೧. ಕಾಮಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಕಾಮಸುತ್ತಂ ಆದಿ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ಆದಿ. ಸಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ತಿಧಾ ಠಿತಾ. ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಉದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಕಾಮಾತಿ ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ – ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚಾ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ.

೧. ತತ್ಥ ಕಾಮನ್ತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ. ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥು ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಚೇ, ಸಚೇ ಸೋ ತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಸಂ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ. ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ. ಯದಿಚ್ಛತೀತಿ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಮೇವ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ, ಏವಂ ಇತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬೇಸುಪೀತಿ.

ಕಾಮಾತಿ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪದಂ. ಉದ್ದಾನತೋತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪದಂ. ಉದ್ದಾನತೋತಿ ವಗ್ಗವಸೇನ ‘‘ಮಚ್ಛುದ್ದಾನಂ ಕಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆದೀಸು ವಿಯ. ಅಥ ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ದಾನತೋ ಉದ್ದಾನಂ, ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಸೋಧನತೋ ಬ್ಯವದಾನಟ್ಠೇನ ವೋದಾನಂ ವಿಯ. ವಿತ್ಥಾರಕರಣಭಾವೇನ ವಾ. ಕಾಮಾ ಇತಿ ಪಾಠಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ದ್ವೇತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ನ ಏಕಂ, ನ ತಯೋ. ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚಾತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚ. ಉಪತಾಪನಟ್ಠೇನ ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚ. ತೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪತ್ಥಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಕಾಮೀಯತೀತಿ ಕಾಮೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಕಾಮೀಯತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕಾಮೋ. ತತ್ಥ ರೂಪಾದಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ. ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ಚ ವತ್ಥುಕಾಮೋ.

‘‘ನೇತೇ ಕಾಮಾ ಯಾನಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ಲೋಕೇ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮೋ;

ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ತಥೇವ ಲೋಕೇ, ಅಥೇತ್ಥ ಧೀರಾ ವಿನಯನ್ತಿ ಛನ್ದ’’ನ್ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩);

ನನ್ದಮಾಣವಕ- (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೮ ಉಪ್ಪಲವಣ್ಣತ್ಥೇರೀವತ್ಥು) ಸೋರೇಯ್ಯಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಾದೀನಂ (ಧ. ಪ. ೪೩) ವತ್ಥೂನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ತಾಪನಟ್ಠೇನ ಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಯಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತಿ, ಅದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಯತಿ, ಪರದಾರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಮುಸಾಪಿ ಭಣತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೪) ಚ ಏವಮಾದಿ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ತಮೇವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತುಕಾಮೋ – ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕತಮೇತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಾಸು ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ತತ್ಥ ಮನಾಪಿಕಾತಿ ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ವದ್ಧೇನ್ತೀತಿ ಮನಾಪಾ, ಮನಾಪಾ ಏವ ಮನಾಪಿಕಾ. ರೂಪಾತಿ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ. ರೂಪಯನ್ತೀತಿ ರೂಪಾ, ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪನ್ತಿ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ವದೇಥ? ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯).

ತತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತಿ, ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀತೇನ ತಾವ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ಮಹಿಂಸಕರಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಹಿಮಪಾತಸೀತಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಏತಂ ಪಾಕಟಮೇವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸೀತೇನ ಭಿನ್ನಛಿನ್ನಸರೀರಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ.

ಉಣ್ಹೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ತತ್ತಾಯ ಲೋಹಪಥವಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕರಣಕಾಲೇ ಸತ್ತಾ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ.

ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಚೇವ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಚ ಪಾಕಟಂ. ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಆಮಿಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅನ್ತೋಉದರಂ ಆದಿತ್ತಸುಸಿರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ಕಞ್ಜಿಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಮರಣಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ.

ಪಿಪಾಸಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಹದಯತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಪಿ ಲದ್ಧುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ‘‘ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನದಿಂ ಗತಾನಂ ಜಲಂ ವಾಲುಕಾತಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋಯೇವ ಹೋತಿ. ತೇ ಸುಸ್ಸನ್ತಾ ಬಲವದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವಿರವನ್ತಿ. ಡಂಸಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಂ ಡಂಸಮಕ್ಖಿಕಾದಿಬಹುಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಪಾಕಟಂ. ತಂ ಪನ – ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ? ಸಪ್ಪಟಿಘ’’ನ್ತಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೬೫೬, ೬೫೮) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಸಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಾ, ಉದಾಹರೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾ ಸದ್ದಾ. ಗನ್ಧಯನ್ತೀತಿ ಗನ್ಧಾ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥೂನಿ ಸೂಚಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಸನ್ತಿ ತೇ ಸತ್ತಾತಿ ರಸಾ, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫುಸೀಯನ್ತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತೇ ಗನ್ಧಾದಯೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾವ. ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೬೨೨-೬೨೪) ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ.

ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥರಣಾ ಪಾವುರಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥರಣಾ. ಸರೀರಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಪಾರುಪೀಯನ್ತೀತಿ ಪಾವುರಣಾ. ಅನ್ತೋಜಾತಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ದಾಸೀ ಚ ದಾಸೋ ಚ ದಾಸಿದಾಸಾ. ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ರುಹತಿ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಪರಣ್ಣಂ ರುಹತಿ. ಯತ್ಥ ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ರುಹತಿ, ತಂ ಖೇತ್ತಂ. ತದತ್ಥಾಯ ಕತಭೂಮಿಭಾಗೋ ವತ್ಥು. ಖೇತ್ತವತ್ಥುಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ವಾಪೀತಳಾಕಾದೀನಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಹಿರಞ್ಞನ್ತಿ ಕಹಾಪಣೋ. ಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ಜಾತರೂಪಂ. ತೇಸಂ ಗಹಣೇನ ಲೋಹಮಾಸಕೋ ಜತುಮಾಸಕೋ ದಾರುಮಾಸಕೋತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಗಾಮನಿಗಮರಾಜಧಾನಿಯೋತಿ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿ ಗಾಮೋ. ಆಪಣಯುತ್ತೋ ನಿಗಮೋ. ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ರಾಜಧಾನೀ. ರಟ್ಠನ್ತಿ ಜನಪದೇಕದೇಸಂ. ಜನಪದೋತಿ ಕಾಸಿಕೋಸಲಾದಿಜನಪದೋ. ಕೋಸೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕೋಸೋ – ಹತ್ಥೀ ಅಸ್ಸೋ ರಥೋ ಪತ್ತಿ. ಕೋಟ್ಠಾಗಾರನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ – ಧನಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ಧಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ವತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ. ರಜನೀಯನ್ತಿ ರಞ್ಜೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ.

ಇತೋ ಪರಂ ತಿಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತೀತತ್ತಿಕಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕಹೀನತ್ತಿಕಓಕಾಸತ್ತಿಕಸಂಯೋಗತ್ತಿಕಕಾಮಾವಚರತ್ತಿಕವಸೇನ ಛತ್ತಿಕೇ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾತಿ ಅನಾಗತಾ. ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ಇದಂ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹೋನ್ತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾಯೇವ ನಾಮ. ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಾಗತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾ ಕಾಮಾ ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಾಯೇವ ನಾಮ. ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಅನ್ತರೇ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ.

ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಮಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾ ಕಾಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ತತೋ ಬಹಿಭೂತಾ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ. ತತಿಯಪದಂ ತದುಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

ಹೀನತ್ತಿಕೇ ಹೀನಾತಿ ಲಾಮಕಾ. ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಹೀನಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ. ಅವಸೇಸಾ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಾ. ಅಪಿ ಚ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನೇರಯಿಕಾನಞ್ಹಿ ಕಾಮಾ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಾ ಹೀನಾ ನಾಮ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಸೇಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಮಹೇಸಕ್ಖಪೇತಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಜಾನಪದಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಗಾಮಭೋಜಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಜನಪದಸಾಮಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪದೇಸರಾಜೂನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಭುಮ್ಮದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಏವಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಕಾಸತ್ತಿಕೇ ಆಪಾಯಿಕಾ ಕಾಮಾತಿ ಅವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅಪಗತಅಯೇಸು ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ಆಪಾಯಿಕಾ. ಮನುಸ್ಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ಮಾನುಸಿಕಾ. ದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ದಿಬ್ಬಾ.

ಸಂಯೋಗತ್ತಿಕೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ನೇರಯಿಕೇ ಸೇಸಅಪಾಯಸತ್ತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ ದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ಯಾವ ತುಸಿತಕಾಯಿಕಾನಞ್ಚ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ರಮಿತುಕಾಮತಾಕಾಲೇ ಯಥಾರುಚಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತೀನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸೇವನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ ಕಾಮಾ ಪರನಿಮ್ಮಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಾ ಕಾಮಾ. ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ತಥಾ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಕಾಮಾ. ಮಮಾಯಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ‘‘ಮಮ ಏತ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಾ. ಅಮಮಾಯಿತಾತಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ.

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೭) ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ, ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಅತ್ಥತೋ ಛನ್ದರಾಗೋ. ವತ್ಥುಕಾಮೋ ತೇಭೂಮಕಂ ವಟ್ಟಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ. ಇತರೋ ಕಾಮೀಯತೀತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪದೇಸೇ ದುವಿಧೋಪೇಸೋ ಕಾಮೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅವಚರತಿ, ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಛನ್ನಞ್ಚ ದೇವಲೋಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಪದೇಸೋ ಕಾಮೋ ಏತ್ಥ ಅವಚರತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರೋ. ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೯) ನಯೇನ ವುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ. ಅರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೯೧) ನಯೇನ ವುತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಾ. ಅರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ. ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಕಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಾ. ತಣ್ಹಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ. ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ. ರಜನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ರಞ್ಜೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ. ಮದನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಕುಲಮದಾದಿಮದಂ ಉಪ್ಪಾದನೀಯಟ್ಠೇನ.

ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರಜನೀಯಂ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಅವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅವಸೇಸಂ ಏಕಚತುಕ್ಕಾದಿಕಛತ್ತಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಛನ್ದೋತಿ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ. ರಾಗೋತಿ ತತೋ ಬಲವತರೋ. ಉಪರಿ ತಯೋಪಿ ರಾಗಾ ಇಮೇಹಿ ಬಲವತರಾ. ಕಾಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ, ನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ರಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋಯೇವ ರಾಗೋ ಕಾಮರಾಗೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ನನ್ದನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋಯೇವ ನನ್ದೀ ಕಾಮನನ್ದೀ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ಸಿನೇಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ. ಪರಿಡಯ್ಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ. ಮುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ. ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಘೇಹಿ ಓಸೀದಾಪೇತೀತಿ ಕಾಮೋಘೋ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಕಾಮಯೋಗೋ. ದಳ್ಹವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನಂ. ಚಿತ್ತಂ ನೀವರತಿ ಪರಿಯೋನನ್ಧತೀತಿ ನೀವರಣಂ.

ಅದ್ದಸನ್ತಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿಂ. ಕಾಮಾತಿ ಆಲಪನಂ. ತೇತಿ ತವ. ಮೂಲನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ. ಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ. ನ ತಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ನ ಹೋಹಿಸೀತಿ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ.

ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಸ್ಸ. ಸಾದಿಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ. ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪತ್ಥನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಪಿಹಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಅಭಿಜಪ್ಪಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ತಿತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಅಥ ವಾ ಅಭಿವದನ್ತಸ್ಸ.

ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ವಾತಿಆದಿ ಚತುಜ್ಜಾತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ದೇವಸ್ಸ ವಾ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಇಜ್ಝತೀತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಇಜ್ಝತಿ ವಿಸೇಸರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಲಭತಿ ದಸ್ಸನೀಯರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಪಟಿಲಭತಿ ಪಸಾದನೀಯರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಸಣ್ಠಾನರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ವಿನ್ದತಿ ಛವಿಪ್ಪಸಾದರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತೇನ ಇಜ್ಝತಿ. ಜಾತಿಮಹತ್ತೇನ ಲಭತಿ. ಇಸ್ಸರಿಯಮಹತ್ತೇನ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುಖಮಹತ್ತೇನ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಹತ್ತೇನ ವಿನ್ದತೀತಿ.

ಏಕಂಸವಚನನ್ತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸವಚನಂ. ‘‘ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ (ಪಾರಾ. ೩೪೯, ೩೬೭), ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೨; ಅ. ನಿ. ೪.೪೨) ವಿಯ ಅನೇಕಂಸಗಹಣಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ನಿಸ್ಸಂಸಯವಚನನ್ತಿ ಸಂಸಯವಿರಹಿತವಚನಂ, ಸನ್ದೇಹಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾವಚನನ್ತಿ ‘‘ಕಥಮಿದಂ ಕಥಮಿದ’’ನ್ತಿ ಕಙ್ಖಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾಭಾವಂ ದ್ವೇಜ್ಝಂ, ತಂಅಭಾವೇನ ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನಂ. ದ್ವಿಧಾಭಾವವಿರಹಿತಂ ‘‘ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನಾ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವಿಮತಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅದ್ವೇಳ್ಹಕವಚನನ್ತಿ ದ್ವಿಹದಯಾಭಾವೇನ ಅದ್ವೇಳ್ಹಕಂ. ‘‘ಇತಿಹಾಸ, ಇತಿಹಾಸಾ’’ತಿ ದ್ವೇಳ್ಹಕಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ನಿಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದ್ವೇ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಿಯೋಗವಚನಂ ದ್ವಿಧಾಪಥಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ‘‘ನಿಯೋಗಾ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಗತಂ. ಅಪಣ್ಣಕವಚನನ್ತಿ ಪಲಾಸರಹಿತಂ ಸಾರವಚನಂ ಅವಿರದ್ಧಕಾರಣಂ ‘‘ಅಪಣ್ಣಕಂ ಠಾನಮೇಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೧) ವಿಯ, ಅಪಣ್ಣಕಮಣಿ ವಿಯ ಸಪ್ಪತಿಟ್ಠವಚನಂ. ಅವತ್ಥಾಪನವಚನಮೇತನ್ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಠಪನಂ.

ಯಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪಿತಾನಿ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಭವನ್ತಿ. ಅಪರದೀಪನಾ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕಥಂ? ತಾನಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕೋಧೋ ಕುಜ್ಝನಾ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ, ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ ದುಸ್ಸಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೬) ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕೋವ ಕೋಧೋ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಲಭತಿ. ‘‘ಇಜ್ಝತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಲಭತಿ ಪಟಿಲಭತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬) ಏವಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತೇಸು ಪೀತಿಪದನಿದ್ದೇಸೇ ತಾವ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಪಹಾಸೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ. ವಿತ್ತಿ ತುಟ್ಠಿ ಓದಗ್ಯಂ ಅತ್ತಮನತಾತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿಪಿ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ವಾ ದೋಸೋತಿ ವಾ ದ್ವೇಪಿ ಏತೇ ಕೋಧೋ ಏವ, ನಾಮೇನ ಪನ ನಾನತ್ತಂ ಗತಾತಿ ಏವಂ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ಏಕೋವ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೩೯೦; ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೨) ಏಕಮೇವ ವೀರಿಯಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಆಗತಂ. ಏವಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಕೋಧಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಮಕ್ಖಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಲಾಭಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಸಕ್ಕಾರಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೪೪) ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾನತ್ತಾನಿ ನ ಪೀತಿಯಾಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪೀತಿಯಾ ಹಿ ಪೀತೀತಿ ನಾಮಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಂ. ಪೀತಿ ಚ ಫರಣಲಕ್ಖಣಾ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ.

ತಥಾ ಪೀತಿ ಫರಣಕಿಚ್ಚಾ, ವೇದನಾ ಅನುಭವನಕಿಚ್ಚಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಕಿಚ್ಚಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತಂ ಪೀತಿಪದೇ ನತ್ಥಿ.

ಅಲೋಭಾದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೩೫) ನಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರದೀಪನಾ ಪನ ಪದತ್ಥುತಿ ವಾ ಹೋತಿ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಏವಂ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಹಿ ಸಕಿಮೇವ ‘‘ಪೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏತಂ ಪದಂ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಹಾಸೋ ಪಹಾಸೋ ವಿತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೯) ವುತ್ತೇ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ದಹರಕುಮಾರಂ ನಹಾಪೇತ್ವಾ ಮನೋರಮಂ ವತ್ಥಂ ಪರಿದಹಾಪೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಿಳನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಅಞ್ಜೇತ್ವಾ ಅಥಸ್ಸ ನಲಾಟೇ ಏಕಮೇವ ಮನೋಸಿಲಾಬಿನ್ದುಂ ಕರೇಯ್ಯ, ನ ತಸ್ಸ ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಪನ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಬಿನ್ದೂಸು ಕತೇಸು ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪದತ್ಥುತಿ ನಾಮ.

ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಣನಮೇವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯಕ್ಖೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಆವುಸೋ ಆವುಸೋ, ಭನ್ತೇ ಭನ್ತೇ, ಯಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ, ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಸಕಿಂದೇವ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ‘‘ಪೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಹಾಸೋ ಪಹಾಸೋ ವಿತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅಪರದೀಪನಾ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತಿಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಪೀನಯತೀತಿ ಪೀತಿ. ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪೀಣನರಸಾ ಫರಣರಸಾ ವಾ, ಓದಗ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಯಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ಯಾ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ, ಸಾ ಪೀನಯತೀತಿ ಪೀತಿ, ಇದಂ ಸಭಾವಪದಂ. ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ. ಆಮೋದನಾಕಾರೋ ಆಮೋದನಾ. ಪಮೋದನಾಕಾರೋ ಪಮೋದನಾ. ಯಥಾ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಂ ವಾ ತೇಲಾನಂ ವಾ ಉಣ್ಹೋದಕಸೀತೋದಕಾನಂ ವಾ ಏಕತೋ ಕರಣಂ ‘‘ಮೋದನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಪೀತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋ ಕರಣೇನ ಮೋದನಾ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಹಾಸೇತೀತಿ ಹಾಸೋ. ಪಹಾಸೇತೀತಿ ಪಹಾಸೋ, ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿತ್ತೀತಿ ವಿತ್ತಂ, ಧನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಿತ್ತಿಸರಿಕ್ಖತಾಯ ವಿತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧನಿನೋ ಧನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪೀತಿಮತೋಪಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತುಟ್ಠೀತಿ ಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಪೀತಿಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತತ್ತಾ ‘‘ಉದಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉದಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ.

ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ. ಅನಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಮನೋ ದುಕ್ಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ನ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ, ಸಕಮನತಾ, ಸಕಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪನೇಸಾ ಭಾವೋ ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನಮಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ಮಾನಸನ್ತಿ ಮನೋ ಏವ, ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ಹಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮೋ ‘‘ಮಾನಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ತುಯ್ಹಂ, ಸಾವಕೋ ಸಾಸನೇ ರತೋ;

ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಕ್ಖೋ, ಕಾಲಂಕಯಿರಾ ಜನೇ ಸುತಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯) –

ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಮನೋ ಏವ ಮಾನಸಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಹೇತಂ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ.

ಹದಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ತೇ ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ಹದಯಂ ವಾ ತೇ ಫಾಲೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತಂ; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೭; ೨೪೬) ಏತ್ಥ ಉರೋ ‘‘ಹದಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಹದಯಾ ಹದಯಂ ಮಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞಾಯ ತಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೩) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ವಕ್ಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೩.ದ್ವತಿಂಸಾಕಾರೋ; ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ಏತ್ಥ ಹದಯವತ್ಥು. ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ‘‘ಹದಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮೇವ ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ ಪಣ್ಡರಂ, ಭವಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೯). ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಪನ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಗಙ್ಗಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ನದೀ ಗಙ್ಗಾ ವಿಯ ಗೋಧಾವರಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಗೋಧಾವರೀ ವಿಯ ಚ ‘‘ಪಣ್ಡರ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ.

ಮನೋ ಮನಾಯತನನ್ತಿ ಇಧ ಪನ ಮನೋಗ್ಗಹಣಂ ಮನಸ್ಸೇವ ಆಯತನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ನಯಿದಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಮನಸ್ಸ ಆಯತನತ್ತಾ ಮನಾಯತನಂ, ಅಥ ಖೋ ಮನೋ ಏವ ಆಯತನಂ ಮನಾಯತನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಆಯತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಇಸ್ಸರಾಯತನಂ, ವಾಸುದೇವಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸುವಣ್ಣಾಯತನಂ, ರಜತಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಕರೋ. ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ, ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಭಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೩೮) ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ ಗುನ್ನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ. ‘‘ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೨; ೫.೨೩; ಮ. ನಿ. ೩.೧೫೮) ಕಾರಣಂ. ಇಧ ಪನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ತಿಧಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ.

ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನಪಿ ಏತಂ ಆಯತನಂ. ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನೇತ್ಥ ಓಸರನ್ತೀತಿ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನಂ. ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಕಾರಣತ್ತಾ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತದೇವ ಮನನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಮನೋ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ತಸ್ಸ ರಾಸಿಆದಿವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೫೧) ಏತ್ಥ ಹಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೫೫೫) ಗುಣಟ್ಠೇನ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧-೨೪೨) ಏತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಟ್ಠೇನ. ಇಧ ಪನ ರುಳ್ಹಿತೋ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ ಏಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಳ್ಹಿತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಜ್ಜಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪದೇ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಮಿನನಟ್ಠೇನ ಮನೋ, ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ವಾ ಧಾತೂತಿ ತೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹಗತೋತಿ ಅವಿಜಹಿತೋ. ಸಹಜಾತೋತಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಗ್ಗತೋ. ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಸಂಸಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತೋ. ಕತಮೇಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ? ಏಕುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ. ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ. ಇತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ‘‘ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಸಹಜಾತಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನಿರೋಧಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೩) ಏವಂ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ಏಕುಪ್ಪಾದೋತಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕನಿರೋಧೋತಿ ಏಕತೋ ನಿರೋಧೋ. ಏಕವತ್ಥುಕೋತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕವತ್ಥುಕೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣೋತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೋ.

ಏತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ ತಬ್ಭಾವೇ, ವೋಕಿಣ್ಣೇ, ಆರಮ್ಮಣೇ, ನಿಸ್ಸಯೇ, ಸಂಸಟ್ಠೇತಿ ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ ಜಿನವಚನೇ. ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪; ವಿಭ. ೨೦೩; ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೪; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಏತ್ಥ ತಬ್ಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನನ್ದಿರಾಗಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೀಮಂಸಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮೩೨) ಏತ್ಥ ವೋಕಿಣ್ಣೇ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ (ಪು. ಪ. ೩-೬) ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೮) ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯೇ, ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇದಂ ಸುಖಂ ಇಮಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಹಗತಂ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೮) ಏತ್ಥ ಸಂಸಟ್ಠೇ, ಸಂಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಸಂಸಟ್ಠೇ ಆಗತೋ.

ಸಹಜಾತಸದ್ದೋ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠ. ೧.೧.೪೩೫) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಹಜಾತೇ. ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ‘‘ಗಿಹೀಹಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಏವಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩) ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಂಸಗ್ಗೇ. ‘‘ಕಿಸೇ ಥೂಲೇ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ಯೋಜಿತಾ ಹಯಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೨.೨೨.೭೦) ಏತ್ಥ ಸದಿಸೇ.

‘‘ಪುಚಿಮನ್ದಪರಿವಾರೋ, ಅಮ್ಬೋ ತೇ ದಧಿವಾಹನ;

ಮೂಲಂ ಮೂಲೇನ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ಸಾಖಾ ಸಾಖಾ ನಿಸೇವರೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೭೨) –

ಏತ್ಥ ಉಪಚಿತೇ. ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೫೯) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ. ಇಧ ಪನ ಯೋ ಫಲಪ್ಪದಾನೇ ಅವಿಯೋಗಧಮ್ಮೋ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂವಿಸಯೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಹಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಆಗತಸುತ್ತೇನ ವಿಯ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾರೂಪಂ ವಿಯ ಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂಸಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಚ ಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಹಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಖೀರತೇಲಂ ವಿಯ. ತಥಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಖೀರತೋ ಅಪನೀತಂ ನವನೀತಂ ವಿಯ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಏಕುಪ್ಪಾದಸಹಜಾತಾನಂ ಕಿಂ ನಾನತ್ತಂ? ಉಪ್ಪಾದೇ ಅನ್ತರವಿರಹಿತೋ ಏಕುಪ್ಪಾದೋ. ಖೀರಕಾಲಮುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದಧಿನೋ ಮಥನೇ ಮಥನೇ ಪಾಕಟಂ ನವನೀತಂ ವಿಯ ಪುರೇಭತ್ತಪಚ್ಛಾಭತ್ತವಸೇನ ಏಕದಿವಸಮೇವ ಜಾತೋ ವಿಯ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಸಹಜಾತೋ. ಏಕವತ್ಥುಕೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಏಕವತ್ಥುಕೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏಕವತ್ಥುಕತಾ ವಿಯ ಠಾನನ್ತರವಿರಹಿತೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಅನಿಯತೇಕಾರಮ್ಮಣೋ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯಾತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಮಚ್ಚೋತಿ ಮೂಲಪದಂ. ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ ಲಗ್ಗಿತೋತಿ ಸತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸತ್ತೋ ಸತ್ತೋತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ‘ಸತ್ತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ರೂಪೇ ಖೋ, ರಾಧ, ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸತ್ತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೬೧; ಮಹಾನಿ. ೭). ಸತ್ತಯೋಗೇನ ವಾ ಸತ್ತೋ. ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿಂ ನರತೀತಿ ನರೋ. ಮನುನೋ ಪುತ್ತೋತಿ ಮಾನವೋ. ಉಪಕರಣೇನ ಸಯಂ ಪೋಸಯತೀತಿ ಪೋಸೋ. ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ಗಲತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಜೀವೋ. ಚುತಿತೋ ಜಾತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಾಗು. ಜಿಯತೀತಿ ಜನ್ತು. ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗು. ಅಥ ವಾ ಇನ್ದಭೂತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗು. ‘‘ಹಿನ್ದಗೂ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಹಿನ್ದನ್ತಿ ಮರಣಂ, ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿನ್ದಗು. ಮನುತೋ ಜಾತೋತಿ ಮನುಜೋ. ಯಂ ಸಾದಿಯತೀತಿ ಯಂ ರೂಪಾದಿಂ ಅಸ್ಸಾದಿಯತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ…ಪೇ… ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ;

ಇತೋ ಪರಂ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೨. ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಮೇ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ, ಕಾಮೇನ ವಾ ಯಾಯಮಾನಸ್ಸ. ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಜಾತತಣ್ಹಸ್ಸ. ಜನ್ತುನೋತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ. ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ಚೇ. ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಅಥ ಸೋ ಅಯೋಮಯಾದಿನಾ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ವಿಯ ಪೀಳೀಯತಿ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವುತ್ತೇಸು ಯಂ ಯಂ ಅನುತ್ತಾನಂ, ತಂ ತದೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮಿ.

ಚಕ್ಖುಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಾಪುಣನವಸೇನ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ. ದಸ್ಸನೀಯವಸೇನ ಪಿಯತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಾಪೇತೀತಿ ನಿಯ್ಯತಿ. ಸವನೀಯಂ ಹುತ್ವಾ ಕಣ್ಣಸೋತಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪರಿಕಡ್ಢತೀತಿ ವುಯ್ಹತಿ. ಸರಿತಬ್ಬಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರೀಯತೀತಿ ಸಂಹರೀಯತಿ. ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಹತ್ಥಿನಾ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ವಾ, ವಾಇತಿ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ. ಅಸ್ಸೇನ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಸ್ಸಯಾನೇನ ವಾ. ಗೋಯುತ್ತಂ ವಯ್ಹಾದಿಯಾನಂ ಗೋಯಾನಂ, ತೇನ ಗೋಯಾನೇನ. ಅಜಯಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಟ್ಠವಸೇನ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ.

ಆರಮ್ಮಣಪಿಯತ್ತವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಆರಮ್ಮಣಮನಾಪಭಾವೇನ ಪಾತುಭೂತೋ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮರಾಗವಸೇನ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ. ಕಾಮನನ್ದಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾವಸೇನ ಕಾಮಸಿನೇಹವಸೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದವಸೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹವಸೇನ ಚ ಪಾತುಭೂತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತೇ ವಾ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಯೋ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೋ ವಾ ಕಾಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏಸೋ ಖತ್ತಿಯಾದಿಪುಗ್ಗಲೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಿಕಾಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಯತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮಚ್ಚಂ ವಿಜಹನ್ತಿ ಭೋಗಾ, ಮಚ್ಚೋ ಧನೇ ಪುಬ್ಬತರಂ ಜಹಾತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೫.೨) ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ. ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ. ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಧರನ್ತಸ್ಸೇವ. ತೇ ಭೋಗೇತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಯೋ ಭೋಗೇ. ರಾಜಾನೋ ವಾತಿ ಪಥಬ್ಯಾದಿರಾಜಾನೋ. ಹರನ್ತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಪಹರನ್ತಿ ವಾ. ಚೋರಾ ವಾತಿ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದಿಕಾ. ಅಗ್ಗಿ ವಾತಿ ದಾವಗ್ಗಿಆದಿ. ದಹತೀತಿ ಝಾಪೇತಿ ಭಸ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಉದಕಂ ವಾತಿ ಓಘಾದಿಉದಕಂ. ವಹತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಾಪೇತಿ. ಅಪ್ಪಿಯಾ ವಾತಿ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ. ದಾಯಾದಾ ಹರನ್ತೀತಿ ದಾಯಜ್ಜವಿರಹಿತಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಾ ಹರನ್ತಿ. ನಿಹಿತಂ ವಾತಿ ನಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ. ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ನ ವಿನ್ದತಿ ನ ಪಟಿಲಭತಿ, ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ವಿಸಮಪಯೋಗೇನ ಯೋಜಿತಾ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮನ್ತಾ. ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಭೇದಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಭಞ್ಜನ್ತಿ ರಥಂ ಅಯಾನಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೧.೨೯೬) ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕುಲೇ ವಾ ಕುಲಙ್ಗಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಕುಲೇ ಕುಲಝಾಪಕೋ ಕುಲೇ ಅನ್ತಿಮಪುರಿಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ‘‘ಕುಲಙ್ಕರೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಯೋ ತೇ ಭೋಗೇ ವಿಕಿರತೀತಿ ಯೋ ಏಸೋ ಕುಲೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ ತೇ ಹಿರಞ್ಞಾದಿಕೇ ಭೋಗೇ ಖೇಪೇತಿ. ವಿಧಮತೀತಿ ವಿಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ದೂರೇ ಖಿಪತಿ. ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ನಾಸೇತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಕಿರತಿ. ಸುರಾಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಧಮತಿ. ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ. ವಿಕಿರತಿ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆಯಂ ಅಜಾನನೇನ. ವಿಧಮತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮುಖಂ ಅಜಾನನೇನ. ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ ಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಆರಕ್ಖಂ ಅಸಂವಿಧಾನೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಅನಿಚ್ಚತಾಯೇವ ಅಟ್ಠಮೀತಿ ವಿನಾಸಭಾವೋ ಏವ ಅಟ್ಠಮೋ. ಹಾಯನ್ತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಯನ್ತಿ. ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ನ ಪುನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಪರಿಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಠಾನತೋ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಪರಿಪತನ್ತೀತಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ. ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ವಿಪ್ಪಲುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ತಿಟ್ಠನ್ತೇವ ತೇ ಭೋಗೇತಿ ತೇಸಂ ಧನಾನಂ ಠಿತಕಾಲೇ ‘‘ತಿಟ್ಠನ್ತೇ ನಿಬ್ಬುತೇ ಚಾಪೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ವಿ. ವ. ೮೦೬) ವಿಯ. ಸೋತಿ ಸೋ ಭೋಗಸಾಮಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಚವತಿ ದೇವಲೋಕತೋ. ಮರತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ. ವಿಪ್ಪಲುಜ್ಜತಿ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಿಲೋಕತೋ. ಅಥ ವಾ ಹಾಯತಿ ಧಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಗಾರವಸೇನ. ಪರಿಹಾಯತಿ ಧನಕೋಟ್ಠಾಗಾರವಸೇನ. ಪರಿಧಂಸತಿ ಬಲಿಬದ್ದಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಸೇನ. ಪರಿಪತತಿ ದಾಸಿದಾಸವಸೇನ. ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಾರಾಭರಣವಸೇನ. ನಸ್ಸತಿ ಉದಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಅಯೋಮಯೇನಾತಿ ಕಾಳಲೋಹಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತೇನ. ಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಕಣ್ಡೇನ. ಅಟ್ಠಿಮಯೇನಾತಿ ಮನುಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇನ. ದನ್ತಮಯೇನಾತಿ ಹತ್ಥಿದನ್ತಾದಿನಾ. ವಿಸಾಣಮಯೇನಾತಿ ಗೋವಿಸಾಣಾದಿನಾ. ಕಟ್ಠಮಯೇನಾತಿ ವೇಳುಕಟ್ಠಾದಿನಾ. ವಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಲ್ಲಾನಂ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಪಹಟೋ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ವಿಕಿರತಿ, ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಚಲತಿ, ಕೋಪಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಘಟ್ಟೀಯತೀತಿ ಘಟ್ಟಿತೋ ಹೋತಿ. ಪೀಳೀಯತೀತಿ ಪೀಳಿತೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಪ್ಪಹಾರೋ ಕುಪ್ಪತಿ. ‘‘ತತಿಯದಿವಸೇ ಸಲಾಕಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಧೋವನಕಾಲೇ ಘಟ್ಟೀಯತಿ. ಖಾರಪ್ಪದಾನೇ ಪೀಳೀಯತಿ. ಪಹಾರಧೋವನೇ ವಾ ರುಪ್ಪತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನೇ ಕುಪ್ಪತಿ. ಸಲಾಕಪವೇಸನೇ ಪೀಳೀಯತಿ. ಖಾರಪ್ಪದಾನೇ ಘಟ್ಟೀಯತೀ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಬ್ಯಾಧಿತೋತಿ ಲದ್ಧಪ್ಪಹಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಪೀಳಿತೋ. ದೋಮನಸ್ಸಿತೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತೋ. ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವಾತಿ ಪಕತಿಭಾವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ಉಪನೀತೇನ, ಅನ್ತೋಸೋಸಾದಿ ಸೋಕೋ ಚ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವೋ ಚ ಕಾಯಪೀಳನಾದಿ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪೀಳನಾದಿ ದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ ಚ. ಏತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸೋಕಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಮುದಾಚಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

೩. ತತಿಯಗಾಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಪನ ಇಮೇ ಕಾಮೇ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿರಂ ವಿಯ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ವಿಪ್ಫಾರೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಕೇ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮತಿವತ್ತತೀತಿ.

ಯೋತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಪದಂ. ಯೋ ಯಾದಿಸೋತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸ ವಿಭಜನಪದಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಯೋತಿ ಅತ್ಥಪದಂ. ತಞ್ಚ ಅನಿಯಮೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಯಮೇನ ಪುಗ್ಗಲದೀಪಕಂ ಯೋ-ಸದ್ದಮೇವ ಆಹ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯೋತಿ ಯೋ ಕೋಚೀತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ನಾಮ, ಸೋ ಅವಸ್ಸಂ ಯಥಾಲಿಙ್ಗಯಥಾಯುತ್ತಯಥಾವಿಹಿತಯಥಾಪ್ಪಕಾರಯಂಠಾನಪತ್ತಯಂಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತವಸೇನ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತತ್ಥ ಞಾಪೇತುಂ ತಂ ಭೇದಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾದಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾದಿಸೋತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯಾದಿಸೋ ವಾ ತಾದಿಸೋ ವಾ ಹೋತು, ದೀಘೋ ವಾ ರಸ್ಸೋ ವಾ ಕಾಳೋ ವಾ ಓದಾತೋ ವಾ ಮಙ್ಗುರಚ್ಛವಿ ವಾ ಕಿಸೋ ವಾ ಥೂಲೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಗವಸೇನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಯುತ್ತೋ ಹೋತು, ನವಕಮ್ಮಯುತ್ತೋ ವಾ ಉದ್ದೇಸಯುತ್ತೋ ವಾ ವಾಸಧುರಯುತ್ತೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವಿಹಿತೋತಿ ಯಥಾಠಪಿತೋ ನವಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ. ಯಥಾಪಕಾರೋತಿ ಯಥಾಪಕಾರೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪದೀಪನಾಯಕಾದಿವಸೇನ. ಯಂಠಾನಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಯಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋ ಸೇನಾಪತಿಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ. ಯಂಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಉಪಾಗತೋ ಧುತಙ್ಗಾದಿವಸೇನ.

ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ವಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಕರಣತೋ ವಾ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನ ಸೇವಾಲಾನಂ ವಿಯ. ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ವಾತಿ ಪುನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲತೋ ಪಹಾನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ವಾ. ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾತಿಆದೀನಿ ಏಕಾದಸ ಪದಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿಆದೀನಿ ಛ ಪದಾನಿ ಮರಣಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿಆದೀನಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಅಪ್ಪನಾಜ್ಝಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾತಿ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸಂ ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ. ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ. ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ‘‘ಯಾವದೇವ ಪನ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ದೂರಙ್ಗಮೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಕುಕ್ಕುರೋ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಪರೇತೋ ಗೋಘಾತಕಸೂನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಅಸ್ಸ, ತಮೇನಂ ದಕ್ಖೋ ಗೋಘಾತಕೋ ವಾ ಗೋಘಾತಕನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಉಪಸುಮ್ಭೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಅಮ್ಹಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಪಲೇಹನ್ತೋ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಪಟಿವಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು’’? ‘‘ಅದುಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ, ಯಾವದೇವ ಪನ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’ತಿ. ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನತ್ತಸಿತಾ, ತಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಸಿತಾ, ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಲೋಕಾಮಿಸುಪಾದಾನಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೨).

ಗಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ. ಬಹೂನಂ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಬಹುಸಾಧಾರಣಾ. ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾ. ಅನುದಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಹತ್ಥಾದಿಝಾಪನಟ್ಠೇನ. ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಪ್ಪಮಾಣಾ ವೀತಚ್ಚಿಕಾನಂ ವೀತಧೂಮಾನಂ ಅಙ್ಗಾರಾನಂ ಪೂರಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ. ಮಹಾಪರಿಳಾಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಹನ್ತಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನ. ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ಸುಪಿನಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಪಿನಕೂಪಮಾ. ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾ, ನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನಟ್ಠೇನ. ಯಾಚಿತೇನ ಲದ್ಧಂ ಯಾನಾದಿಭಣ್ಡಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಾಚಿತಕೂಪಮಾ. ತಾವಕಾಲಿಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ. ಸಮ್ಪನ್ನಫಲರುಕ್ಖೋ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ರುಕ್ಖಫಲೂಪಮಾ. ಸಮ್ಭಞ್ಜನಪರಿಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಾಖಾಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಚೇವ ಸಮನ್ತತೋ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಪಾತನಟ್ಠೇನ ಚ. ಅಸಿ ಚ ಸೂನಾ ಚ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸಿಸೂನೂಪಮಾ. ಅಧಿಕುಟ್ಟನಟ್ಠೇನಾತಿ ಛಿನ್ದನಟ್ಠೇನ. ಸತ್ತಿಸೂಲಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸತ್ತಿಸೂಲೂಪಮಾ. ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಪತೇತ್ವಾ ಗಮನಟ್ಠೇನ. ಭಯಜನನಟ್ಠೇನ ಸಪ್ಪಸಿರಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸಿರೂಪಮಾ. ಸಪ್ಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಹ ಅಭಿಮುಖೇ ಭಯಟ್ಠೇನ. ದುಕ್ಖಜನನಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಾ. ಮಹಾಭಿತಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಹನ್ತಅಭಿತಾಪಕಾಯಪೀಳಾಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಗಿಜ್ಝೋ ವಾ ಕಙ್ಕೋ ವಾ ಕುಲಲೋ ವಾ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಆದಾಯ ಉಡ್ಡೀಯೇಯ್ಯ, ತಮೇನಂ ಗಿಜ್ಝಾಪಿ ಕಙ್ಕಾಪಿ ಕುಲಲಾಪಿ ಅನುಪತಿತ್ವಾ ಅನುಪತಿತ್ವಾ ವಿತಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಸಚೇ ಸೋ ಗಿಜ್ಝೋ ವಾ ಕಙ್ಕೋ ವಾ ಕುಲಲೋ ವಾ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಆದಾಯ ಪಟಿವಾತಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಸಚೇ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತಂ ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸಾ ಆದಿತ್ತಾ ತಿಣುಕ್ಕಾ ಹತ್ಥಂ ವಾ ದಹೇಯ್ಯ, ಬಾಹುಂ ವಾ ದಹೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ದಹೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಾ ಪೂರಾ ಅಙ್ಗಾರಾನಂ ವೀತಚ್ಚಿಕಾನಂ ವೀತಧೂಮಾನಂ. ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ ಅಮರಿತುಕಾಮೋ ಸುಖಕಾಮೋ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋ, ತಮೇನಂ ದ್ವೇ ಬಲವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ನಾನಾಬಾಹಾಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಉಪಕಡ್ಢೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ಗಹಪತಿ, ಅಪಿ ನು ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಇತಿ ಚಿತಿ ಚೇವ ಕಾಯಂ ಸನ್ನಾಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು’’? ‘‘ವಿದಿತಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘ಇಮಞ್ಚ ಅಹಂ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಪಪತಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ ಗಹಪತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಸುಪಿನಕಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ವನರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ಭೂಮಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ, ಸೋ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಪಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಸುಪಿನಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಯಾಚಿತಕಂ ಭೋಗಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಯಾನಂ ವಾ ಪೋರಿಸೇಯ್ಯಂ ಪವರಮಣಿಕುಣ್ಡಲಂ. ಸೋ ತೇಹಿ ಯಾಚಿತಕೇಹಿ ಭೋಗೇಹಿ ಪುರಕ್ಖತೋ ಪರಿವುತೋ ಅನ್ತರಾಪಣಂ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಮೇನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಭೋಗೀ ವತ ಭೋ ಪುರಿಸೋ, ಏವಂ ಕಿರ ಭೋ ಭೋಗಿನೋ ಭೋಗಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’ತಿ. ತಮೇನಂ ಸಾಮಿಕಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥೇವ ತಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ತಾನಿ ಹರೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಲಂ ನು ಖೋ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು’’? ‘‘ಸಾಮಿನೋ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ತಾನಿ ಹರನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಯಾಚಿತಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ನಿಗಮಸ್ಸ ವಾ ಅವಿದೂರೇ ತಿಬ್ಬೋ ವನಸಣ್ಡೋ, ತತ್ರಸ್ಸ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ. ನ ಚಸ್ಸು ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ. ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಫಲತ್ಥಿಕೋ ಫಲಗವೇಸೀ ಫಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ. ಸೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲಞ್ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಖೋ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ, ನತ್ಥಿ ಚ ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ, ಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಪಿತುಂ. ಯಂನೂನಾಹಂ ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯಂ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ? ಸೋ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ. ಅಥ ದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಫಲತ್ಥಿಕೋ ಫಲಗವೇಸೀ ಫಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ತಿಣ್ಹಂ ಕುಠಾರಿಂ ಆದಾಯ. ಸೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲಞ್ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಖೋ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ, ನತ್ಥಿ ಚ ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ, ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಜಾನಾಮಿ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತುಂ. ಯಂನೂನಾಹಂ ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋ ಛೇತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯಂ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಸೋ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋವ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಮುಕೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪಠಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೂಳ್ಹೋ, ಸಚೇ ಸೋ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಓರೋಹೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸೋ ರುಕ್ಖೋ ಪಪತನ್ತೋ ಹತ್ಥಂ ವಾ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ ಪಾದಂ ವಾ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ರುಕ್ಖಫಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’ತಿ. ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನತ್ತಸಿತಾ, ತಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಸಿತಾ. ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಲೋಕಾಮಿಸೂಪಾದಾನಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೩-೪೮).

ಏವಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಾದಿಕಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಪರಿಯೋಸಾನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸತಿ ಏವ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಮ್ಹಿಯೇವ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾ ಸತೀತಿಪಿ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಬುದ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ. ಅರಹತಾದಿಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ. ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಬ್ಯೂಹೇನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಙ್ಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಅಖಣ್ಡತಾದಿಸೀಲಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಚಾಗಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಆನಾಪಾನನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಮರಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಮರಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾನಂ ಆಯತ್ತಾ ಆಕರತ್ತಾ ಕಾಯೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಸರೀರೇ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ತಾದಿಸಂ ವಾ ಕಾಯಂ ಗತಾ ಸತಿ ‘‘ಕಾಯಗತಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಗತಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇಸಾದಿಕೇಸು ಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ.

ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಕಾಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸೋತಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ಅಪಾಯಗಮನೀಯೇ ಕಾಮೇತಿ ಯೇಹಿ ಅಪಾಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಅಪಾಯಗಮನೀಯೇ ಕಾಮೇ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂಯೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಓಳಾರಿಕೇತಿ ಪರಿಳಾಹಪ್ಪತ್ತೇ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ ಕಾಮಭವಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಅನುಸಹಗತೇತಿ ಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಚ ಅರಹಂ, ಅರಹತೋ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನಾಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ. ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸನ್ತಿ ನಿರವಸೇಸಂ ಗನ್ಧಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮೂಲವಸೇನ. ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಆಕಾರನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ. ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ಭಾವನಾನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವೇನ. ದುತಿಯೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ. ತತಿಯೇನ ಅನುಸಯಾಭಾವೇನ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸಪ್ಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಹೀತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ. ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ಸಂಸರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಪ್ಪೋ. ಭುಜನ್ತೋತಿ ವಙ್ಕವಙ್ಕೋ ಹುತ್ವಾ. ಪನ್ನಸಿರೋತಿ ನಿಪನ್ನಸೀಸೋ ಹುತ್ವಾ. ಸಿರೇನ ಸುಪತೀತಿ ಸೀಸಂ ಭೋಗನ್ತರೇ ಕತ್ವಾ ಸುಪನಭಾವೇನ ಸಿರಸಾ ಸುಪತೀತಿ ಸರೀಸಪೋ. ಬಿಲೇ ಸಯತೀತಿ ಬಿಲಾಸಯೋ. ‘‘ಬಿಲಸಯೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ. ಗುಹಾಯಂ ಸೇತೀತಿ ಗುಹಾಸಯೋ. ದಾಠಾ ತಸ್ಸ ಆವುಧೋತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ದುವೇ ದಾಠಾ ಪಹರಣಸತ್ಥಸಙ್ಖಾತೋ ಆವುಧೋ. ವಿಸಂ ತಸ್ಸ ಘೋರನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಕಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸಂ ದಾರುಣಂ ಕಕ್ಖಳಂ. ಜಿವ್ಹಾ ತಸ್ಸ ದುವಿಧಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ದ್ವೇಧಾ ಜಿವ್ಹಾ. ದ್ವೀಹಿ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ರಸಂ ಸಾಯತೀತಿ ದುವಿಧಾಹಿ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ರಸಂ ಜಾನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿನ್ದತಿ ಸಾದಿಯತೀತಿ. ಜೀವಿತುಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ. ಅಮರಿತುಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಅಮರಿತುಕಾಮೋ. ಸುಖಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಸುಖಕಾಮೋ. ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋತಿ ದುಕ್ಖಂ ಅನಿಚ್ಛಮಾನೋ. ಪಾದೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ. ಸಪ್ಪಸಿರನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸೀಸಂ. ವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದೂರತೋ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣೇನ. ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ. ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಚತುತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇನ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇನ ಸೀಸತೋ. ದುತಿಯತತಿಯೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪಸ್ಸೇಹಿ. ಚತುತ್ಥೇನ ಪಚ್ಛತೋ. ‘‘ಕಾಮೇ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಮೂಲದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಪತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಮೂಲದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಅಞ್ಞಾಣಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವಿನಾಸಮುಖೇ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ರಞ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ. ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋ. ವಿಸಯೇ ಸತ್ತಾನಂ ಅನು ಅನು ನಯನತೋ ಅನುನಯೋ. ಅನುರುಜ್ಝತೀತಿ ಅನುರೋಧೋ, ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ನನ್ದನ್ತೀತಿ ನನ್ದೀ, ಸಯಂ ವಾ ನನ್ದತೀತಿ ನನ್ದೀ. ನನ್ದೀ ಚ ಸಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ ಚಾತಿ ನನ್ದಿರಾಗೋ. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾ ನನ್ದೀ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ನನ್ದಿರಾಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋತಿ ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಾರಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಇಚ್ಛಾ. ಬಹಲಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಮುಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಪಾಣಿನೋತಿ ಮುಚ್ಛಾ. ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ. ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಾ ಗಿಜ್ಝನ್ತಿ ಗೇಧಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಗೇಧೋ. ಬಹಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಗೇಧೋ. ‘‘ಗೇಧಂ ವಾ ಪನ ಪವನಸಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಬಹಲಟ್ಠೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಅನನ್ತರಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ, ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ವಾ ಗೇಧೋತಿ ಪಲಿಗೇಧೋ. ಸಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಗೋ. ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ವಾ ಸಙ್ಗೋ. ಓಸೀದನಟ್ಠೇನ ಪಙ್ಕೋ. ಆಕಡ್ಢನವಸೇನ ಏಜಾ. ‘‘ಏಜಾ ಇಮಂ ಪುರಿಸಂ ಪರಿಕಡ್ಢತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಞ್ಚನಟ್ಠೇನ ಮಾಯಾ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜನನಟ್ಠೇನ ಜನಿಕಾ. ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ, ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜಯಮಾನಾ ಜನೇತೀತಿ ಸಞ್ಜನನೀ. ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀ. ಅಯಞ್ಹಿ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಿಬ್ಬತಿ ಘಟೇತಿ ತುನ್ನಕಾರೋ ವಿಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಸಯಜಾಲಂ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಫನ್ದಿತನಿವೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಜಾಲಮಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾಲಿನೀ.

ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಸೀಘಸೋತಾ ಸರಿತಾ ವಿಯಾತಿ ಸರಿತಾ. ಅಲ್ಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಸರಿತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸರಿತಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಜನ್ತುನೋ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೪೧). ಅಲ್ಲಾನಿ ಚೇವ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪಾದನಟ್ಠೇನ ಕುಮ್ಮಾನುಬನ್ಧಸುತ್ತಕಂ ವಿಯಾತಿ ಸುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನನ್ದಿರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೯). ರೂಪಾದೀಸು ವಿತ್ಥತಟ್ಠೇನ ವಿಸತಾ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಸತ್ತೇ ಆಯೂಹಾಪೇತೀತಿ ಆಯೂಹಿನೀ. ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ಅಪದಾನತೋ ಸಹಾಯಟ್ಠೇನ ದುತಿಯಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಿಯಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಅಭಿರಮಾಪೇತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ –

‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಮದ್ಧಾನಸಂಸರಂ;

ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೧೫; ಅ. ನಿ. ೪.೯; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾಯಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭);

ಪಣಿಧಾನಕವಸೇನ ಪಣಿಧಿ. ಭವನೇತ್ತೀತಿ ಭವರಜ್ಜು. ಏತಾಯ ಹಿ ಸತ್ತಾ ರಜ್ಜುಯಾ ಗೀವಾಯಂ ಬದ್ಧಾ ಗೋಣಾ ವಿಯ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ. ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವನತಿ ಭಜತಿ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ವನಂ, ವನತಿ ಯಾಚತೀತಿ ವಾ ವನಂ. ವನಥೋತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಅನತ್ಥದುಕ್ಖಾನಂ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಗಹನಟ್ಠೇನ ಚ ವನಂ ವಿಯಾತಿ ವನಂ. ಬಲವತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಗಹನತರಟ್ಠೇನ ಪನ ತತೋ ಬಲವತರಾ ವನಥೋ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ವನಂ ಛಿನ್ದಥ ಮಾ ರುಕ್ಖಂ, ವನತೋ ಜಾಯತೇ ಭಯಂ;

ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಞ್ಚ, ನಿಬ್ಬನಾ ಹೋಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೮೩);

ಸನ್ಥವನವಸೇನ ಸನ್ಥವೋ, ಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ದುವಿಧೋ – ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವೋ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವೋ ಚ. ತೇಸು ಇಧ ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಿನೇಹವಸೇನ ಸ್ನೇಹೋ. ಆಲಯಕರಣವಸೇನ ಕಮ್ಪಮಾನಾ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೇ ದೇವ ಚತುರಾಸೀತಿ ನಗರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕುಸಾವತೀರಾಜಧಾನಿಪ್ಪಮುಖಾನಿ, ಏತ್ಥ ದೇವ ಛನ್ದಂ ಜನೇಹಿ ಜೀವಿತೇ ಅಪೇಕ್ಖಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೬೬). ಆಲಯಂ ಕರೋಹೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೇ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಬನ್ಧತೀತಿ ಪಟಿಬನ್ಧು, ಞಾತಕಟ್ಠೇನ ವಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಬನ್ಧೂತಿಪಿ ಪಟಿಬನ್ಧು. ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಮೋ ಬನ್ಧು ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಸನತೋ ಆಸಾ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣತೋ ಚೇವ ತಿತ್ತಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸೀಸನವಸೇನ ಆಸೀಸನಾ. ಆಸೀಸಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಸೀಸಿತತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆಸೀಸನವಸೇನ ಆಸಾತಿ ಆಸಾಯ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರೂಪೇ ಆಸಾ ರೂಪಾಸಾ. ಏವಂ ನವಪಿ ಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರಲೋಭವಸೇನ ಛಟ್ಠಂ. ತಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ, ತತೋ ಪರಾನಿ ತೀಣಿ ಅತಿತ್ತಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ಗಹಟ್ಠಾನಂ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಧನಪುತ್ತಜೀವಿತೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಪಿಯತರಂ ಅತ್ಥಿ. ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ, ಇದಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅಸುಕೇನ ಮೇ ಇದಂ ದಿನ್ನಂ, ಇದಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸತ್ತೇ ಜಪ್ಪಾಪೇತೀತಿ ಜಪ್ಪಾ. ಪರತೋ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢಿತಾನಿ, ತತೋ ಪರಂ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಆರದ್ಧತ್ತಾ ಪುನ ‘‘ಜಪ್ಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಜಪ್ಪನಾಕಾರೋ ಜಪ್ಪನಾ. ಜಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಜಪ್ಪಿತತ್ತಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಯೇ ಲುಮ್ಪತಿ ಆಕಡ್ಢತೀತಿ ಲೋಲುಪೋ, ಲೋಲುಪಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲೋಲುಪ್ಪಂ. ಲೋಲುಪ್ಪನಾಕಾರೋ ಲೋಲುಪ್ಪಾಯನಾ. ಲೋಲುಪ್ಪಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೋ ಲೋಲುಪ್ಪಾಯಿತತ್ತಂ.

ಪುಚ್ಛಞ್ಜಿಕತಾತಿ ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಲಾಭಟ್ಠಾನೇಸು ಪುಚ್ಛಂ ಚಾಲಯಮಾನಾ ಸುನಖಾ ವಿಯ ಕಮ್ಪಮಾನಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ತಂ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಪನತಣ್ಹಾಯ ನಾಮಂ. ಸಾಧು ಮನಾಪಮನಾಪೇ ವಿಸಯೇ ಕಾಮೇತೀತಿ ಸಾಧುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಧುಕಮ್ಯತಾ. ಮಾತಾಮಾತುಚ್ಛಾತಿಆದಿಕೇ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ರಾಗೋತಿ ಅಧಮ್ಮರಾಗೋ. ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಬಲವಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲೋಭೋ ವಿಸಮಲೋಭೋ. ‘‘ರಾಗೋ ವಿಸಮ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ವಿಭ. ೯೨೪) ವಾ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಅಧಮ್ಮಟ್ಠೇನ ಅಧಮ್ಮರಾಗೋ. ವಿಸಮಟ್ಠೇನ ವಿಸಮಲೋಭೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ನಿಕಾಮನವಸೇನ ನಿಕನ್ತಿ. ನಿಕಾಮನಾಕಾರೋ ನಿಕಾಮನಾ. ಪತ್ಥಯನವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ. ಪಿಹಾಯನವಸೇನ ಪಿಹನಾ. ಸುಟ್ಠು ಪತ್ಥನಾ ಸಮ್ಪತ್ಥನಾ. ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಭವೇ ತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಸುದ್ಧೇ ರೂಪಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ. ಅರೂಪಭವೇ ತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ, ನಿರೋಧೇ ತಣ್ಹಾ ನಿರೋಧತಣ್ಹಾ. ರೂಪೇ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ. ಸದ್ದೇ ತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾ. ಗನ್ಧತಣ್ಹಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಓಘಾದಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾವ.

ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಆವರತೀತಿ ಆವರಣಂ. ಛಾದನವಸೇನ ಛದನಂ. ಸತ್ತೇ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಬನ್ಧನಂ. ಚಿತ್ತಂ ಉಪಹನ್ತ್ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕರೋತೀತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ. ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಅನು ಅನು ಸೇತೀತಿ ಅನುಸಯೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪದಾನೇನ ಕುಸಲವಾರಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚೋರಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಿಂಸು, ಧುತ್ತಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಿಂಸೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೪೩೦) ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮಿಧಾಪಿ ಗಹಣಟ್ಠೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಲಿವೇಠನಟ್ಠೇನ ಲತಾ ವಿಯಾತಿ ಲತಾ. ‘‘ಲತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೪೦) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಲತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿವಿಧಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವೇವಿಚ್ಛಂ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿ ದುಕ್ಖಮೂಲಂ. ತಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿದಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿದಾನಂ. ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಇತೋ ಪಭವತೀತಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪಭವೋ. ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಪಾಸೋ ವಿಯಾತಿ ಪಾಸೋ, ಮಾರಸ್ಸ ಪಾಸೋ ಮಾರಪಾಸೋ. ದುರುಗ್ಗಿಲನಟ್ಠೇನ ಬಳಿಸಂ ವಿಯಾತಿ ಬಳಿಸಂ, ಮಾರಸ್ಸ ಬಳಿಸಂ ಮಾರಬಳಿಸಂ. ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಾ ಮಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಮಾರೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಮಾರವಿಸಯೋ. ಸನ್ದನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ನದೀ ತಣ್ಹಾನದೀ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಜಾಲಂ ತಣ್ಹಾಜಾಲಂ. ಯಥಾ ಸುನಖಾ ಗದ್ದೂಲಬದ್ಧಾ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಬದ್ಧಾ ಸತ್ತಾತಿ ದಳ್ಹಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಗದ್ದೂಲಂ ವಿಯಾತಿ ಗದ್ದೂಲಂ, ತಣ್ಹಾವ ಗದ್ದೂಲಂ ತಣ್ಹಾಗದ್ದೂಲಂ. ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಸಮುದ್ದೋ ತಣ್ಹಾಸಮುದ್ದೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾ. ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಲೋಭೋ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಮೂಲಂ.

ವಿಸತ್ತಿಕಾತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ ಇತಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕೇನ ಸಭಾವೇನ. ವಿಸತಾತಿ ವಿತ್ಥಟಾ ರೂಪಾದೀಸು. ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ. ವಿಸಟಾತಿ ತೇಭೂಮಕಬ್ಯಾಪಕವಸೇನ ವಿಸಟಾ. ಪುರಿಮವಚನಮೇವ ತಕಾರಸ್ಸ ಟಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಪ್ಪತಿ ಸಹತಿ ವಾ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪಾದೇನ ತಾಳಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತಿ. ಓಸಕ್ಕನಂ ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ‘‘ವಿಸಕ್ಕನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ವಿಸಂಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಙ್ಖಿಪತಿ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ, ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಂವಾದಿಕಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭೂತಾ ವೇದನಾ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ. ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ಸಾ ‘‘ವಿಸಪರಿಭೋಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಸಾ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ‘‘ವಿಸಾಲಾ ವಾ ಪನ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ರೂಪೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಸಾಲಾ ವಾ ಪನಾತಿ ಮಹನ್ತೀ ಏವ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ, ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಕುಲೇ ಗಣೇತಿಆದೀನಿ ಏಕಾದಸ ಪದಾನಿ ಲೋಲುಪ್ಪಾದವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಕಾಮಧಾತುತ್ತಿಕೋ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಕಾಮಭವತ್ತಿಕೋ ವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಸಞ್ಞಾಭವತ್ತಿಕೋ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಏಕವೋಕಾರಭವತ್ತಿಕೋ ಖನ್ಧವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋ. ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಕಾಲವಸೇನ, ದಿಟ್ಠಚತುಕ್ಕೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಅಪಾಯತ್ತಿಕೋ ಓಕಾಸವಸೇನ, ಖನ್ಧತ್ತಿಕೋ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ಥದೀಪನಾ ವಿಭಾವನಾ ಚ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮಧಾತು? ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾ ರೂಪಂ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು’’ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೭).

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ರೂಪಧಾತು? ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಧಾತು’’ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೯).

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅರೂಪಧಾತು? ಹೇಟ್ಠತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅರೂಪಧಾತೂ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೯೧). ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಾಮಧಾತೂತಿ ಕಾಮಭವೋ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ರೂಪಧಾತೂತಿ ರೂಪಭವೋ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಅರೂಪಧಾತೂತಿ ಅರೂಪಭವೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಥ ವಾ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಯುತ್ತಾ ಧಾತು ಕಾಮಧಾತು, ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಧಾತು ಕಾಮಧಾತು. ಕಾಮಂ ಪಹಾಯ ರೂಪೇನ ಯುತ್ತಾ ಧಾತು ರೂಪಧಾತು, ರೂಪಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಧಾತು ರೂಪಧಾತು. ಕಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಅರೂಪೇನ ಯುತ್ತಾ ಧಾತು ಅರೂಪಧಾತು, ಅರೂಪಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಧಾತು ಅರೂಪಧಾತು. ತಾ ಏವ ಧಾತುಯೋ ಪುನ ಭವಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ. ಭವನ್ತೀತಿ ಹಿ ಭವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಞ್ಞಾಯ ಯುತ್ತೋ ಭವೋ, ಸಞ್ಞಾವತಂ ವಾ ಭವೋ, ಸಞ್ಞಾ ವಾ ಏತ್ಥ ಭವೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಞಾಭವೋ. ಸೋ ಕಾಮಭವೋ ಚ ಅಸಞ್ಞಾಭವಮುತ್ತೋ ರೂಪಭವೋ ಚ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವಮುತ್ತೋ ಅರೂಪಭವೋ ಚ ಹೋತಿ.

ನ ಸಞ್ಞಾಭವೋ ಅಸಞ್ಞಾಭವೋ, ಸೋ ರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ. ಓಳಾರಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸುಖುಮತ್ತೇನ ಸಬ್ಭಾವತೋ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಭವೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವೋ. ಅಥ ವಾ ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವಾ ಸುಖುಮಾಯ ಚ ಭಾವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವೋ, ಸೋ ಅರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ. ಏಕೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಏಕೋ ವಾ ವೋಕಾರೋ, ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಅಸಞ್ಞಾಭವೋವ. ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ವೋಕಾರಾ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಚತುವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಅರೂಪಭವೋ ಏವ. ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಭವೋ, ಪಞ್ಚ ವಾ ವೋಕಾರಾ ಅಸ್ಸ ಭವಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ, ಸೋ ಕಾಮಭವೋ ಚ ರೂಪಭವೇಕದೇಸೋ ಚ ಹೋತಿ. ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೋವ. ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ. ಸುತನ್ತಿ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ. ಮುತನ್ತಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾನಿ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ. ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಮನಸಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ. ತೇಸು ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ವಿಸಟಾ ವಿತ್ಥತಾತಿ ಮಹನ್ತಾ ಪತ್ಥಟಾ.

ಅಪಾಯಲೋಕೇತಿ ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಪಾಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಾಯಲೋಕೇ. ಖನ್ಧಲೋಕೇತಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ಲೋಕೋ. ಧಾತುಲೋಕೇತಿ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಏವ ಲೋಕೋ. ಆಯತನಲೋಕೇತಿ ಆಯತನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಏವ ಲೋಕೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಲೋಕೇ ವಿಸಟಾ ವಿತ್ಥಟಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ಸತೋತಿ ಸರತೀತಿ ಸತೋ, ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸತಿ ವುತ್ತಾ.

ತತ್ಥ ಸರಣಲಕ್ಖಣಾ ಸತಿ. ಸರನ್ತಿ ತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸರತಿ, ಸರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸತಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ, ಅಸಮ್ಮೋಸನರಸಾ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ಏಸಿಕಾ ವಿಯ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಂ ರಕ್ಖಣತೋ ದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಯೇತಿ ರೂಪಕಾಯೇ. ರೂಪಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಹತ್ಥಿಕಾಯರಥಕಾಯಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಥಾ ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯಟ್ಠೇನ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಞ್ಹಿ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಸೋ ಆಯೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ. ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ. ಕೇ ಆಯನ್ತೀತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ. ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ.

ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ಕಾಯಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ‘‘ಕಾಯೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ಕಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತೇನ ನ ಕಾಯೇ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವಾತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಕಾರಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಾಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕೋ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ನ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅಥ ಖೋ ರಥಸಮ್ಭಾರಾನುಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಗರಾವಯವಾನುಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಯ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಪತ್ತವಟ್ಟಿವಿನಿಭುಜನಕಸ್ಸ ವಿಯ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವಾತಿ ಸಮೂಹವಸೇನೇವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕಾಯೋ ವಾ ಇತ್ಥೀ ವಾ ಪುರಿಸೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹಮತ್ತೇಯೇವ ಪನ ತಥಾ ತಥಾ ಸತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅಪಸ್ಸಂ ಬಜ್ಝತೇ ಮೂಳ್ಹೋ, ಬಜ್ಝಮಾನೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೬);

ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಯಥಾ ಅನುದಕಭೂತಾಯಪಿ ಮರೀಚಿಯಾ ಉದಕಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಸುಭಭೂತೇಯೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ನಿಚ್ಚಸುಖತ್ತಸುಭಭಾವಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಸುಭಾಕಾರಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ…ಪೇ… ಸೋ ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೪; ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೭) ನಯೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಚುಣ್ಣಿಕಜಾತಅಟ್ಠಿಕಪರಿಯೋಸಾನೋ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಥವೀಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ. ಆಪೋಕಾಯಂ. ತೇಜೋಕಾಯಂ. ವಾಯೋಕಾಯಂ. ಕೇಸಕಾಯಂ. ಲೋಮಕಾಯಂ. ಛವಿಕಾಯಂ. ಚಮ್ಮಕಾಯಂ. ಮಂಸಕಾಯಂ. ರುಹಿರಕಾಯಂ. ನ್ಹಾರುಕಾಯಂ. ಅಟ್ಠಿಕಾಯಂ. ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಕಾಯ’’ನ್ತಿ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮಸಮೂಹಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಪಿ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಆಗತನಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿನೋ ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋಪಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣೋ ಅತ್ಥೋ.

ಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸತಿಗೋಚರೋಪಿ, ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾಪಿ, ಸತಿಪಿ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ದೇಸಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ…ಪೇ… ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ? ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ಕಾಯಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೦೮) ಹಿ ಸತಿಗೋಚರೋ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ನೋ ಸತಿ, ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫). ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ. ಕಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ? ಸತಿ. ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಧಾನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಹತ್ಥಿಟ್ಠಾನಅಸ್ಸಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ವಿಯ.

‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯದರಿಯೋ ಸೇವತಿ, ಯದರಿಯೋ ಸೇವಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ಗಣಮನುಸಾಸಿತುಮರಹತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೪, ೩೧೧) ಏತ್ಥ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತೋ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇನ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬೋತಿ? ಸತಿಯಾ, ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೪೭) ಪನ ಸತಿಯೇವ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿಯೇವ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಅಥ ವಾ ಸರಣಟ್ಠೇನ ಸತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿ ಸತಿ ಚ ಸಾ ಪಟ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಇದಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ತಿಧಾ ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಸಾವಕೇಸು ಸತ್ಥುನೋ ಪಟಿಘಾನುನಯವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯದರಿಯೋ ಸೇವತಿ, ಯದರಿಯೋ ಸೇವಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ಗಣಮನುಸಾಸಿತುಮರಹತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೪, ೩೧೧) ಇತಿ ಖೋ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚೇತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತಂ. ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಅನುಕಮ್ಪಕೋ ಹಿತೇಸೀ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇದಂ ವೋ ಹಿತಾಯ ಇದಂ ವೋ ಸುಖಾಯಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ, ನ ಸೋತಂ ಓದಹನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ, ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಚ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ನ ಚೇವ ಅನತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅನತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಅನವಸ್ಸುತೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಯದರಿಯೋ…ಪೇ… ಮರಹತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ಥಾ…ಪೇ… ಇದಂ ವೋ ಸುಖಾಯಾತಿ. ತಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚೇ ಸಾವಕಾ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ವತ್ತನ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ಸಾವಕಾ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ನ ಚ ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ನ ಚೇವ ಅನತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅನತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ನ ಚ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ಅನತ್ತಮನತಾ ಚ ಅತ್ತಮನತಾ ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುತಿಯಂ…ಪೇ….

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ…ಪೇ… ಇದಂ ವೋ ಸುಖಾಯಾತಿ. ತಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಅತ್ತಮನೋ ಚೇವ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಮನತಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಅನವಸ್ಸುತೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತಿಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೧).

ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುನಯೇಹಿ ಅನವಸ್ಸುತತಾ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾಯ ತದುಭಯಂ ವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾನಮೇವ ಕಿರ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀನನ್ತಿ.

ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾತಿಆದೀಸು ವೇದನಾದೀನಂ ಪುನ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣತ್ಥೋ. ಸುಖಾದೀಸು ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಾಸು ವೇದನಾಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಏಕೇಕವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಸರಾಗಾದಿಕೇ ಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಏಕೇಕಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಏಕೇಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತನ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯೇತಿ ಏಕವಚನಂ, ಸರೀರಸ್ಸ ಏಕತ್ತಾ. ಚಿತ್ತೇತಿ ಏಕವಚನಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಭೇದಾಭಾವತೋ ಜಾತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ವೇದನಾದಯೋ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ ವೇದನಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ? ಸುಖಾ ತಾವ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲತೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದ, ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋ;

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಅದ್ದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ;

ಸ ವೇ ಸಮ್ಮದ್ದಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪರಿಜಾನಾತಿ ವೇದನಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩);

ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಚೇತಾ ದುಕ್ಖತೋಪಿ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯). ಸುಖದುಕ್ಖತೋಪಿ ಚ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ, ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ, ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ಅಪಿ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾಪಿ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸಹಜಾತಭೂಮಿಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾದಿನಾನತ್ತಭೇದಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಸರಾಗಾದಿಸೋಳಸಭೇದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಾ ಸಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಸನ್ತಾಸನ್ತಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ.

ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವೇದನಂ, ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ. ಆದಿತೋ ಹಿ ಕಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಆಗತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ. ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ.

ವೇದನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಆಗತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ. ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ, ಏವಂ ತಾವ ದೇಸನಾ ಪುಗ್ಗಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಕಾಯೇ ಪನ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಾ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ವೇದನಾಯ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಾ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ಚಿತ್ತೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಾ ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಾ ಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ಇತಿ ಏಕಾವ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ.

ಪುನ ಉಪಕಾರವಸೇನ ಚ ಅಪರಿಹೀನವಸೇನ ಚ ಗುಣವಸೇನ ಚ ಅಪರೇ ತಯೋ ಚತುಕ್ಕಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಅಸತಿಪರಿವಜ್ಜನಾಯಾತಿ ನ ಸತಿ ಅಸತಿ, ಸತಿ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ವಾ ಅಸತಿ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪರಿವಜ್ಜನಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ವಜ್ಜನೇನ. ಭತ್ತನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಕಸದಿಸೇ ಹಿ ಮುಟ್ಠಸತಿಪುಗ್ಗಲೇ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿಪುಗ್ಗಲಸೇವನೇನ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಸತಿಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಚಿತ್ತತಾಯ ಚ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸತಿಕರಣೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಕತತ್ತಾತಿ ಕತಭಾವೇನ. ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಕತತ್ತಾ, ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿಪರಿಬನ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹತತ್ತಾತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ನಾಸಿತಭಾವೇನ. ಸತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಸತಿಯಾ ಕಾರಣಾನಂ ಕಾಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅನಟ್ಠಭಾವೇನ.

ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಸತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾ ಆಗತತ್ತಾ ಅಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಚ. ವಸಿತತ್ತಾತಿ ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೇನ. ಪಾಗುಞ್ಞತಾಯಾತಿ ಪಗುಣಭಾವೇನ. ಅಪಚ್ಚೋರೋಹಣತಾಯಾತಿ ಅನಿವತ್ತನಭಾವೇನ ಅಪಚ್ಚೋಸಕ್ಕನಭಾವೇನ.

ಸತ್ತತ್ತಾತಿ ಸಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ಸನ್ತತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಸಭಾವತ್ತಾ. ಸಮಿತತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೂಪಸಮಿತಭಾವತ್ತಾ. ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಪರಿಹೀನತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ. ಸರಣಕವಸೇನ ಸತಿ, ಇದಂ ಸತಿಯಾ ಸಭಾವಪದಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣತೋ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಅಭಿಮುಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಯ ಸರಣತೋ ಪಟಿಸರಣವಸೇನ ಪಟಿಸ್ಸತಿ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ವಡ್ಢಿತಮತ್ತಮೇವ. ಸರಣಾಕಾರೋ ಸರಣತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸರಣತಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಸರಣಾನಮ್ಪಿ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಪುನ ಸತಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಸತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಸರಣತಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಧಾರಣಭಾವತೋ ಧಾರಣತಾ. ಅನುಪವಿಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಓಗಾಹನಟ್ಠೇನ ಅಪಿಲಾಪನಭಾವೋ ಅಪಿಲಾಪನತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕೇ ಲಾಬುಕಟಾಹಾದೀನಿ ಪಲವನ್ತಿ, ನ ಅನುಪವಿಸನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ಏಸಾ ಅನುಪವಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಿಲಾಪನತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಚಿರಕತಚಿರಭಾಸಿತಾನಂ ನ ಸಮ್ಮುಸ್ಸನಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾ. ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇ ಜೋತನಲಕ್ಖಣೇ ಚ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಮಾದೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸತಿಬಲಂ. ಯಾಥಾವಸತಿ ನಿಯ್ಯಾನಸತಿ ಕುಸಲಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ. ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗೋತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಸಟ್ಠೋ ಸುನ್ದರೋ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಸತಿಯೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ.

ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಏಕೇನ ಅಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಕಾಯನೋ. ಏಕೇನಾತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ವೂಪಕಟ್ಠೇನ ಪವಿವಿತ್ತಚಿತ್ತೇನ. ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ಅಯನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಯನೋ, ಸಂಸಾರತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಸ ಅಯನೋ ಏಕಾಯನೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋವ ಭಗವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಗವತೋವ ಸೋ ಅಯನೋ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫; ಮ. ನಿ. ೩.೭೯). ಅಯತೀತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಯನೋ ಏಕಾಯನೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖೋ, ಸುಭದ್ದ, ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೪). ದೇಸನಾಭೇದೋಯೇವ ಹೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಏಕೋವ. ಅಪಿ ಚ ಏಕಂ ಅಯತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಮುಖಭಾವನಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತಿ –

‘‘ಏಕಾಯನಂ ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ, ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ;

ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತರಿಂಸು ಪುಬ್ಬೇ, ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೮೪, ೪೦೯);

ಮಗ್ಗೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ? ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಮನಟ್ಠೇನ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗನೀಯಟ್ಠೇನ ಚ. ಉಪೇತೋತಿ ಆಸನ್ನಂ ಗತೋ. ಸಮುಪೇತೋತಿ ತತೋ ಆಸನ್ನತರಂ ಗತೋ. ಉಭಯೇನಪಿ ಸತಿಯಾ ಅಪರಿಹೀನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಗತೋತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಸಮುಪಗತೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ. ‘‘ಉಪಾಗತೋ ಸಮುಪಾಗತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ಸತಿಸಮೀಪಂ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಅವಿಯೋಗಾಪನ್ನೋ. ಸಮುಪಪನ್ನೋತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ. ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅವಿಕಲೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ‘‘ಉಪೇತೋ ಸಮುಪೇತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪವತ್ತಂ ಕಥಿತಂ. ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಟಿವೇಧೋ. ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮುಪಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಟಿಲಾಭೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಲೋಕೇ ವಾ ಸಾ ವಿಸತ್ತಿಕಾತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ಸಾ ಖನ್ಧಲೋಕೇ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಖನ್ಧೇಹಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕೇ ವಾ ತಂ ವಿಸತ್ತಿಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಲೋಕೇ ಏವ ಪವತ್ತಂ ಏತಂ ವಿಸತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ. ತರತಿ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತೋ. ಉತ್ತರತಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹನ್ತೋ. ಪತರತಿ ತೇಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾಹೇತುಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ. ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ ಸಂಸಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ. ವೀತಿವತ್ತತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ತರತಿ ಉತ್ತರತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನೇನ. ಪತರತಿ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನೇನ. ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನೇನ. ಅಥ ವಾ ತರತಿ ಸೀಲೇನ. ಉತ್ತರತಿ ಸಮಾಧಿನಾ. ಪತರತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ. ಸಮತಿಕ್ಕಮತಿ ಮಗ್ಗೇನ. ವೀತಿವತ್ತತಿ ಫಲೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

೪. ಚತುತ್ಥಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಏಕಂ ಸಾಲಿಖೇತ್ತಾದಿಖೇತ್ತಂ ವಾ ಘರವತ್ಥಾದಿವತ್ಥುಂ ವಾ ಕಹಾಪಣಸಙ್ಖಾತಂ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ ಗೋಅಸ್ಸಾದಿಭೇದಂ ಗವಾಸ್ಸಂ ವಾ ಅನ್ತೋಜಾತಾದಿದಾಸೇ ವಾ ಭತಕಾದಿಕಮ್ಮಕರೇ ವಾ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞಿತಾ ಥಿಯೋ ವಾ ಞಾತಿಬನ್ಧವಾದಿಬನ್ಧೂ ವಾ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿಕೇ ಪುಥುಕಾಮೇ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀತಿ. ಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸಾಲಿಯೋ ವಿರುಹನ್ತಿ. ವೀಹಿಕ್ಖೇತ್ತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವೀಹೀತಿ ಅವಸೇಸವೀಹಯೋ. ಮೋದಯತೀತಿ ಮುಗ್ಗೋ. ಘರವತ್ಥುನ್ತಿ ಘರಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಕತಾಕತಭೂಮಿಭಾಗೋ. ಕೋಟ್ಠಕವತ್ಥಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೋಟ್ಠಕೋತಿ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಾದಿ. ಪುರೇತಿ ಘರಸ್ಸ ಪುರತೋ. ಪಚ್ಛಾತಿ ಘರಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ. ಏತ್ಥ ಆರಾಮೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ತೋಸೇನ್ತೀತಿ ಆರಾಮೋ, ಪುಪ್ಫೇನಪಿ ಫಲೇನಪಿ ಛಾಯಾಯಪಿ ದಕೇನಪಿ ರಮನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಸುಕಾದಯೋತಿ ಏಳಕಾದಯೋ. ಅನ್ತೋಜಾತಕೋತಿ ಅನ್ತೋಘರದಾಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಜಾತೋ. ಧನಕ್ಕೀತಕೋತಿ ಧನೇನ ಕೀಣಿತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ಸಾಮಂ ವಾತಿ ಸಯಂ ವಾ. ದಾಸಬ್ಯನ್ತಿ ದಾಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ದಾಸಬ್ಯಂ, ತಂ ದಾಸಬ್ಯಂ. ಉಪೇತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಅಕಾಮಕೋ ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚಿಯಾ ವಾ ಕರಮರಾನೀತೋ.

ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪುನಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಮಾಯ ದಾಸಾಪಿ ಭವನ್ತಿ ಹೇಕೇ’’ತಿ ಆಹ. ಆಮಾಯ ದಾಸಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾತದಾಸಾ. ‘‘ಯತ್ಥ ದಾಸೋ ಆಮಜಾತೋ ಠಿತೋ ಥುಲ್ಲಾನಿ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏತೇವ ವುತ್ತಾ. ಧನೇನ ಕೀತಾತಿ ಧನದಾಸಾ. ಸಾಮಞ್ಚ ಏಕೇತಿ ಸಯಂ ದಾಸಾ. ಭಯಾಪಣುನ್ನಾತಿ ಅಕಾಮದಾಸಾ. ಭಯೇನ ಪಣುನ್ನಾ ಖಿಪಿತಾ.

ಭತಕಾತಿ ಭತಿಯಾ ಜೀವನಕಾ. ಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಕರಾ. ಉಪಜೀವಿನೋತಿ ಸಮ್ಮನ್ತನಾದಿನಾ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಉಪಜೀವಿನೋ.

ಇತ್ಥೀತಿ ಥಿಯತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ಗಬ್ಭೋತಿ ಇತ್ಥೀ. ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ಸಹಾಯೀ ಸಸ್ಸಾಮಿಕಾ. ಮಾತಾಪಿತಿಬನ್ಧವಾಪಿ ಞಾತಿಬನ್ಧು. ಸಗೋತ್ತೋ ಗೋತ್ತಬನ್ಧು. ಏಕಾಚರಿಯಕುಲೇ ವಾ ಏಕಜಾತಿಮನ್ತಂ ವಾ ಉಗ್ಗಹಿತಮನ್ತೋ ಮನ್ತಬನ್ಧು. ಧನುಸಿಪ್ಪಾದಿಸದ್ಧಿಂ ಉಗ್ಗಹಿತಕೋ ಸಿಪ್ಪಬನ್ಧು. ‘‘ಮಿತ್ತಬನ್ಧವಾತಿಪಿ ಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಗಿಜ್ಝತೀತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪತ್ಥೇತಿ. ಅನುಗಿಜ್ಝತೀತಿ ಅನು ಅನು ಗಿಜ್ಝತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪತ್ಥೇತಿ. ಪಲಿಗಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪತ್ಥೇತಿ. ಪಲಿಬಜ್ಝತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಪತ್ಥೇತಿ. ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಗಿಜ್ಝತಿ, ಅನುಗಿಜ್ಝತಿ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪಲಿಗಿಜ್ಝತಿ, ಪಲಿಬಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

೫. ಪಞ್ಚಮಗಾಥಾಯಂ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬಲಖ್ಯಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ ಸಹನ್ತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ. ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹೇನ ವಾ ಅಬಲಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬಲಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಅಬಲತ್ತಾ ಬಲೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ತಂ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ಕಾಮರತ್ತಂ ಕಾಮಪರಿಯೇಸನ್ತಞ್ಚ ಸೀಹಾದಯೋ ಚ ಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯಾ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಅಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯಾ ಮದ್ದನ್ತಿ. ತತೋ ಅಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಭಿನ್ನಂ ನಾವಂ ಉದಕಂ ವಿಯ ಅನ್ವೇತಿ.

ಅಬಲಾತಿ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಬಲನ್ತಿ ಅಬಲಾ, ಬಲವಿರಹಿತಾ. ದುಬ್ಬಲಾತಿ ಮನ್ದಪಯೋಗಾಬಲೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚವಿರಹಿತಾ. ಅಪ್ಪಬಲಾತಿ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ಏತೇಸಂ ಬಲನ್ತಿ ಅಪ್ಪಬಲಾ, ಯುಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ. ಅಪ್ಪಥಾಮಕಾತಿ ಅಪ್ಪೋ ಪರಿತ್ತೋ ಥಾಮೋ ಏತೇಸಂ ವಾಯಾಮೋ ಉಸ್ಸಾಹೋತಿ ಅಪ್ಪಥಾಮಕಾ. ಹೀನಾ ನಿಹೀನಾ ಪಯೋಗಹೀನೇನ. ಓಮಕಾ ಥಾಮಹೀನೇನ. ಲಾಮಕಾ ಪಚ್ಚಯಹೀನೇನ. ಛತುಕ್ಕಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಹೀನೇನ. ಪರಿತ್ತಾ ಪತ್ತಿಹೀನೇನ. ಸಹನ್ತೀತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ ಘಟ್ಟನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ಪರಿಸಹನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬತೋ ಮದ್ದನ್ತಿ. ಅಭಿಭವನ್ತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ. ಪರಿಯಾದಿಯನ್ತಿ ಸುಸ್ಸೋಸೇತ್ವಾ ಠಾನೇನ. ಮದ್ದನ್ತಿ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ.

ಸದ್ಧಾಬಲನ್ತಿ ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹತಿ, ಸದ್ದಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಾ ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ, ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ವಾ, ಸಮ್ಪಸಾದನರಸಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿ ವಿಯ. ಪಕ್ಖನ್ದನರಸಾ ವಾ ಓಘುತ್ತರಣೋ ವಿಯ. ಅಕಾಲುಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ. ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ. ಸಾ ಹತ್ಥವಿತ್ತಬೀಜಾನಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಬಲಂ. ವೀರಿಯಬಲನ್ತಿ ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ವೀರಿಯಂ, ವಿಧಿನಾ ವಾ ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನ ಈರಯಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಪಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೩) ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಸಮ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೋಸಜ್ಜೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ವೀರಿಯಬಲಂ. ಸತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನೇವ.

ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸತಿಬಲಂ. ಸಹಜಾತಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಧೀಯತಿ ಠಪೇತೀತಿ ಸಮಾಧಿ. ಸೋ ಪಾಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ವಾ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನರಸೋ ನ್ಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಾನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ, ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಞಾಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನೋ ನಿವಾತೇ ಪದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಠಿತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮಾಧಿಬಲಂ. ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿಂ ಪಜಾನಾತಿ? ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೧೫) ನಯೇನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಸಾ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಾ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ. ಹಿರಿಬಲಂ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲನ್ತಿ ಅಹಿರಿಕೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಹಿರಿಬಲಂ. ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲಂ. ಅಯಂ ಉಭಯವಸೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಹಿರೀ, ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಹಿ ಏವ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಪಾಪತೋ ಉಬ್ಬೇಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣದೀಪನತ್ಥಂ – ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪತಿ, ಲಜ್ಜಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವುತ್ತಾ – ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ನಾಮ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ ನಾಮ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ ನಾಮ, ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ – ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ವಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಸೂರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ. ಕಥಂ? ‘‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ನ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಹೀನಜಚ್ಚಾನಂ ಕೇವಟ್ಟಾದೀನಂ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ದಹರೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ವಯೇ ಠಿತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ದುಬ್ಬಲಜಾತಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸೂರಭಾವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸೂರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ಅನ್ಧಬಾಲಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ. ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಚ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಹಿರಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ? ‘‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಚತೂಸು ಪರಿಸಾಸು ಗರಹಪ್ಪತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ –

‘‘ಗರಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ತಂ ವಿಞ್ಞೂ, ಅಸುಚಿಂ ನಾಗರಿಕೋ ಯಥಾ;

ವಜ್ಜಿತೋ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ, ಕಥಂ ಭಿಕ್ಖು ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಕಥಾ) –

ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಧುತಙ್ಗಧರಸ್ಸ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸೋ ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ, ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸಕಥಾ; ಅ. ನಿ. ೩.೪೦).

ಕಥಂ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಲೋಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಯಥಾಹ –