ ವಿವೇಚಿಯಮಾನೋತಿ ವಿಮೋಚಿಯಮಾನೋ. ಪಟಿನಿಸ್ಸರತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾತಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದನ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನಾತೀತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಪನ ಖಿಪ್ಪಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನಾತೀತಿ. ‘‘ಸತ್ತಾಪಿ ದುವಿಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಾಗೇನ ಪುನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಾಸಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನೇ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಏಕನ್ತಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಇಮಾಹಿ ಏವ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹೀತಿ ಇಮಾಹಿ ಏವ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಭಾವತೋ. ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗನ್ತಿ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಂ, ಪಟಿಪದಾ ಹಿ ಮಗ್ಗೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗನ್ತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ಚತುದ್ದಿಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ. ತಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ದಿಸಾಲೋಚನನಯೇ ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಬುಧಜನಸೇವಿತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಬುಧಜನಸೇವಿತಾಯಾತಿ ಅಪಣ್ಡಿತಜನಸೇವಿತಾಯ. ಬಾಲಕನ್ತಾಯಾತಿ ಬಾಲಜನಕಾಮಿತಾಯ. ರತ್ತವಾಸಿನಿಯಾತಿ ರತ್ತೇಸು ರಾಗಾಭಿಭೂತೇಸು ವಸತೀತಿ ರತ್ತವಾಸಿನೀ, ತಸ್ಸಾ. ನನ್ದಿಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರಾಭಿನನ್ದನಟ್ಠೇನ ನನ್ದೀಸಙ್ಖಾತಾಯ. ಅವಟ್ಟನತ್ಥನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀತಿ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದ್ವೇ ದಿಸಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇಪಿ ದ್ವೇ ದಿಸಾ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ಭೂಮೀತಿ.

೮೨. ಏವಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇಸು ವುತ್ತೇಸು ದಿಸಾಲೋಚನನಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಹಿ ಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿ ದಿಸಾಲೋಚನಲಕ್ಖಣಂ ಏಕದೇಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತೇ ದುವಿಧಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾ. ದುವಿಧಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ದುವಿಧೇನ. ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಪರಿತೋ ಇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ, ಧಮ್ಮಯುತ್ತಿತೋ ತಂತಂದಿಸಾಭಾವೇನ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಆಲೋಚಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಂ ಪಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದುವಿಧಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಲೋಕವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ ಚ ಲೋಕವಿವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ ಚಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಲೋಕೋ ಏವ ವಟ್ಟಂ ಲೋಕವಟ್ಟಂ. ಲೋಕವಟ್ಟಭಾವೇನ ಅನುಸರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಲೋಕವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ, ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕಸ್ಸ, ಲೋಕತೋ ವಾ ವಿವಟ್ಟಂ ಲೋಕವಿವಟ್ಟಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಂ ಅನುಸರತಿ ಅನುಲೋಮನವಸೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಲೋಕವಿವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ, ವೋದಾನಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಟ್ಟಂ ನಾಮ ಸಂಸಾರೋ, ವಿವಟ್ಟಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ.

ತಂ ಕಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಉಪಚಯೇನ. ಯಥಾ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕತಂ ಉಪಚಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಉಪಚಿತಭಾವೇ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚತೂಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವತೋ. ತೇ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ತೇ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಕತ್ಥ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ – ‘‘ದಸ ವತ್ಥುಕೇ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜೇ’’ತಿ. ದಸವಿಧಕಾರಣೇ ಕಿಲೇಸಸಮೂಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥು, ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥು. ತೇಸು ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪರತೋ ಪರೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥು. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಕ್ಖತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಹಾರಸೀಸೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸವತ್ಥುಕೇ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜೇ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇತಿ ವಿಸಯಭೂತೇ ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇತಿ ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಸತಿ ಪಠಮಂ ಉಪಾದಾನಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ನಿದ್ದೇಸೇಯೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ.

೮೩. ಇದಾನಿ ದಸವತ್ಥುಕಂ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಫಸ್ಸಾಹಾರಞ್ಚ ಅಪರಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಯವೇದನಾಸು ತಿಬ್ಬೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ಆಹಾರೋ, ಇಮೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಞ್ಚ ಅಪರಿಜಾನನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ತೇಸು ಅತ್ತಸಞ್ಞೀ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞೀ ಚ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಪುರಿಮಕಾ ದ್ವೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪುರಿಮಕಾನಿ ಏವ ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇಉಪಾದಾನಯೋಗಗನ್ಥಾಸವಓಘಸಲ್ಲವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಅಗತಿಗಮನಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಧಾನತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಸಭಾವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಛಿಮಕಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಪಧಾನತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೮೪. ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಚತೂಸು ಆಹಾರೇಸು ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ಚತೂಸು ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಸುಭಸಭಾವತ್ತಾ ಅಸುಭಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಚ. ತಥಾ ಫಸ್ಸಾಹಾರಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ತತ್ಥ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ತಥಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಅತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ, ಚೇತನಾಪಧಾನಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಆಹಾರೇ…ಪೇ… ಅತ್ತಾತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ. ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಕಾಮೇ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ಯಂ ತಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಗಹಣಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತೇಹಿ ಅನಾಗತೇ ಭವವಿಸುದ್ಧೀತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬುತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಭವಾ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ಸಸ್ಸತಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಂಸಾರಾಭಿನನ್ದಿನಿಂ ಭವದಿಟ್ಠಿಂ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ‘‘ಅಸತಿ ಅತ್ತನಿ ಕಸ್ಸಿದಂ ಕಮ್ಮಫಲಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಯೋಗೋತಿ ಯೇನ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮುಪಾದಾನೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ಸಹ ಸತ್ತೋ ಸಂಯೋಜೀಯತಿ, ಅಯಂ ಕಾಮರಾಗೋ ‘‘ಕಾಮಯೋಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವಯೋಗೋತಿ ಯತೋ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಭವುಪಾದಾನೇನ ಭವೇನ ಸಹ ಸತ್ತೋ ಸಂಯೋಜೀಯತಿ, ಅಯಂ ಭವರಾಗೋ ‘‘ಭವಯೋಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋತಿ ಯಾಯ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿಆದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಾಪಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಿಅವಸಿಟ್ಠದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸತ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹ ಸಂಯೋಜೀಯತಿ, ಅಯಂ ಪಾಪಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋತಿ ಯಾಯ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನೇನ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖೇನ ಚ ಸಹ ಸತ್ತೋ ಸಂಯೋಜೀಯತಿ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಮಯೋಗಾದಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮೇ ಯೋಗೇ ಠಿತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಕಾಯಂ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಕಾಯಂ ಗನ್ಥತೀತಿ ಪರಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಾಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ನಾಮಕಾಯಂ ಗನ್ಥತಿ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಭವಪತ್ಥನಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಭವರಾಗವಸೇನ ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಸತ್ತಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪದೂಸೇನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ದುತಿಯೇ ಯೋಗೇ ಠಿತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಕಾಯಂ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಚ ಸೀಲಬ್ಬತೇಹಿ ಸುಜ್ಝತಿ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಚ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ತತಿಯೇ…ಪೇ… ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಕಾಯಂ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಏವಂ ಗನ್ಥಿತಾತಿ ಏವಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಾದಿವಸೇನ ನಾಮಕಾಯಂ ಗನ್ಥಿತ್ವಾ ಠಿತಾ. ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಕುತೋ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಕುತೋ ಪನ ಹೇತುತೋ ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಹೇತುಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಿಲೇಸಾ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಾ, ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಏವ ವಾ ಆಸವಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಸಯತೋ ವಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಕಾಮಾಸವೋತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಸಿದ್ಧೇನ ಕಾಮರಾಗಸಭಾವತ್ತಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಕತ್ಥಚಿದೇವ ವಿಸಯೇ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವಿಸಯೇ ತಬ್ಬಿಸಯಬಹುಲೇ ಚ ಭವೇ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಭವಾಸವೋ’’ತಿ. ಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ದಿಟ್ಠಾಸವೋತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಸಿದ್ಧೇನ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಅಪರಾಪರಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಗನ್ಥೇನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋತಿ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರತೋ ಅನೇಕೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಸಿದ್ಧೇನ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಸವಾ ಏವ ಪರಿಬುದ್ಧಾ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸಾದೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಓಘಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಸ್ಸ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅನುಸಯಸಹಗತಾತಿ ಅನುಸಯಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ, ಅನುಸಯಭೂತಾ ವಾ. ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಅನುಪವಿಟ್ಠಾತಿ ಓಗಾಳ್ಹಾ. ಹದಯಂ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಸಙ್ಖಾತಂ ಹದಯಂ ಆಹನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೫) ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ಹದಯ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಲ್ಲಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ ಹದಯಂ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಸಲ್ಲಾ’’ತಿ. ಪೀಳಾಜನನಂ ದುರುದ್ಧರಣತಾ ಚ ಸಲ್ಲಟ್ಠೋ. ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹಣಮುಖೇನ ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಪಿ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠೋಘೇನ ಮಾನಸಲ್ಲೋ’’ತಿ.

ಪರಿಯಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಅದತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಗಹಿತಂ. ಚತೂಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಣ್ಠಹತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಚತೂಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಹತಿ. ತಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರೂಪೇ ವೇದನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸೂ’’ತಿ. ನನ್ದೂಪಸೇಚನೇನಾತಿ ಲೋಭಸಹಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನನ್ದೀ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ, ಇತರಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಉಪಸೇಚನನ್ತಿ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ, ತೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನೇನ. ಕೇನ ಪನ ತಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ರಾಗಸಲ್ಲೇನಾತಿ ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ. ರೂಪೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀತಿ ರೂಪಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಚ ರೂಪೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ. ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಿತಿ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ದೋಸಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಸಹಜಾತೇನ ದೋಸಸಲ್ಲೇನ. ಯದಾ ವೇದನೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾವ ನನ್ದಿಯಾ ಉಪಸಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವೇದನಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವ. ಯದಾ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ದೋಸಸಲ್ಲೇನ ವೇದನೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ವಾ ನನ್ದಿಯಾ ಉಪಸಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವೇದನಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮನಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ದುತಿಯೋ ಸಬ್ಬವೇದನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಸೇನಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಾನಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಮಾನಸಲ್ಲೇನ ಸಹಜಾತೇನ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ ವಾ. ಮೋಹಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅನಾದಿಮತಿಸಂಸಾರೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾ ರೂಪಾಭಿರಾಮಾತಿ ರಾಗಸಲ್ಲವಸೇನ ಪಠಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಯೋಜಿತಾ. ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ವೇದನಾಯ ದುಕ್ಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಚ ದೋಸೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ದೋಸಸಲ್ಲವಸೇನ ದುತಿಯಾ, ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞನಾ ಹೋತೀತಿ ಮಾನಸಲ್ಲವಸೇನ ತತಿಯಾ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಮೂಹಘನಂ ದುಬ್ಬಿನಿಬ್ಭೋಗನ್ತಿ ಮೋಹಸಲ್ಲವಸೇನ ಚತುತ್ಥೀ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಯೋಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಉಪತ್ಥದ್ಧನ್ತಿ ಓಲುಬ್ಭಾರಮ್ಮಣಭೂತಾಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ. ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಚೇತನಾ ಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ (ನೇತ್ತಿ. ೮೨) ವುತ್ತಂ. ಇಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಇಮೇ ಚ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಕಿಲೇಸಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

೮೫. ಇದಾನಿ ಆಹಾರಾದಯೋ ನಯಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭಾವೇನ ವವತ್ಥಪೇತುಂ ‘‘ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ತಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಪುನ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿಆದಿ ಆಹಾರಾದೀಸುಯೇವ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ದಸನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏಕದೇಸೇಸು ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಾಯೇಸು ಹಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಯಥಾ ಪಟೋ ದಡ್ಢೋ, ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ. ಏಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ ವುತ್ತಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದಸಹಿಪಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಸವತ್ಥುಕಾ ತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾ ಚ ರಾಗಚರಿತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಖಿಪ್ಪಂ ದೂಸೇತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮೇ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಠಮದಿಸಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಏವಂ ದುತಿಯದಿಸಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ. ತತಿಯಚತುತ್ಥದಿಸಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಮನ್ದಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಭಾವೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆಹಾರವಿಪಲ್ಲಾಸಾದಯೋ ಯದಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚ. ಯಸ್ಸ ಪನ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪುರಿಮೇ ಆಹಾರದ್ವಯೇ ದುಕ್ಖಾಕಾರೇನ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ಆಹಾರೋ, ಇಮೇ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು. ಏವಞ್ಚೇತಂ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ನ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಕೋಚಿ ನಿಯಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಇತಿ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕವಟ್ಟಾನುಸಾರಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಲೋಕಾ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹೀತಿ ನಿಗಮನಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸಬ್ಬೇ ಆಹಾರಾದಯೋ ಲೋಕಸಙ್ಖಾತವಟ್ಟಾನುಸಾರಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ಲೋಕಭೂತಾ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹೀತಿ.

೮೬. ಏವಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರಾ. ಮಾನಪ್ಪಹಾನಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಭವೂಪಸಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ. ಛನ್ದಸಮಾಧಿಭಾವನಾದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ತಪಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸುಖಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾತಿಆದಿ ಪಟಿಪದಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಅಭೇದಸನ್ದಸ್ಸನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ? ದಸವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಪದಾದಿದಸಕನಿದ್ದೇಸೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೭). ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಇಮಾಯ ಏವ ಪಟಿಪದಾಯ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಹಾರವಿಪಲ್ಲಾಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಪಟಿಪದಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿಯೇವ ಹಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಿನಾಮಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ‘‘ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಕರಣಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅಧಿಕರಣಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹನಂ ವಿಯ ಕದಾಚಿದೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಅಚ್ಛರಾಯೋಗ್ಗಂ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ. ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭೂತನ್ತಿ ಅಬ್ಭುತಂ. ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ವಿಮ್ಹಯಾವಹಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ. ನ ಹಿ ಮಾನಪ್ಪಹಾನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವತರಂ ವಿಮ್ಹನೀಯಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಸಚ್ಚಞ್ಚ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಚ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮಾಧಿ ಏವ ಭಾವೇತಬ್ಬತಾಯ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಸುಖಂ ಭಜತೀತಿ ಸುಖಭಾಗಿಯೋ, ಸುಖಭಾಗಸ್ಸ ವಾ ಸುಖಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಹಿತೋತಿ ಸುಖಭಾಗಿಯೋ. ಏಕಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಸುಭಭಾವನಾದಯೋ ವಿಯ ಏಕದೇಸೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತೋ ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ.

ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಾರೋ ಪಠಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಭಾವಿತೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಾವಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ‘‘ಪಠಮೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೋ ಭಾವಿತೋ ಬಹುಲೀಕತೋ ಕಾಮಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ದುತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಪ್ಪೀತಿಕಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಪ್ಪಮೋದನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸಗತಸುಖಸ್ಸ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚವಿರಾಗಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಕಂ ಚತುತ್ಥಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತೀನಂ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಾದಿದೂರೀಭಾವೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಪೀತಿವಿರಾಗೇನ ಸುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅರಿಯವಿಹಾರಾನಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಭಾವಿತಂ ಬಹುಲೀಕತಂ ಪಠಮಂ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಪೂರೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇತಿ ಯೋ ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ತಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೮೭. ಇದಾನಿ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭಾವೇನ ವವತ್ಥಪೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಪುನ ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ಯೇನ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಂ, ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಯದಿಪಿ ತೀಸು ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಸು ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಇಮಾಯ ಏವ ಪಟಿಪದಾಯ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ. ಯೇಸಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪುರಿಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೋ. ತಥಾ ಯಸ್ಸ ತತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ, ಯಸ್ಸ ಚ ಚತುತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೋ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಸಂಸನ್ದನಾ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಸಂಸನ್ದನಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತೇಸಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಸನ್ತಾಸನಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸೀಹಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಞ್ಚ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ವಿಹರಣಂ. ಯದಿದಂ ಆಹಾರಾದಿಕಿಲೇಸವತ್ಥುಸಮತಿಕ್ಕಮನಮುಖೇನ ಸಪರಸನ್ತಾನೇ ಪಟಿಪದಾದಿಸಮ್ಪಾದನಾ. ಇದಾನಿ ಆಹಾರಾದೀನಂ ಪಟಿಪದಾದೀಹಿ ಯೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ, ತಂ ನೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಪಹಾಯಕಭಾವೋ ಚ ಆಹಾರವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ‘‘ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭಾವನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತೇಸಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಾಮ ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾನಂ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚ. ತಥಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ದಸವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜಸ್ಸ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪಹಾನಂ ಬ್ಯನ್ತೀಕಿರಿಯಾ ಅನವಸೇಸನನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ವಿಪರಿಯಾಸಾನಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪವತ್ತನಂ ಭಾವನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚ. ವಿಪರಿಯಾಸಾನಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಅಪವತ್ತನಂ ಪಹಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಗೋಚರೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗೋಚರಭೂತಾನಿ ಪವತ್ತಿಹೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪರಿಯಾಸಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚರೋತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತಿಹೇತೂತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀತಿ ಯಾಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ, ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇಪಿ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾದೀನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವೋದಾನವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ನಿದ್ಧಾರಣಾ, ಅಯಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ನಾಮ.

೮೮. ಇದಾನಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯವಸೇನ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಪ್ಪವೇಸಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯತೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯೇ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಇಮೇ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರತ್ಥಾಪಿ. ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಸಾಧಾರಣಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಪನ ಪಟಿಪದಾದ್ವಯಂ ಏಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ. ಯಥಾವುತ್ತಾಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪಟಿಪದಾಸು ಯೋ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಯಂ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೩೫೦) ಪಟಿಪದಾ ಚಲತಿ ನ ಚಲತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ‘‘ಚಲತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಝಾನನ್ತರಮಗ್ಗನ್ತರೇಸು ಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ಇಚ್ಛಿತೋವಾತಿ.

‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೇಹಿಪಿ ತಮೇವ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತತ್ಥ ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ತೇನ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಞ್ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಞ್ಚ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಚತ್ತಾರಿ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಹುತ್ವಾ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾದಿದ್ವಾದಸತ್ತಿಕಸಙ್ಗಹೋ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ. ಇದಂ ವೋದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ನಯಾನಂ ಉದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತೋತಿ? ನಯಾನಂ ನಯೇಹಿ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಪಠಮನಯತೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ತತಿಯನಯಸ್ಸ, ತತಿಯನಯತೋ ಚ ದುತಿಯನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಠಮನಯಾನನ್ತರಂ ತತಿಯನಯೋ, ತತಿಯನಯಾನನ್ತರಞ್ಚ ದುತಿಯನಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪನ ತತಿಯನಯತೋ ದುತಿಯನಯೋ, ದುತಿಯನಯತೋ ಪಠಮನಯೋಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತಿ, ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ದ್ವೇ ಹುತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಭವನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತಿ, ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ನಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ನಯೋ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಸತಿ ಚ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇ ತತೋ ವಿನಿಗ್ಗಮೋಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಏವಾತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಭಾವನಾ – ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ದುವಿಧೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಚ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋತಿ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪನ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ಇತಿ ಇಮಾಸು ಪಟಿಪದಾಸು ಯಥಾರಹಂ ಠಿತೇಹಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಸಬ್ಬೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯೋ ಅನುಗನ್ತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಪಾಳಿ – ತತ್ಥ ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಕಾಮೇಸು ದೋಸದಿಟ್ಠೀ, ನ ಚ ಯೇ ಕಾಮೇಸು ಅನುಸಯಾ ಸಮೂಹತಾ, ತೇ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ತೇ ಚ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಕಾಮೇಹಿ ಅನತ್ಥಿಕಾ, ಇತಿ ಕಾಮೇ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಚೇತಸಿಕೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಅನಜ್ಝೋಸಿತಾ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ಯೇ ಪನ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಕಾಮೇಸು ಅಜ್ಝೋಸಿತಾ, ತೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ತೇ ಪಿಯರೂಪಂ ದುಕ್ಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ಇತಿ ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ದ್ವೀಸು ಪಟಿಪದಾಸು ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಯಞ್ಚ ಸುಖಾಯಞ್ಚ.

ತತ್ಥ ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ದ್ವಿಧಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ. ತತ್ಥ ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ತೇ ಸುಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಪಠಮಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪಾದಾಯ ದನ್ಧತರಂ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ, ತೇ ಸುಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ದನ್ಧಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ದುವಿಧಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಚ. ತತ್ಥ ಯೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಪಠಮಂ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪಾದಾಯ ದನ್ಧತರಂ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ, ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ದನ್ಧಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾಯೋ ಅಪಞ್ಚಮಾ ಅಛಟ್ಠಾ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ನಿಬ್ಬುತಾ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ಇಮಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಅನಞ್ಞಾಹಿ, ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಯಾ ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ ನಾಮ ನಯೋ.

ತತ್ರಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಉಪಾದಾನಾ ಯೋಗಾ ಗನ್ಥಾ ಆಸವಾ ಓಘಾ ಸಲ್ಲಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಅಗತಿಗಮನಾನೀತಿ ಏವಂ ಇಮಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ದಸ ಪದಾನಿ. ಅಯಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನಾ.

ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ಆಹಾರೋ, ಇಮೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ, ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಆಹಾರೋ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ದುತಿಯೋ ಆಹಾರೋ ದುತಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತತಿಯೋ ಆಹಾರೋ ತತಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚತುತ್ಥೋ ಆಹಾರೋ ಚತುತ್ಥೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅಪಞ್ಚಮಾ ಅಛಟ್ಠಾ. ಇದಞ್ಚ ಪಮಾಣಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ.

ತತ್ಥ ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಕಾಮೇ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಇದಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ದುತಿಯೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಅನಾಗತಂ ಭವಂ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಇದಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ. ತತಿಯೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ವಿಪರೀತದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಇದಂ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ಚತುತ್ಥೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಖನ್ಧೇ ಅತ್ತತೋ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಇದಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕಾಮುಪಾದಾನೇ ಠಿತೋ ಕಾಮೇ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಗನ್ಥತಿ, ಅಯಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ. ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನೇ ಠಿತೋ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಗನ್ಥತಿ, ಅಯಂ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನೇ ಠಿತೋ ಪರಾಮಾಸಂ ಗನ್ಥತಿ, ಅಯಂ ಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೋ. ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನೇ ಠಿತೋ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೋ ಗನ್ಥತಿ, ಅಯಂ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥೋ.

ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಗನ್ಥಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ವುಚ್ಚತಿ ಆಸವನ್ತೀತಿ? ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ. ಯೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ, ತೇ ಅನುಸಯಾ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಕಾಮಾಸವೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಭವಾಸವೋ, ಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ, ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ.

ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಗತಾ ಓಘಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಓಘಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾಸವೋ ಕಾಮೋಘೋ, ಭವಾಸವೋ ಭವೋಘೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ದಿಟ್ಠೋಘೋ.

ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಓಘಾ ಆಸಯಮನುಪವಿಟ್ಠಾ ಅನುಸಯಸಹಗತಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಲ್ಲಾತಿ ಹದಯಮಾಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮೋಘೋ ರಾಗಸಲ್ಲಂ, ಭವೋಘೋ ದೋಸಸಲ್ಲಂ, ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ ಮೋಹಸಲ್ಲಂ, ದಿಟ್ಠೋಘೋ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ.

ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಲ್ಲೇಹಿ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚತೂಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಿಟ್ಠತಿ ರೂಪೇ ವೇದನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು. ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ. ತತ್ಥ ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ ರೂಪೂಪಗಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ದೋಸಸಲ್ಲೇನ ವೇದನೂಪಗಂ. ಮೋಹಸಲ್ಲೇನ ಸಞ್ಞೂಪಗಂ. ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ ಸಙ್ಖಾರೂಪಗಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಚತೂಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಛನ್ದಾ ದೋಸಾ ಭಯಾ ಮೋಹಾ. ರಾಗೇನ ಛನ್ದಾ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದೋಸೇನ ದೋಸಾ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಮೋಹೇನ ಮೋಹಾ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಭಯಾ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಕಮ್ಮಾನಿ ಇಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಅಯಂ ಸಂಸಾರಹೇತು.

ತತ್ಥಿಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಕಾಮಯೋಗೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ ಕಾಮಾಸವೋ ಕಾಮೋಘೋ ರಾಗಸಲ್ಲಂ ರೂಪೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಛನ್ದಾ ಅಗತಿಗಮನಂ, ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ.

ಫಸ್ಸೋ ಆಹಾರೋ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ಭವಯೋಗೋ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೋ ಭವಾಸವೋ ಭವೋಘೋ ದೋಸಸಲ್ಲಂ ವೇದನೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ದೋಸಾ ಅಗತಿಗಮನಂ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ.

ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ‘‘ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋ ಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ದಿಟ್ಠೋಘೋ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ ಸಞ್ಞೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಭಯಾ ಅಗತಿಗಮನಂ, ಅಯಂ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ.

ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋಕಾಯಗನ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ ಮೋಹಸಲ್ಲಂ ಸಙ್ಖಾರೂಪಗಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ ಮೋಹಾ ಅಗತಿಗಮನಂ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೀ ದಿಸಾ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಆಲೋಕನಂ, ದುತಿಯೇನ ಪದೇನ ದುತಿಯಾಯ ದಿಸಾಯ, ತತಿಯೇನ ಪದೇನ ತತಿಯಾಯ ದಿಸಾಯ, ಚತುತ್ಥೇನ ಪದೇನ ಚತುತ್ಥಿಯಾ ದಿಸಾಯ ಆಲೋಕನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಸಾ ಆಲೋಕನಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ.

ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರಾ ದಿಬ್ಬೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅರಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಧಯೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸುಖಭಾಗಿಯಾ ನಾಞ್ಞತ್ರ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ನಾಞ್ಞತ್ರ ತಪಸಾ ನಾಞ್ಞತ್ರ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾ ನಾಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ.

ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಭಾವಿಯಮಾನಾ ಬಹುಲೀಕರಿಯಮಾನಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಠಮಂ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮೋ ವಿಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಠಮಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಅಬ್ಭುತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮೋ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಪಠಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಠಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಪಠಮಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಏವಂ ಯಾವ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ.

ತತ್ಥ ಪಠಮಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಪಠಮಞ್ಚ ಝಾನಂ ಪಠಮಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ದಿಬ್ಬೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ಪಠಮಞ್ಚ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪಠಮೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಚ ಮೇತ್ತಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ.

ದುತಿಯಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ದುತಿಯಞ್ಚ ಝಾನಂ ದುತಿಯಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ವಿಹಾರೋ ದುತಿಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ದುತಿಯೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಧಮ್ಮೋ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ ಚ ತಪೋ ಚ ಕರುಣಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ.

ತತಿಯಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ತತಿಯಞ್ಚ ಝಾನಂ ತತಿಯಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ತತಿಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ತತಿಯೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಚ ಮುದಿತಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಅಯಂ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ.

ಚತುತ್ಥೀ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ಝಾನಂ ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಆನೇಞ್ಜೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಚತುತ್ಥೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ ಚ ಸಬ್ಬನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೀ ದಿಸಾ. ಇಮಾಸಂ ಚತುನ್ನಂ ದಿಸಾನಂ ಯಾ ಆಲೋಕನಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಸಾಲೋಚನೋ ನಾಮ ನಯೋ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಆಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಚ ಪಟಿಪದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಝಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಯೋಗಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಗನ್ಥಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಆಸವಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಓಘಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಲ್ಲಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಸಮಾಧಯೋ, ಚತಸ್ಸೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಸುಖಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಅಗತಿಗಮನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನಿ. ಇತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಯೋಜನಾ. ಅಯಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೇ ದಿಸಾಲೋಚನೋ ನಯೋ.

ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತತ್ಥ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ದುತಿಯಾಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ, ತತಿಯಾಯ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ, ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯೋ? ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಯೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಯಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ. ಯೋ ಸುಖಾಯ ವಾ ಪಟಿಪದಾಯ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ, ದುಕ್ಖಾಯ ವಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಯಂ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಯೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಯಂ ನೇಯ್ಯೋ. ಇತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ. ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಸಮಥೋ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಯುಗನದ್ಧಾ. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಮುದುಕಾ ದೇಸನಾ, ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಾ ದೇಸನಾ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಮುದುಕಾ ದೇಸನಾ.

ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ಚ, ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಚ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ಚ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ.

ತತ್ಥಾಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೋ, ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತಯೋ ಫಸ್ಸಾ, ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ತಯೋ ಉಪವಿಚಾರಾ, ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾ, ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾ, ತಯೋ ಪರಿಳಾಹಾ, ತೀಣಿ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ, ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ.

ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ. ತಯೋ ಫಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ. ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ. ತಯೋ ಉಪವಿಚಾರಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ, ದೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ, ಉಪೇಕ್ಖೂಪವಿಚಾರೋ. ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಲೋಭೋ, ದೋಸೋ, ಮೋಹೋ. ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತಯೋ ಪರಿಳಾಹಾತಿ ರಾಗಜೋ, ದೋಸಜೋ, ಮೋಹಜೋ. ತೀಣಿ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ವಯೋ. ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ.

ತತ್ಥ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಮನಾಪಿಕೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮುಟ್ಠಹತಿ. ತದೇವ ಮನಾಪಿಕಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ, ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ, ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ರಾಗೋ, ರಾಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ರಾಗಜೋ ಪರಿಳಾಹೋ, ರಾಗಜಂ ಪರಿಳಾಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ, ಉಪ್ಪಾದಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ.

ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಅಮನಾಪಿಕೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮುಟ್ಠಹತಿ. ತದೇವ ಅಮನಾಪಿಕಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ, ದೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಸೋ, ದೋಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಸಜೋ ಪರಿಳಾಹೋ, ದೋಸಜಂ ಪರಿಳಾಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ.

ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಠಾನಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮುಟ್ಠಹತಿ. ತದೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಠಾನಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖೂಪವಿಚಾರೋ, ಉಪೇಕ್ಖೂಪವಿಚಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮೋಹೋ, ಮೋಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮೋಹಜೋ ಪರಿಳಾಹೋ, ಮೋಹಜಂ ಪರಿಳಾಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಯೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ, ವಯಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ. ಇತಿ ಅಯಂ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ತೀಸು ಅಕುಸಲಮೂಲೇಸು ಸಮೋಸರತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ? ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಅಲೋಭೋ, ಅದೋಸೋ, ಅಮೋಹೋ. ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೀ, ಚಿನ್ತಾಮಯೀ, ಭಾವನಾಮಯೀ. ತಯೋ ಸಮಾಧೀ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ. ತೀಣಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ. ತಯೋ ವಿತಕ್ಕಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ, ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಯೋ ಉಪವಿಚಾರಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೂಪವಿಚಾರೋ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೂಪವಿಚಾರೋ, ಅವಿಹಿಂಸೂಪವಿಚಾರೋ ತಿಸ್ಸೋ ಏಸನಾ ಕಾಮೇಸನಾ, ಭವೇಸನಾ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ. ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಸುತಮಯಿ ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತೂಪವಿಚಾರಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮೂಪವಿಚಾರಂ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕಾಮೇಸನಂ ಪಜಹತಿ. ಕಾಮೇಸನಪ್ಪಹಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ.

ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅಬ್ಯಾಪಾದೂಪವಿಚಾರಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೂಪವಿಚಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಭವೇಸನಂ ಪಜಹತಿ, ಭವೇಸನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ.

ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಭಾವನಾಮಯಿಪಞ್ಞಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಭಾವನಾಮಯಿಪಞ್ಞಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅವಿಹಿಂಸೂಪವಿಚಾರಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಅವಿಹಿಂಸೂಪವಿಚಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ.

ಇತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ ಚ ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ದಿಸಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ, ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ ನಾಮ ದುತಿಯೋ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ, ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ದ್ವೇಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ, ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ. ತೇ ವಿಸೇಸೇನ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಚ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಚ. ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ – ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ಅಹಿರೀಕಞ್ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಅಸತಿ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಞ್ಚ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಚ ಅಹಂಕಾರೋ ಚ ಮಮಂಕಾರೋ ಚ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಞ್ಚ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ಚ ಕೋಸಜ್ಜಞ್ಚ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಅಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ.

ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಅಹಿರೀಕಞ್ಚ ಅಸತಿ ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಞ್ಚ ಅಹಂಕಾರೋ ಚ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕೋಸಜ್ಜಞ್ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ, ಅಯಂ ಏಕಾ ದಿಸಾ.

ತಣ್ಹಾ ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಚ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಚ ಮಮಂಕಾರೋ ಚ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ಚ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಅಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ. ದಸನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ದಸ ಪದಾನಿ ಪಠಮಾ ದಿಸಾತಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ. ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಅತ್ಥಂ ಞಾಪೇನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಸ್ಸ ದಸನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ದಸ ಪದಾನಿ ದುತಿಯಕಾನಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ? ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಅಹಂಕಾರಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಮಮಂಕಾರಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ.

ದಸನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ಸಮಥಾದೀನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪಠಮಾನಿ ದಸ ಪದಾನಿ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಿ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ದುತಿಯಾನಿ ದಸ ಪದಾನಿ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ. ಇತಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ.

ತಾಸು ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಸಮಥಾದೀಹಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ತಣ್ಹಾದಯೋ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ವಿಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ. ಇತಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೇ ಪರಿಯೋಸಾನಂ.

ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ತೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನಿ ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಸಮಥೋ ಚ ಅಲೋಭೋ ಚ ಅದೋಸೋ ಚ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ಸಮಥಂ ಭಜನ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅಮೋಹೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಜನ್ತಿ. ಏವಂ ನವ ಪದಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾ ಚ ಲೋಭೋ ಚ ದೋಸೋ ಚ ಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ತಣ್ಹಂ ಭಜನ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಮೋಹೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತಿ. ಏವಂ ನವ ಪದಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಇತಿ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ ಚ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಂ ಅನುಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ.

ಕಥಂ ತಿಪುಕ್ಖಲೇ ನಯೇ ಇತರೇ ದ್ವೇ ನಯಾ ಅನುಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ? ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅಮೋಹೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಅಮೋಹೋ, ಸಮಥೋ ಚ ಅಲೋಭೋ ಚ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಅಲೋಭೋ, ಅದೋಸೋ ಅದೋಸೋ ಏವ. ಏವಂ ನವ ಪದಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ತೀಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾ ಚ ಲೋಭೋ ಚ ಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಲೋಭೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಮೋಹೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಮೋಹೋ, ದೋಸೋ ದೋಸೋ ಏವ. ಏವಂ ನವ ಪದಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ತೀಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಇತಿ ತಿಪುಕ್ಖಲೇ ನಯೇ ಇತರೇ ದ್ವೇ ನಯಾ ಅನುಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ.

ಕಥಂ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನಿ ಸಮೋಸರನ್ತಿ? ತಣ್ಹಾ ಚ ಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಲೋಭೋ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ತತಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಮೋಹೋ ಚ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಇತಿ ನವ ಪದಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಸಮಥೋ ಚ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಲೋಭೋ ಚ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಚ ದುತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚ ತತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಮೋಹೋ ಚ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚ ಚತುತ್ಥಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿ ನವ ಪದಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯೇ ಇತರೇ ದ್ವೇ ನಯಾ ಅನುಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ. ತಿಣ್ಣಞ್ಹಿ ನಯಾನಂ ಯಾ ಭೂಮಿಯೋ ಗೋಚರೋ, ಸೋ ಏಕೇಕಂ ನಯಂ ಅನುಪ್ಪವಿಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಅಕುಸಲೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಕುಸಲೇ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅನ್ವೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇಸಿತ್ವಾ ಸೋ ನಯೋ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ. ತಮ್ಹಿ ನಯೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಯಥಾ ಏಕಮ್ಹಿ ನಯೇ ಇತರೇಸಂ ನಯಾನಂ ಮೂಲಪದಾನಿ ಅನುಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನಿ, ತತೋ ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಯೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನಿ ಅನುಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನಿ.

ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ನಯಾನಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಠಮಂ ಫಲಂ, ದುತಿಯಾಯ ದಿಸಾಯ ದುತಿಯಂ ಫಲಂ, ತತಿಯಾಯ ದಿಸಾಯ ತತಿಯಂ ಫಲಂ, ಚತುತ್ಥಾಯ ದಿಸಾಯ ಚತುತ್ಥಂ ಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ.

ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ದುತಿಯಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ, ತತಿಯಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ.

ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ತಣ್ಹಾವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ದುತಿಯಾಯ ದಿಸಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಇಮೇಸು ತೀಸು ನಯೇಸು ಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಆಲೋಚನಾ, ಅಯಂ ದಿಸಾಲೋಚನೋ ನಯೋ. ಯಾ ಆಲೋಕೇತ್ವಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಜತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾ ಯೋಜನಾ, ಅಯಂ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಯೋತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನಯಾ.

ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.