೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೪. ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಹಾರಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉದ್ದೇಸಪಾಠೇ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನೇತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಾತಿ ಸಮಾಸತೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಕಥಿತಂ. ಹಾರನಯಮೂಲಪದಾನಞ್ಹಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಉದ್ದೇಸಪಾಠೇನ ಕತನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಹಾರನಯಾನಂ –

ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೇನ, ಪದತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಕಮೋ;

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಹೇತ್ವಾದೀ, ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞುನಾ.

ತೇಸು ಅವಿಸೇಸತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಹಾರನಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಮುಖೇನ ನವಙ್ಗಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಲಕ್ಖಣಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಹಾರಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ. ಕಮಾದೀನಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಞಾತೇಸು ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿಪಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಪರತೋ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಹಾರಸಙ್ಖೇಪೋ

೧. ಯಾ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾತಿಆದಿಕಾ ನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾ, ತಾಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆದೀನವತಾತಿ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಆದೀನವತಾತಿ ಚ ಆದೀನವೋ ಏವ. ಕೇಚಿ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬; ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೬). ಯಥಾ ಚೇತಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತಿ ತಂ ನಿಕಾಮೇತೀ’’ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೪), ‘‘ಸಂಯೋಜನೀಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೩) ಚ. ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ. ತಣ್ಹಾಯ ಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಖಮ್ಪಿ ಸುಖಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ. ಯಥಾ ಚ ತಣ್ಹಾ, ಏವಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪಿ. ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದವಿಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಥಂ ಪನ ದುಕ್ಖಾದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾನಂ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತಾತಿ? ವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಸುಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ತತ್ಥ ವೇದನಾಯ ಅಟ್ಠಸತಪರಿಯಾಯವಸೇನ, ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡರೂಪಕಣ್ಡವಸೇನ, ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಚ ತಣ್ಹಾನಿದ್ದೇಸವಸೇನ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಸುಖಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಚ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಾ ದುಕ್ಖತಾ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಆದೀನವೋ. ಆದೀನಂ ಅತಿವಿಯ ಕಪಣಂ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹಿ ಆದೀನವೋ, ಕಪಣಮನುಸ್ಸೋ, ಏವಂಸಭಾವಾ ಚ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಯೋಗೇನ. ಯತೋ ತತ್ಥ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಯಥಾಭೂತನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ, ಅಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಆದೀನವೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಭೂತಾನಂ ಜಾತಿಯಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ.

ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ವಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕಸೇಸೇನ ವಾ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಕ್ಖೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಞ್ಚ ತದನ್ತೋಗಧಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ.

ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖೇ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಾಗೋ ನತ್ಥಿ. ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಸೋಪಾದಿಸೇಸನಿರುಪಾದಿಸೇಸಭೇದೇನ. ಯತೋ ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಟಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩) ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ತಂತಂದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಚೇತನಾತಣ್ಹಾವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ದಸನ್ನಂ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಂ ಅಸುಭಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ ಆರುಪ್ಪಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಞ್ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ಚ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ.

ಫಲನ್ತಿ ದೇಸನಾಫಲಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಯಂ ದೇಸನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದೀಯತಿ. ನನು ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದೀಯತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ. ಇಧ ಪನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದೇಸನಾಫಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಂ ಪನ ಸುತಮಯಞಾಣಂ. ಅತ್ಥಧಮ್ಮವೇದಾದಿಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತಾ ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಯೋ. ಯಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗಂ ಅನಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತಸ್ಸ ಕಾಲನ್ತರೇ ತದಧಿಗಮಕಾರಣಭೂತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಹೇತು ಚ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಕಥಾ. ೨೨೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮; ನೇತ್ತಿ. ೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೨) ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨-೧೦೩; ೧.೧೫.೩೮೫) ಚ. ಏತೇನ ನಯೇನ ದೇವೇಸು ಚ ಮಾನುಸೇಸು ಚ ಆಯುವಣ್ಣಬಲಸುಖಯಸಪರಿವಾರಆಧಿಪತೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರೀ ದೇವರಜ್ಜಸಿರೀ ಚತ್ತಾರಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾನಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಾವಕಬೋಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಹೇತುಕಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯ ಫಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪಾಯೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ. ಸಾ ಹಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಹೇತುಭಾವತೋ ಉಪಾಯೋ. ಯಾ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಪಟಿಪತ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಫಲಂ ವಿಯ ಉಪಾಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೯; ಥೇರಗಾ. ೬೭೮) ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ ಏವ ಉದಾಹಟಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವಂ ವಕ್ಖತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಓಘತರಣನ್ತಿ.

ಆಣತ್ತೀತಿ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜನಸ್ಸ ಹಿತಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ವಿಧಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜಾತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಕಥಾ. ೨೨೬; ನೇತ್ತಿ. ೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೨; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮) ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ.

ಯೋಗೀನನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ, ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ಏತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನೇತೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಚನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ಉದಾಹು ಏಕಚ್ಚಾನನ್ತಿ? ನಿರವಸೇಸಾನಂಯೇವ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ನ ವಾ ಸರೂಪೇನ. ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಹಾರೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ಪಪಞ್ಚಿತೋ.

೨. ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ, ವಿಚಿಯಮಾನಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಅನುಗೀತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ಸಾ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಗಾಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಂ ಪದಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಾ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತೇನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಚೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಾ ಚ ಅನುಗೀತಿತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಯಾ ಅನು ಪಚ್ಛಾ ಗೀತಿ ಅನುಗೀತಿ, ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ, ಪುಚ್ಛಾಯ ವಾ ಅನುರೂಪಾ ಗೀತಿ. ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಗಹಿತಂ. ಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ ಇಧ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಯಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪುರಿಮಂ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಚಯಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ನಿರವಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ…ಪೇ… ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅತ್ಥಸೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಚ ವಿಚಯೋ ಪದವಿಚಯೋ. ‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಾ ಪರಮತ್ಥವಿಸಯಾ ಅತೀತವಿಸಯಾ ಅನಾಗತವಿಸಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಠಪನಂ ಸಾವಸೇಸಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಉತ್ತರಂ ಅನುತ್ತರಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ.

‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಇಮಿನಾ ಸಮೇತಿ, ಏತೇನ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಚ ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯೋ. ‘‘ಅಯಂ ಅನುಗೀತಿ ವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ತದುಭಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ. ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಸುಖವೇದನಾಯ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅವಸಿಟ್ಠಾನಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಯಥಾಸಕಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕೇ ಚ ದುಕಸತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ತಂತಂಅಸ್ಸಾದತ್ಥವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಅಸ್ಸಾದವಿಚಯೋ.

ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯ ಚ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಹಾನಭಾಗಿಯತಾದಿವಸೇನ ಆದೀನವವುತ್ತಿಯಾ ಓಕಾರನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಆದೀನವವಿಚಯೋ. ನಿಸ್ಸರಣಪದೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನತೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಯಾಯವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿಚಯೋ. ಫಲಾದೀನಂ ತಂತಂಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಫಲಸ್ಸ ತದುಪಾಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತವಿಧಿವಚನಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾಗನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗೀತೀನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನೇವ ವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ. ಭೂಮೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಹಿ ಮೂಲಪದಾನಿ ವಿಯ ನಯಾನಂ ಹಾರಾನಂ ಭೂಮಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಾರಭಾವತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ – ‘‘ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ, ಪೇಟಕೇಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಾರಾ, ಸಮ್ಪತಮಾನಾ ನಯನ್ತಿ ಸುತ್ತತ್ಥಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಪುಥುತ್ತಾ’’ತಿ. ಗೋಚರೋತಿ ಸುತ್ತತ್ಥೋ. ಸುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪದತ್ಥುದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ಹಾರಯೋಜನಾ. ತೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ. ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ. ‘‘ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಯುತ್ತಿಅಯುತ್ತೀನಂ ವಿಚಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಂ ಪನ ತೇಸಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಜಾನನಾ? ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಅವಿರುಜ್ಝನೇನ. ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ತಾವ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥವಾಚಕಭಾವೋ ಚ ಯುತ್ತಭಾವೋ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಸುತ್ತವಿನಯಧಮ್ಮತಾಹಿ ಅವಿಲೋಮನಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಹಾರೋ ಯುತ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಭಾವವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಮಾಹ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಂ ಕಾರಣಂ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ವಾ ಅನಾಗತಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ, ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಯತ್ತಕಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಸುತ್ತಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸಪಿ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನವಿಚಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫. ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಸುತ್ತೇ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಕಥಿತೇ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಚೀತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೇನ ವಾ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ. ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಾ, ಖನ್ಧಾದಿಸಭಾವಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಸಹಚಾರಿತಾ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾ ಸಮಾನಹೇತುತಾ ಸಮಾನಫಲತಾ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನಂ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಅನಾಗತೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಆಗತೇ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೬. ನೇರುತ್ತನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಂ, ಪದನಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸಕಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ, ಕರಣೇ ಹಿ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯಾ, ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇರುತ್ತಞ್ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ನಿದಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ ಚ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಅಥಾತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ. ದೇಸನಾನಿದಾನನ್ತಿ ನಿದದಾತಿ ಫಲನ್ತಿ ನಿದಾನಂ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ತಂ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನ ಚ ಅಪರೇನ ಚ ಅನುಸನ್ಧಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಸನ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಅಪರಭಾಗಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಭೂತೇಹಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ. ಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ಪರಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭. ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೇ ಪರಕ್ಕಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಸತಿ. ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಸೇಸಕಂ ಪಮಾದಾದೀನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾದಿಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಪರಿಯೇಸತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಗವೇಸತಿ, ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಆವಟ್ಟತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದಿಮುಖೇನ ಆರದ್ಧಸುತ್ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಮಾದಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಆವಟ್ಟೇತಿ ನಾಮ. ಆವಟ್ಟೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ದೇಸನಾಯ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಆವಟ್ಟನಲಕ್ಖಣೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ, ತಂ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ. ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಉತ್ತರಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಕಾರಣಂ. ಭೂಮಿನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಭೂಮಿಂ. ವಿಭಜ್ಜತೇತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಕಥೇತಿ. ಸಾಧಾರಣೇತಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾದಿನಾಮವಸೇನ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಾದಿವತ್ಥುವಸೇನ ವಾ ಸಾಧಾರಣೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ಸಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸಾಧಾರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನೇಯ್ಯೋ ವಿಭತ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾದೀನಂ ವಿಭಜನೋ ಅಯಂ ಹಾರೋ ವಿಭತ್ತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ವೋದಾನಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಭೂಮಿತೋ ಚ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೯. ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇತಿ ಕಥಿತೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತೇ, ಸಂವಣ್ಣಿತೇ ವಾ. ಭಾವಿತೇತಿ ಯಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸದಿಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಭಾವಿತಸದಿಸೇ ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಹೀನೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪರಿವತ್ತತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦. ವಿವಿಧಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ವಚನಾನಿ ವಿವಚನಾನಿ, ವಿವಚನಾನಿ ಏವ ವೇವಚನಾನಿ, ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ. ಬಹೂನೀತಿ ಅನೇಕಾನಿ. ತು-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ಬಹೂ ಏವ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾ ವೇವಚನಹಾರಯೋಜನಾಯಂ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ನ ಕತಿಪಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಭಾಸಿತಾನಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿಯೇವ ವೇವಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸ್ಸ. ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತವಿದೂತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ಜಾನಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸಪ್ಪಿನಾ ವಿಚಾರೇಹಿ, ಸಪ್ಪಿಂ ದೇಹಿ, ದೇಥಾ’’ತಿ ವಾ ಆಣಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಯೋ ಸುತ್ತಕೋವಿದೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬಹೂಪಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೇ ವಿಚಾರೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇವಚನೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಿಯಾಯಸದ್ದಯೋಜನಾಲಕ್ಖಣೋ ವೇವಚನಹಾರೋ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯಸದ್ದಯೋಜನಾಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವೇವಚನಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೧. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಂ. ಪಞ್ಞತ್ತೀಹೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪನೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನೇಹಿ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಾ ಠಪನೇಹಿ. ವಿವಿಧಾಹೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಭವಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಾಹಿ. ಸೋ ಆಕಾರೋತಿ ಯೋ ಏಕಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾಕಾರೋ. ಞೇಯ್ಯೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಞಾತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೨. ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ. ಧಾತುಆಯತನಾತಿ ಧಾತುಯೋ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಚ. ಏತೇಹೀತಿ ಯೋ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಯಾನಿ ಚ ದ್ವಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಾ ಚ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಯಾನಿ ಚ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಏತೇಹಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಪದತ್ಥಮುಖೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೇಹಿ. ಓತರತಿ ಯೋತಿ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ಓಗಾಹತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕೇ ಅನುಪವಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓತರಣೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಓತರಣಹಾರೋ ನಾಮ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಮುಖಾದೀನಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಓತರಣಲಕ್ಖಣೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩. ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾಕತೇ. ಪಞ್ಹೇತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ. ಗಾಥಾಯನ್ತಿ ಗಾಥಾರುಳ್ಹೇ. ಇದಞ್ಚ ಪುಚ್ಛನ್ತಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಮಾರಬ್ಭಾತಿ ಸಾ ಪನ ಗಾಥಾ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಪದಂ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸೋಧಿತೋ, ಪದಞ್ಚ ಸೋಧಿತಂ ಆರಮ್ಭೋ ಚ ಸೋಧಿತೋತಿ ಏವಂ ಪದಾದೀನಂ ಸೋಧಿತಾಸೋಧಿತಭಾವವಿಚಾರೋ. ಹಾರೋ ಸೋ ಸೋಧನೋನಾಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಚಾರೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ನಾಮ. ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಾನಂ ಸೋಧನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪. ಏಕತ್ತತಾಯಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಏಕತ್ತಂ, ಏಕತ್ತಮೇವ ಏಕತ್ತತಾ, ತಾಯ ಏಕತ್ತತಾಯ. ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾನಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಮತ್ತಾ ವಿಮತ್ತಾ, ವಿಮತ್ತಾವ ವೇಮತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಮತ್ತತಾ, ತಾಯ ವೇಮತ್ತತಾಯ, ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ, ‘‘ಜಾತಿ ಜರಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಾ, ತೇ ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಕೋ ವಾ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಲದಿಸಾವಿಸೇಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಹಿಯ್ಯೋ ಸ್ವೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಾಲವಿಸೇಸಾ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವಾ ‘‘ಪುರಿಮಾ ದಿಸಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಾ ಚ, ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾಪಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಜಾತಿಆದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತಾಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫. ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ. ಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಂ. ಜನಯನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಪರಮ್ಪರತೋತಿ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ, ಅನುರೂಪಸನ್ತಾನಘಟನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಹೇತುಮವಕಡ್ಢಯಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಜನಕಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಹೇತುಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಸಙ್ಖಾತೋ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಲಕ್ಖಣೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೬. ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ. ಯಂಮೂಲಾತಿ ಯೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಮೂಲಭೂತಾ, ತೇ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾತಿ ಯೇ ಚ ರಾಗವಿರಾಗಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸೇಕ್ಖಫಲಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದ್ದಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲತ್ಥತಾಯ ಏಕತ್ಥಾ ಬುದ್ಧಮುನಿನಾ ಪರಿದೀಪಿತಾ, ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಭಾವೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಮಾರೋಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಯಥಾರುತವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಕಥನಂ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನೇನಾತಿ ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ. ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋತಿ ಏಸ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನವಿಚಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಯಸಙ್ಖೇಪೋ

೧೭. ಏವಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಸೋಳಸಪಿ ಹಾರೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಗಹಿತಂ ತಣ್ಹಂ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಯೋ ನೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ತಂ ನೇತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಮಥೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿನಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ, ಯೋ ನೇತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತಿ, ತಥಾ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಚ್ಚೇಹಿ ಯೋಜಯಿತ್ವಾತಿ ನಯನ್ತೋ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಭವಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ತೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಅಯಂ ನಯೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋತಿ ಯೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ನಯೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅತ್ಥನಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಗಾಹಣನಯೋ ಅತ್ಥನಯೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ಯಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಮುಖೇನ ನಯಭೂಮಿರಚನಾ, ತತ್ಥ ನಯವೋಹಾರೋ.

೧೮. ಅಕುಸಲೇತಿ ದ್ವಾದಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ. ಸಮೂಲೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲೇಹಿ, ಲೋಭದೋಸಮೋಹೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೇತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುಭೂಮಕೇ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ. ಕುಸಲಮೂಲೇಹೀತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಅಲೋಭಾದಿಮೂಲೇಹಿ ಯೋ ನೇತಿ. ನಯನ್ತೋ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಭೂತಂ. ಪಟಘಟಾದಯೋ ವಿಯ ನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಮತ್ತನ್ತಿ ತಥಂ. ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ ವಿಪಾಕೇ ಸತಿ ಅವಿಸಂವಾದಕತ್ತಾ ಅವಿತಥಂ ನೇತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸೇಸನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಚ ಕುಸಲಾನಿ ನಯನ್ತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ಭೂತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ನೇತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಹಿ ಬಾಧಕಾದಿಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾಭಾವೇನ ಭೂತಾನಿ, ಸಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾನಿ, ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಅವಿತಥಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦). ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ತಂ ನಯಂ ಆಹೂತಿ ಯೋ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ತಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ನಯನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೯. ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹೀತಿ ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ. ಕಿಲೇಸೇತಿ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಬಾಧಿಯನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಸಹಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ. ಸದ್ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮೇ, ವೋದಾನಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಂ ನಯನ್ತಿ ಯೋ ಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನವಸೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಏತಂ ನಯಂ ನಯವಿದೂ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯಕೋವಿದಾ, ಅತ್ಥನಯಕುಸಲಾ ಏವ ವಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಯನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೦. ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸೂತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನತ್ಥಂ ಕತೇಸು ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಹಿಂ ತಹಿ’’ನ್ತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾತಿ ವೋದಾನಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾ. ವುತ್ತಾತಿ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾ. ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತೇನೇವ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಓಲೋಕಯತೇ ತೇ ಅಬಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮೇ. ಅಬಹೀತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ, ಚಿತ್ತೇ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಖು ದಿಸಾಲೋಚನಂ ಆಹೂತಿ ಓಲೋಕಯತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಓಲೋಕನಂ, ತಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ ನಾಮ ನಯಂ ವದನ್ತಿ. ಖು-ತಿ ಚ ನಿಪಾತೋ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ಓಲೋಕನಮೇವ ಅಯಂ ನಯೋ, ನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೨೧. ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಪಠಮಾದಿದಿಸಾಭಾವೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ. ದಿಸಾಲೋಚನೇನಾತಿ ದಿಸಾಲೋಚನನಯೇನ ಕರಣಭೂತೇನ. ಯೇನ ಹಿ ವಿಧಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾಯ ದಿಸಾ ಓಲೋಕೀಯನ್ತಿ, ಸೋ ವಿಧಿ ದಿಸಾಲೋಚನನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉಕ್ಖಿಪಿಯಾತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಉಕ್ಖಿಪಿಯ ಯೋ ಸಮಾನೇತೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಯೋ ತೇಸಂ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಯನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ. ಸಮಾನೇತೀತಿ ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆನೇತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ. ಕೇ ಪನ ಆನೇತಿ? ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ತಂತಂನಯದಿಸಾಭೂತೇ. ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಸಮಾನೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ತಂತಂನಯದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಯನಂ, ಅಯಂ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಾಮ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ‘‘ವೋಹಾರನಯೋ, ಕಮ್ಮನಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

೨೨. ಏವಂ ಹಾರೇ ನಯೇ ಚ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಯೋಜನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ‘‘ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಹಾರಸಂವಣ್ಣನಾ ಪಠಮಂ ಕಾತಬ್ಬಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಯೇಟ್ಠಿಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಿಸಲೋಚನತೋತಿ ದಿಸಾಲೋಚನೇನ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ದ್ವಾದಸಪದಂ

೨೩. ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಅತ್ಥಪದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾನಿ ಪದಾನಿ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ಅಕ್ಖರಂ ಪದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇ ವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರಂ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಸಞ್ಚರಣತೋ. ನ ಹಿ ವಣ್ಣಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ಅಥ ವಣ್ಣೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಣ್ಣೋ? ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಟ್ಠೇನ. ವಣ್ಣೋ ಏವ ಹಿ ಇತ್ತರಖಣತಾಯ ಅಪರಾಪರಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ಪದಾದಿಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ಯಥಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ಏಕಕ್ಖರಂ ವಾ ಪದಂ ಅಕ್ಖರಂ, ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮನಸಾ ದೇಸನಾವಾಚಾಯ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪದನ್ತಿ ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ತಂ ನಾಮಪದಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸತ್ವಪ್ಪಧಾನಂ ನಾಮಪದಂ. ‘‘ಫುಸತಿ ವೇದಯತಿ ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಕಿರಿಯಾಪಧಾನಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಪ’’ ಇತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ. ಕಿರಿಯಾಯ ಸತ್ವಸ್ಸ ಚ ಸರೂಪವಿಸೇಸಪ್ಪಕಾಸನಹೇತುಭೂತಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನಿಪಾತಪದಂ.

ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ. ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಪದಸಮುದಾಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪದಮತ್ತಸವನೇಪಿ ಹಿ ಅಧಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ ಕತ್ವಾವ ಅತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತಿ. ನಿರುತ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ.

ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸದೇಸನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಪದೇಹಿ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ ಆಕಾರೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಪದತೋ ಆಕಾರಸ್ಸ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ವಾಕ್ಯೇ ಅವಿಭಜ್ಜಮಾನೇ ವಾ ತದವಯವೋ ಪದಂ. ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಪರಿಯೋಸಿತೇ ವಾಕ್ಯೇ ವಿಭಜ್ಜಮಾನೇ ವಾ ತದವಯವೋ ಆಕಾರೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಛಟ್ಠಂ ವಚನಂ ಛಟ್ಠವಚನಂ. ಆಕಾರೋ ಛಟ್ಠವಚನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಕಾರಛಟ್ಠವಚನಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಆಕಾರಪದಂ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನನ್ತರಂ ವದನ್ತೇನ ‘‘ಆಕಾರಛಟ್ಠವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪದಾನುಪುಬ್ಬಿಕಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನನ್ತರಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಪರಿಮಾಣಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಆಕಾರಾತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತೀ’’ತಿ ಚ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆಕಾರಪದಬ್ಯಞ್ಜನನಿರುತ್ತಿಯೋ ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಯಾನಿಮಾನಿ ಅಕ್ಖರಾದೀನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಏತ್ತಕಮೇವ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಏತೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ಸಙ್ಕಾಸನಾತಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಕಾಸನಾ. ಪಕಾಸನಾತಿ ಪಠಮಂ ಕಾಸನಾ, ಕಾಸೀಯತಿ ದೀಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ಅತ್ಥಪದದ್ವಯೇನ ಅಕ್ಖರಪದೇಹಿ ವಿಭಾವಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ಗಹಿತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸುಯ್ಯಮಾನೇಹಿ ಸುಣನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸವಿಧಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪದತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿ, ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಾಟೇತೀ’’ತಿ ಚ.

ವಿವರಣಾತಿ ವಿತ್ಥಾರಣಾ. ವಿಭಜನಾ ಚ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತತ್ಥ ವಿಭಜನಾತಿ ವಿಭಾಗಕರಣಂ, ಉಭಯೇನಾಪಿ ನಿದ್ದಿಸನಮಾಹ. ಇಧ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಂ ಪಾಕಟಕರಣಂ. ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ದ್ವಯೇನಾಪಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸನಂ ಕಥೇತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥಾಕಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸೀಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ಏವ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸನಾತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ಸುತ್ತತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಮ್ಮಂ. ಸುತ್ತತ್ಥೇನ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಬೋಧನಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಸೋ ಚ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಆಕಾರೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ.

೨೫. ತೀಣೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನವಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ನವಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಅತ್ಥೋ ಸಮಾಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಮಾ ಯುತ್ತೋ ನ ವಿನಾ ವತ್ತತಿ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಅತ್ಥನಯಾನಞ್ಚ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಆಕಾರವಿಸೇಸವುತ್ತಿ ಚಾತಿ.

೨೬. ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ದೇಸನಾಹಾರಾದಿಕೇ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಪದತ್ಥೇ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಗಣನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚತುಬ್ಬೀಸಾತಿ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ದ್ವೇ ಕಮ್ಮನಯಾತಿ ಏವಂ ಚತುಬ್ಬೀಸ. ಉಭಯನ್ತಿ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ತಯೋ ಅತ್ಥನಯಾತಿ ಇದಂ ನವವಿಧಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬೀಸವಿಧಞ್ಚಾತಿ ಏತಂ ಉಭಯಂ. ಸಙ್ಕಲಯಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ. ‘‘ಸಙ್ಖೇಪಯತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಏಕತೋ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಿಕಾತಿ ಏತಪ್ಪಮಾಣಾ, ಇತೋ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ತೇತ್ತಿಂಸಪದತ್ಥಾಯ ನೇತ್ತಿಯಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾಯ ಯೋ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ನಯೇಹಿ ಪಠಮಂ ಹಾರಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಾತಿ ಹಾರನಯಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರನಯಾನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ. ಏವಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ ಅಯಂ ಆರಮ್ಭೋ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ – ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತಕ್ಕಮೇನೇವ ಸುತ್ತೇಸು ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ.

ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಯದೇತೇ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚ ಇಮಿನಾವ ಕಮೇನ ದೇಸಿತಾತಿ? ಯದಿಪಿ ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿ ಅನುಕ್ಕಮೇ ನಿವಿಸತಿ, ಅಪಿ ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿಸ್ಸಯಫಲತದುಪಾಯಸರೀರಭೂತಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ವಿಭಾವನಸಭಾವತ್ತಾ ಪಕತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸುತ್ತಾನುರೂಪಾತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾನಂ ವಿಚಯಹಾರಾದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಪಠಮಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗೀತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದೇಸನಾಹಾರಪದತ್ಥಾನಂ ಪವಿಚಯಸಭಾವತಾಯ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವಿಚಯೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ…ಪೇ… ಆಣತ್ತಿಂ ವಿಚಿನತಿ ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ.

ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ಪವಿಚಿತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಾ ಯುತ್ತಾತಿ ಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಭಾವತೋ ವಿಚಯಾನನ್ತರಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಚಿನ್ತನಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯುತ್ತಿಹಾರಾನನ್ತರಂ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾನಂ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಭಾವಾನಂಯೇವ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾಯ ಗಹಣಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನನ್ತರಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಸುತ್ತೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಲಕ್ಖಣಾನನ್ತರಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯದಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ನಾಮಂ ಜಾನಾತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ನಾಮಂ ಜಾನಾತಿ ತಥಾ ತಥಾ ನಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತೀ’’ತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ವಕ್ಖತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯೇ ಜರಾಮರಣೇನ ಅಟ್ಟಿಯಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಭಾವೇನ ವಕ್ಖತಿ.

ನಿಬ್ಬಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಾನವಚನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪದತ್ಥಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತರಸಂಸನ್ದನಸಙ್ಖಾತೇ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಾರೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತೇಸಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮನ್ತರಾವಟ್ಟನಂ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಾನನ್ತರಂ ಆವಟ್ಟೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಆರಮ್ಭನಿಕ್ಕಮನಬುದ್ಧಸಾಸನಯೋಗಧುನನೇಹಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತದನುಯೋಗಸ್ಸ ಮೂಲಂ ‘‘ಪಮಾದೋ’’ತಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇ ದಸ್ಸಿತೋ ಪಮಾದೋ ಆವಟ್ಟಿತೋ.

ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನೇ ನಿಯೋಜಿತೇ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಭೂಮಿತೋ ಚ ವಿಭಾಗೋ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಯೋಜಿತುನ್ತಿ ಆವಟ್ಟಾನನ್ತರಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ಯತೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ? ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಚಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಯತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಪರಿಯಾಯವನ್ತೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜಿಸ್ಸತಿ.

ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾಭಾವತೋ ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸುತ್ತಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಕಸಿರೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ವಿಭತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ಪರಿವತ್ತನಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣಾ ಭವತೀ’’ತಿ ಪಟಿವಿಭತ್ತಸಭಾವೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿವತ್ತನಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಉದಾಹರಿಸ್ಸತಿ.

ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತಿತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಾ, ನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿವತ್ತನಾನನ್ತರಂ ವೇವಚನಹಾರೋ ವುತ್ತೋ.

ಏವಂ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದತೋಪಿ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಕಾಸಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಭೇದತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ವಿಭಜನಂ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ವೇವಚನಹಾರಾನನ್ತರಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಯಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಂ ಸುಬೋಧನಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ವಕ್ಖತಿ.

ಪಭಾವಪರಿಞ್ಞಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸಚ್ಚಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇನ ಅವಧಾರಣಂ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಅಸೇಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಜಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಉದಾಹರಿಸ್ಸತಿ.

ಧಾತಾಯತನಾದೀಸು ಓತಾರಿತಾನಂ ಸುತ್ತೇ ಪದತ್ಥಾನಂ ಪುಚ್ಛಾರಮ್ಭವಿಸೋಧನಂ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತುನ್ತಿ ಓತರಣಾನನ್ತರಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಯತ್ಥ ಏವಂ ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಭವತೀ’’ತಿಆದಿ.

ವಿಸೋಧಿತೇಸು ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥೇಸು ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭಾವೋ ಸುಕರೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋಧನಾನನ್ತರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋಧನೋ ಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರೋ, ತತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ತಥಾ ತಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಯಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ.

ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭೂತೇಸು ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪವೇದಿತೇಸು ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಹೇತುರಾಸಿಸ್ಸ ಪಭೇದೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನನ್ತರಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಹೇತು, ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ, ಯಥಾ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಬೀಜಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಪಥವೀ ಆಪೋ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅಸಾಧಾರಣೇ ಸಾಧಾರಣೇ ಚ ಕಾರಣೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇಸು ಕಾರಣಾಕಾರೋ ತೇಸಂ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಪಭೇದತೋ ದೇಸನಾಕಾರೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ತಥತ್ತಾವಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನನ್ತರಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಇದಂ ಹಾರಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಕಾರಣಂ.

ನಯಾನಂ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಪ್ಪಯೋಜಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯೂಪದೇಸಸ್ಸ ತದನುಕ್ಕಮೇನೇವ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಯೋ ಹಿ ತಯೋ ವೇನೇಯ್ಯಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ವಿಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ಸವಂತ್ತನ್ತೀತಿ. ತಥಾ ಹಿ ನೇಸಂ ಚತ್ತಾರೋ ಛ ಅಟ್ಠ ಚ ಮೂಲಪದಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಇತರಸ್ಸ ಪನ ನಯದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಯಾ ಆಲೋಚನಂ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮಾನಯನಞ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಮಾನೇತುನ್ತಿ.

ಏತಪರಮತಾ ಚ ಹಾರಾನಂ ಏತ್ತಕೇಹಿ ಪಕಾರವಿಸೇಸೇಹಿ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯಸಹಿತೇಹಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಲಮನುತ್ತರಾಯ ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಸಮಧಿಗಮಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದಸ್ಸನಭೂಮಿಸಮನುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥಾ ಹಿ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣದೇಸನಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಏತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾನಂ ಏತ್ತಾವತಾ ಹಾರಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯತ್ತಕಾ ಹಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಯತ್ತಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ.

ತಥಾ ಹಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಪಕಾರಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಅನೇಕಧಾ ಪದತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೋ, ವಿಧಿ ಅನುವಾದೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿರೋಧೋ ಸಮಾಧಾತಬ್ಬೋ, ಅನುಸನ್ಧಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ನಿಗಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ತಥಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಪದತ್ಥೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಚೋದನಾ ಪರಿಹಾರೋ ಚ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ. ತಥಾ ಉಪೋಗ್ಘಾಟಪದವಿಗ್ಗಹಪದತ್ಥಚಾಲನಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ತಥಾ ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ. ತತ್ಥ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಂ ಏಕನಾಳಿಕಾ ನಾಮ.

ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಾಮ.

ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ನಾಮ.

ಭೇದಕಥಾಯ ತತ್ವಕಥಾಯ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಚ ಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಯೋ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಅವರೋಧೋ, ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಇಧ ಕತಿಪಯಹಾರಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ.

ನಯಾನಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಯೋ ತಯೋ ಏವ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಭಾಗಿನೋ ತದತ್ಥಾಯ ಚ ಅತ್ಥನಯದೇಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಮೂಲಪದಭೇದತೋ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇ ತಥಾ ಮೂಲಪದಾನಿ ಅವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯವಸೇನೇವ ಏತಪರಮತಾ ವುತ್ತಾ. ನವಸು ನವಸು ಏವ ಹಿ ಮೂಲಪದೇಸು ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವತೋ ನ ತಾನಿ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಾಧಿಕಾರತೋ ನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ನಯಾನಂ ಏತಪರಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಮ್ಮನಯಾನಂ ಪನ ಆಲೋಚನಸಮಾನಯನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಏತಪರಮತಾ. ಹೇತ್ವಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಫಲಭೂಮಿಉಪನಿಸಾಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣನಯಾದಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ. ತೇಸು ಹೇತೂತಿ ಕಾರಣಂ, ಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಏಕವಿಧೋ. ಕಾರಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ದುವಿಧೋ. ಪುನ ಕಾರಕೋ ಞಾಪಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ. ಹೇತುಹೇತು ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಉತ್ತಮಹೇತು ಸಾಧಾರಣಹೇತೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋ ಸದ್ದೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ತಥಾ ಸಭಾಗಹೇತು ಅಸಭಾಗಹೇತು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಹೇತು ಬಾಹಿರಹೇತು ಜನಕಹೇತು ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಹೇತು ಸಾಧಾರಣಹೇತು ಅಸಾಧಾರಣಹೇತು ಸಮನನ್ತರಹೇತು ಪರಮ್ಪರಹೇತು ಸಹಜಾತಹೇತು ಅಸಹಜಾತಹೇತು ಸಾಸವಹೇತು ಅನಾಸವಹೇತೂತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕವಿಧೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಫಲಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಏಕವಿಧಂ. ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋಪಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುವಸೇನ ಫಲಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ದುವಿಧಂ. ಞಾಪೇತಬ್ಬನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಪತ್ತಬ್ಬತೋ ತಿವಿಧಂ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಚನತ್ಥನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ. ಸಭಾಗಹೇತುನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಅಸಭಾಗಹೇತುನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ. ಲೋಕಿಯಫಲಂ ದುವಿಧಂ ಕಾಯಿಕಂ ಮಾನಸಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಂ, ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಮಾನಸಂ. ಯಞ್ಚ ತಾಯ ತಾಯ ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ, ತದಪಿ ಫಲನ್ತಿ.

ಭೂಮೀತಿ ಸಾಸವಭೂಮಿ ಅನಾಸವಭೂಮಿ ಸಙ್ಖತಭೂಮಿ ಅಸಙ್ಖತಭೂಮಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ ಭಾವನಾಭೂಮಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಸಾವಕಭೂಮಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಭೂಮಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭೂಮಿ ಝಾನಭೂಮಿ ಅಸಮಾಹಿತಭೂಮಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಭೂಮಿ ಪಟಿಪನ್ನಭೂಮಿ ಪಠಮಾಭೂಮಿ ಯಾವ ಚತುತ್ಥೀಭೂಮಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿ ಯಾವ ಲೋಕುತ್ತರಭೂಮೀತಿ ಬಹುವಿಧಾ. ತತ್ಥ ಸಾಸವಭೂಮಿ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಅನಾಸವಭೂಮಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಧಮ್ಮಾ. ಸಙ್ಖತಭೂಮಿ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ. ಅಸಙ್ಖತಭೂಮಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ. ದಸ್ಸನಭೂಮಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ. ಭಾವನಾಭೂಮಿ ಅವಸಿಟ್ಠಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ. ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಾ ಧಮ್ಮಾ. ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಚ ತಯೋ ಫಲಧಮ್ಮಾ. ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ. ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಸಾವಕಾದಿಭೂಮಿಯೋ. ಝಾನಭೂಮಿ ಝಾನಧಮ್ಮಾ. ಅಸಮಾಹಿತಭೂಮಿ ಝಾನವಜ್ಜಿತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಭೂಮಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ. ಪಟಿಪನ್ನಭೂಮಿ ಫಲಧಮ್ಮಾ. ಪಠಮಾದಿಭೂಮಿಯೋ ಸಹ ಫಲೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ. ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಧಮ್ಮಾ. ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಹಾರನಯಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸುತ್ತೇಸು ನಿದ್ಧಾರೀಯನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಭೂಮಿಯೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ.

ಉಪನಿಸಾತಿ ಬಲವಕಾರಣಂ, ಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಸುತ್ತೇ ‘‘ದುಕ್ಖೂಪನಿಸಾ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧೂಪನಿಸಂ ‘ಸೀಲ’ನ್ತಿ ಯಾವ ವಿಮುತ್ತೂಪನಿಸಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿ ಚ ಉಪನಿಸಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಿದ್ಧನ್ತೇ ಹದಯಭೂತಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧಾಪಿ ನೇತ್ತಿಹದಯಂ, ಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಹಾರನಯಯೋಜನಾಯ ಸಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತಂ ನೇತ್ತಿಹದಯಂ? ಯದಿದಂ ಏತಸ್ಸೇವ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಸ್ಸ ಪಕರಣಪದತ್ಥಸೋಳಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗಸಹಿತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಸಹ ನಿಮಿತ್ತವಿಭಾಗೇನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಿತೋ.

ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವಿಸಯೋ, ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗೋ, ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಿ, ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಏವ. ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಿಸಯೋ ಆವಟ್ಟಹಾರೋ, ತದುಭಯಆವಟ್ಟನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮವಿಸಯೋ ಪರಿವತ್ತನಹಾರೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪರಿವತ್ತನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಪದಟ್ಠಾನಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕಾರಣಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಹೇತು ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಕೂಲಪಟಿಕೂಲಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಭಾಗೋ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಿಸಭಾಗೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವೋ. ಸೋ ಹಾರನಯಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ.

ಯಂ ಪನೇತಂ ಹೇತುಆದಿವಿಸೇಸವಿನಿಮುತ್ತಂ ಹಾರನಯಾನಂ ಯೋಜನಾನಿಬನ್ಧನಂ, ಸೋ ನಯೋ. ಯಥಾಹ – ಲಕ್ಖಣಹಾರೇ ‘‘ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ. ತಥಾ ಸೋಧನಹಾರಾದೀಸು ಸುದ್ಧೋ ಆರಮ್ಭೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಭವತೀತಿ ಏವಮಾದಿ. ಏಕತ್ತಾದಯೋಪಿ ನಯಾ ಇಧ ನಯೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಹೇತುಫಲಾದೀನಿ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ನೇಸಂ ವಸೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಪದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ಯಥಾಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಪದಟ್ಠಾನಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಹೇತುವಸೇನ. ದೇಸನಾವಿಚಯಚತುಬ್ಯೂಹಸಮಾರೋಪನಾ ಹೇತುಫಲವಸೇನ. ತಥಾ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿಓತರಣಸೋಧನಾ ಫಲವಸೇನೇವಾತಿ ಕೇಚಿ. ವಿಭತ್ತಿ ಹೇತುಭೂಮಿವಸೇನ. ಪರಿವತ್ತೋ ವಿಸಭಾಗವಸೇನ. ಆವಟ್ಟೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗವಸೇನ. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ನಯವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಂ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೇನ, ಪದತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಕಮೋ;

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಹೇತ್ವಾದೀ, ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞುನಾ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.