೨. ಗುಹಟ್ಠಕಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭. ದುತಿಯೇ – ಸತ್ತೋತಿ ಲಗ್ಗೋ. ಗುಹಾಯನ್ತಿ ಕಾಯೇ. ಕಾಯೋ ಹಿ ರಾಗಾದೀನಂ ವಾಳಾನಂ ವಸನೋಕಾಸತೋ ‘‘ಗುಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬಹುನಾಭಿಛನ್ನೋತಿ ಬಹುನಾ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಜಾತೇನ ಅಭಿಚ್ಛನ್ನೋ. ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ. ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ. ಮೋಹನಸ್ಮಿಂ ಪಗಾಳ್ಹೋತಿ ಮೋಹನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಗುಣೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ ತೇಸು ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹಾ ಹುತ್ವಾ; ಏತೇನ ಬಾಹಿರಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ. ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ಹಿ ತಥಾವಿಧೋ ಸೋತಿ ಸೋ ತಥಾರೂಪೋ ನರೋ ತಿವಿಧಾಪಿ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಿವಿವೇಕಾ ದೂರೇ, ಅನಾಸನ್ನೇ. ಕಿಂಕಾರಣಾ? ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ನ ಹಿ ಸುಪ್ಪಹಾಯಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಕಾಮಾ ಸುಪ್ಪಹಾಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸತ್ತೋತಿ ಹಿ ಖೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ, ನರೋ, ಮಾನವೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಕಥಿತೋಯೇವ. ಗುಹಾ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಗುಹಾ ತಾವ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಕಾಯೋತಿ ವಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ತಾವ ಪದಯೋಜನಾ – ಕಾಯೋ ಇತಿ ವಾ ಗುಹಾ ಇತಿ ವಾ…ಪೇ… ಕುಮ್ಭೋ ಇತಿ ವಾತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೋತಿ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ. ರಾಗಾದಿವಾಳಾನಂ ವಸನೋಕಾಸಟ್ಠೇನ ಗುಹಾ, ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಪಿ ಏಕೇ. ‘‘ದೂರಙ್ಗಮಂ ಏಕಚರಂ, ಅಸರೀರಂ ಗುಹಾಸಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೭) ವಿಯ. ರಾಗಾದೀಹಿ ಝಾಪನಟ್ಠೇನ ದೇಹೋ ‘‘ತೇ ಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ವಿಯ. ಪಮತ್ತಕರಣಟ್ಠೇನ ಸನ್ದೇಹೋ ‘‘ಭಿಜ್ಜತಿ ಪೂತಿಸನ್ದೇಹೋ, ಮರಣನ್ತಞ್ಹಿ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೪೮) ವಿಯ. ಸಂಸಾರೇ ಸಞ್ಚರಣಟ್ಠೇನ ನಾವಾ ‘‘ಸಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ನಾವಂ, ಸಿತ್ತಾ ತೇ ಲಹುಮೇಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೬೯) ವಿಯ. ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಟ್ಠೇನ ರಥೋ ‘‘ರಥೋ ಸೀಲಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಝಾನಕ್ಖೋ ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪) ವಿಯ. ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಧಜೋ ‘‘ಧಜೋ ರಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೮೪೧) ವಿಯ.

ಕಿಮಿಕುಲಾನಂ ಆವಾಸಭಾವೇನ ವಮ್ಮಿಕೋ ‘‘ವಮ್ಮಿಕೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಇಮಸ್ಸೇತಂ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೫೧) ವಿಯ. ಯಥೇವ ಹಿ ಬಾಹಿರಕೋ ವಮ್ಮಿಕೋ, ವಮತಿ ವನ್ತಕೋ ವನ್ತುಸ್ಸಯೋ ವನ್ತಸಿನೇಹಸಮ್ಬದ್ಧೋತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ‘‘ವಮ್ಮಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅಹಿನಕುಲಉನ್ದೂರಘರಗೋಳಿಕಾದಯೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ಪಾಣಕೇ ವಮತೀತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವನ್ತಕೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವಮಿತ್ವಾ ಮುಖತುಣ್ಡಕೇಹಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಪಂಸುಚುಣ್ಣೇನ ಕಟಿಪ್ಪಮಾಣೇನಪಿ ಪೋರಿಸಪ್ಪಮಾಣೇನಪಿ ಉಸ್ಸಿತೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವನ್ತಖೇಳಸಿನೇಹೇನ ಆಬದ್ಧತಾಯ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇಪಿ ನ ವಿಪ್ಪಕಿರೀಯತಿ, ನಿದಾಘೇಪಿ ತತೋ ಪಂಸುಮುಟ್ಠಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಮುಟ್ಠಿನಾ ಪೀಳಿಯಮಾನೇ ಸಿನೇಹೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಏವಂ ವನ್ತಸಿನೇಹೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಏವಮಯಂ ಕಾಯೋಪಿ ‘‘ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಾ ಅಗ್ಗಿಗೂಥಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅಸುಚಿಕಲಿಮಲಂ ವಮತೀತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನೇನ ಅತ್ತಭಾವಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ವನ್ತಕೋತಿಪಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಯೇಹಿ ಚಾಯಂ ತೀಹಿ ಅಟ್ಠಿಸತೇಹಿ ಉಸ್ಸಿತೋ ನಹಾರುಸಮ್ಬದ್ಧೋ ಮಂಸಾವಲೇಪನೋ ಅಲ್ಲಚಮ್ಮಪರಿಯೋನದ್ಧೋ ಛವಿರಞ್ಜಿತೋ ಸತ್ತೇ ವಞ್ಚೇತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅರಿಯೇಹಿ ವನ್ತಮೇವಾತಿ ವನ್ತುಸ್ಸಯೋತಿಪಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ, ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೫-೫೭) ಏವಂ ತಣ್ಹಾಯ ಜನಿತತ್ತಾ ಅರಿಯೇಹಿ ವನ್ತೇನೇವ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ ಅಯನ್ತಿ ವನ್ತಸಿನೇಹೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧೋತಿಪಿ ವಮ್ಮಿಕೋ. ಯಥಾ ಚ ವಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಪಾಣಕಾ ತತ್ಥೇವ ಜಾಯನ್ತಿ, ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಗಿಲಾನಾ ಸಯನ್ತಿ, ಮತಾ ನಿಪತನ್ತಿ. ಇತಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಸೂತಿಘರಂ ವಚ್ಚಕುಟಿ ಗಿಲಾನಸಾಲಾ ಸುಸಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಾಯೋ ‘‘ಅಯಂ ಗೋಪಿತರಕ್ಖಿತೋ ಮಣ್ಡಿತಪಸಾದಿತೋ ಮಹಾನುಭಾವಾನಂ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಛವಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ಚಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ಮಂಸನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ನಹಾರುನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ಅಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾತಿ ಏವಂ ಕುಲಗಣನಾಯ ಅಸೀತಿಮತ್ತಾನಿ ಕಿಮಿಕುಲಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನ್ತೋಕಾಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಜಾಯನ್ತಿ, ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಗೇಲಞ್ಞೇನ ಆತುರಿತಾನಿ ಸಯನ್ತಿ, ಮತಾಮತಾ ನಿಪತನ್ತಿ. ಇತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಪಾಣಾನಂ ಸೂತಿಘರಂ ವಚ್ಚಕುಟಿ ಗಿಲಾನಸಾಲಾ ಸುಸಾನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಮ್ಮಿಕೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ.

ಮನಾಪಾಮನಾಪಪತನಟ್ಠೇನ ನಗರಂ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯನಗರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ರೋಗಾದೀನಂ ನೀಳಭಾವೇನ ಕುಲಾವಕಭಾವೇನ ನೀಳಂ ‘‘ರೋಗನೀಳಂ ಪಭಙ್ಗುರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೪೮) ವಿಯ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ನಿವಾಸಗೇಹಟ್ಠೇನ ಕುಟಿ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾಯಂ ಕುಟಿಕಾಯಂ ಪಸಕ್ಕಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಥೇರಗಾ. ೧೨೫) ವಿಯ. ಪೂತಿಭಾವೇನ ಗಣ್ಡೋ ‘‘ರೋಗೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಣ್ಡೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಲ್ಲೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೯.೧೫) ವಿಯ. ಭಿಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಕುಮ್ಭೋ ‘‘ಕುಮ್ಭೂಪಮಂ ಕಾಯಮಿಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೪೦) ವಿಯ. ಕಾಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ಕಥನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗುಹಾಯನ್ತಿ ಸರೀರಸ್ಮಿಂ. ಸತ್ತೋತಿ ಅಲ್ಲೀನೋ. ವಿಸತ್ತೋತಿ ವಣ್ಣರಾಗಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧೋ ಅಲ್ಲೀನೋ. ಸಣ್ಠಾನರಾಗವಸೇನ ಆಸತ್ತೋ. ತತ್ಥೇವ ‘‘ಸುಭಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಗಹಣವಸೇನ ಲಗ್ಗೋ. ಅತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಲಗ್ಗಿತೋ. ಪಲಿಬುದ್ಧೋತಿ ಫಸ್ಸರಾಗವಸೇನ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಭಿತ್ತಿಖಿಲೇತಿ ಭಿತ್ತಿಯಂ ಆಕೋಟಿತಖಾಣುಕೇ. ನಾಗದನ್ತೇತಿ ತಥೇವ ಹತ್ಥಿದನ್ತಸದಿಸೇ ವಙ್ಕದಣ್ಡಕೇ. ಸತ್ತನ್ತಿ ಭಿತ್ತಿಖಿಲೇ ಲಗ್ಗಂ. ವಿಸತ್ತನ್ತಿ ನಾಗದನ್ತೇ ಲಗ್ಗಂ. ಆಸತ್ತನ್ತಿ ಚೀವರವಂಸೇ ಲಗ್ಗಂ. ಲಗ್ಗನ್ತಿ ಚೀವರರಜ್ಜುಯಾ ಲಗ್ಗಂ. ಲಗ್ಗಿತನ್ತಿ ಪೀಠಪಾದೇ ಲಗ್ಗಂ. ಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತಿ ಮಞ್ಚಪಾದೇ ಲಗ್ಗನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಲಗ್ಗನಾಧಿವಚನನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯನಕಥನಂ. ಛನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಛಾದಿತೋ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪರೂಪರಿ ಛನ್ನೋತಿ ಉಚ್ಛನ್ನೋ. ಆವುತೋತಿ ಆವರಿತೋ. ನಿವುತೋತಿ ವಾರಿತೋ. ಓಫುತೋತಿ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಛಾದಿತೋ. ಪಿಹಿತೋತಿ ಭಾಜನೇನ ಉಕ್ಖಲಿಮುಖಂ ವಿಯ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತೋ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋತಿ ಆವಟೋ. ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತೋತಿ ಅಧೋಮುಖಂ ಠಪಿತೋ. ತತ್ಥ ತಿಣಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಛಾದಿತಂ ವಿಯ ಛನ್ನೋ. ಉಚ್ಛನ್ನೋ ನದಿಂ ಆವರಣಸೇತು ವಿಯ. ಆವುತೋ ಜನಸಞ್ಚರಣಮಗ್ಗಾವರಣಂ ವಿಯ.

ವಿನಿಬದ್ಧೋ ಮಾನವಸೇನಾತಿ ನಾನಾವಿಧೇನ ಮಾನಾತಿಮಾನವಸೇನ ನಾನಾವಿಧೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಬದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಪರಾಮಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠೀನಂ ವಸೇನ ಪರಾಮಟ್ಠೋ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ವಿಕ್ಖೇಪಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸನ್ತಿಟ್ಠನವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪತ್ತೋ ಉಪಗತೋ. ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನಾತಿ ರತನತ್ತಯಾದೀಸು ಕಙ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ. ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯವಸೇನಾತಿ ದುನ್ನೀಹರಣಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯವಸೇನ ಥಿರಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ಉಪಗತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ.

ರೂಪೂಪಯನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೂಪಯವಸೇನ ರೂಪಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ರೂಪಮೇವ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ. ನನ್ದೂಪಸೇಚನನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹೋದಕೇನ ಆಸಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವುದ್ಧಿನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಭಾವಂ. ವಿರೂಳ್ಹಿನ್ತಿ ಜವನವಸೇನ ಉಪರಿತೋ ವಿರೂಳ್ಹಿಭಾವಂ. ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇಪುಲ್ಲಂ.

ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋತಿಆದೀನಿ ಲೋಭಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ಸೋ ಹಿ ರಞ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ, ನನ್ದನವಸೇನ ನನ್ದೀ, ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನ ತಣ್ಹಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರೂಳ್ಹನ್ತಿ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಯ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇವ ವಿರೂಳ್ಹಞ್ಚ. ಯತ್ಥಾತಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಪುರಿಮಪದೇ ಏತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವುದ್ಧೀತಿ ಇದಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟೇ ಠಿತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ವಟ್ಟಹೇತುಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಸುತ್ತಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಲಗ್ಗನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಸುತ್ತಂ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿನನ್ದನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತತಿಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಚತುತ್ಥಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಆಹಾರವಸೇನ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಪಾಯೇನ. ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ. ಸಮ್ಪಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ಮುತಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮ್ಪಮುಯ್ಹನ್ತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನ್ಧೀಕತಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನ್ಧೀಕತಾ. ‘‘ಗತಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅನ್ಧಭಾವಂ ಉಪಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಗಾಳ್ಹೋತಿ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಓಗಾಳ್ಹೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಂ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋತಿ ಅಧಿಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ ನಿಮುಗ್ಗೋತಿ ಅಧೋಮುಖಂ ಹುತ್ವಾ ಪವಿಟ್ಠೋ. ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಸಂಸಗ್ಗೇನ ಓಗಾಳ್ಹೋ. ಸವನಸಂಸಗ್ಗೇನ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ. ವಚನಸಂಸಗ್ಗೇನ ನಿಮುಗ್ಗೋ. ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸಗ್ಗವಿರಹಿತೋ ವಾ ಓಗಾಳ್ಹೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನವಿರಹಿತೋ ವಾ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ. ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿವಿರಹಿತೋ ವಾ ನಿಮುಗ್ಗೋ.

ವಿವೇಕಾತಿ ವಿವಿತ್ತಿ, ವಿವಿಚ್ಚನಂ ವಾ ವಿವೇಕೋ. ತಯೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಕಾಯವಿವೇಕೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಿವಿತ್ತಿ, ವಿನಾ ಅಪಸಕ್ಕನಂ. ಚಿತ್ತವಿವೇಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನತೋ ಭಿಕ್ಖು. ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಸುಞ್ಞಂ, ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತದೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಚೇಪಿ ಸೇನಾಸನಂ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಅನಾಕಿಣ್ಣಂ ಗಹಟ್ಠೇಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ, ತೇನ ತಂ ವಿವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೬) ವುತ್ತಂ. ಸೇತಿ ಚೇವ ಆಸತಿ ಚ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೇನಾಸನಂ, ಮಞ್ಚಪೀಠಾದೀನಮೇತಮಧಿವಚನಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಸೇನಾಸನನ್ತಿ ಮಞ್ಚೋಪಿ ಸೇನಾಸನಂ, ಪೀಠಮ್ಪಿ… ಭಿಸಿಪಿ… ಬಿಬ್ಬೋಹನಮ್ಪಿ… ವಿಹಾರೋಪಿ… ಅಡ್ಢಯೋಗೋಪಿ… ಪಾಸಾದೋಪಿ… ಅಟ್ಟೋಪಿ… ಮಾಳೋಪಿ… ಲೇಣಮ್ಪಿ… ಗುಹಾಪಿ… ರುಕ್ಖಮೂಲಮ್ಪಿ… ವೇಳುಗುಮ್ಬೋಪಿ… ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೭).

ಅಪಿ ಚ ವಿಹಾರೋ ಅಡ್ಢಯೋಗೋ ಪಾಸಾದೋ ಹಮ್ಮಿಯಂ ಗುಹಾತಿ ಇದಂ ವಿಹಾರಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ. ಮಞ್ಚೋ ಪೀಠಂ ಭಿಸಿ ಬಿಬ್ಬೋಹನನ್ತಿ ಇದಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ. ಚಿಮಿಲಿಕಾ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡೋ ತಿಣಸನ್ಥಾರೋ ಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರೋತಿ ಇದಂ ಸನ್ಥತಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಇದಂ ಓಕಾಸಸೇನಾಸನಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೇನಾಸನಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸೇನಾಸನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವ.

ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸಕುಣಸದಿಸಸ್ಸ ಚಾತುದ್ದಿಸಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಞ್ಞಂ ರುಕ್ಖಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೯) ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ವಸೇನ ಆಗತಂ. ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪) ಇದಂ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನುರೂಪಂ. ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಧುತಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೩೧) ವುತ್ತಂ. ರುಕ್ಖಮೂಲನ್ತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸನ್ತಚ್ಛಾಯಂ ವಿವಿತ್ತಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ. ಪಬ್ಬತನ್ತಿ ಸೇಲಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಉದಕಸೋಣ್ಡೀಸು ಉದಕಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸೀತಾಯ ರುಕ್ಖಚ್ಛಾಯಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ನಾನಾದಿಸಾಸು ಖಾಯಮಾನಾಸು ಸೀತೇನ ವಾತೇನ ಬೀಜಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಕನ್ದರನ್ತಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ದಾರಿತಂ, ಉದಕೇನ ಭಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತಪದೇಸಂ. ಯಂ ‘‘ನದೀತುಮ್ಬ’’ನ್ತಿಪಿ ‘‘ನದೀಕುಞ್ಜ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ರಜತಪಟ್ಟಸದಿಸಾ ವಾಲುಕಾ ಹೋತಿ, ಮತ್ಥಕೇ ಮಣಿವಿತಾನಂ ವಿಯ ವನಗಹನಂ, ಮಣಿಖನ್ಧಸದಿಸಂ ಉದಕಂ ಸನ್ದತಿ. ಏವರೂಪಂ ಕನ್ದರಂ ಓರುಯ್ಹ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಗತ್ತಾನಿ ಸೀತಾನಿ ಕತ್ವಾ ವಾಲುಕಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಚೀವರಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಗಿರಿಗುಹನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತಾನಂ ಅನ್ತರಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ಉಮಙ್ಗಸದಿಸಂ ಮಹಾವಿವರಂ. ಸುಸಾನಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೩೪) ವುತ್ತಂ.

ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಗಾಮನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಪಚಾರಟ್ಠಾನಂ ಯತ್ಥ ನ ಕಸನ್ತಿ ನ ವಪನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ದೂರಾನಮೇತಂ ಸೇನಾಸನಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೫೩೧). ಅಬ್ಭೋಕಾಸನ್ತಿ ಅಚ್ಛನ್ನಂ. ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಚೀವರಕುಟಿಂ ಕತ್ವಾ ವಸತಿ. ಪಲಾಲಪುಞ್ಜನ್ತಿ ಪಲಾಲರಾಸಿಂ. ಮಹಾಪಲಾಲಪುಞ್ಜತೋ ಹಿ ಪಲಾಲಂ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಬ್ಭಾರಲೇಣಸದಿಸೇ ಆಲಯೇ ಕರೋನ್ತಿ, ಗಚ್ಛಗುಮ್ಬಾದೀನಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಪಲಾಲಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯೇನ ವಿವಿತ್ತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಕೋ ಚಙ್ಕಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ಪವತ್ತಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇರಿಯತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ವತ್ತಯತಿ. ವತ್ತತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥವುತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಪಾಲೇತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ರಕ್ಖತಿ. ಯಪೇತೀತಿ ಯಪಯತಿ. ಯಾಪೇತೀತಿ ಯಾಪಯತಿ.

ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ. ನೀವರಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪಚಾರೇನ ನೀವರಣೇಹಿ ವಿವಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ ಸುಟ್ಠು ವಿವಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ನೀವರಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸೇವ ನಯೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ. ರೂಪಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಸಞ್ಞಾಯ. ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಸೇನ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯ ಚ. ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾಯ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ.

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ, ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಾನನ್ತಂ, ಆಕಾಸಾನನ್ತಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ, ತಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಾರಮ್ಮಣಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಕುಸಲಕಿರಿಯಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ. ರೂಪಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನತೋ ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣತೋ ಚ. ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯), ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯). ತಸ್ಮಾ ಇಧ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಂ, ರೂಪಮಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತಾಯ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾಯ ಝಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯ. ಏತಾಯ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯ.

ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದಸಞ್ಞಾ ಗನ್ಧಸಞ್ಞಾ ರಸಸಞ್ಞಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಞ್ಞಾ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೦೩). ತಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಏತಾಯ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯ.

ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ, ನಾನತ್ತಾಯ ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ? ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೦೪) ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇಸಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯ.

ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸಞ್ಞಾಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಸಞ್ಞಾಹಿ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ವಿನಾ ಹೋತಿ ಅಪಸಕ್ಕನಂ ಹೋತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ, ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ.

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವತೋ ತಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸಾ ಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೬೨೦) ‘‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಞ್ಞೇವ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಸನ್ತೋವತಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ವಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ನಂ ‘‘ಸನ್ತಾ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ತಾಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ.

ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ತಸ್ಸ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಕಙ್ಖಾಯ. ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾತಿ ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ, ವತೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದಿಟ್ಠಿ. ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಕಾ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾ. ತಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾ. ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಚಾತಿ ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಏಕತೋ ಠಿತೇಹಿ ಚ. ಉಪತಾಪೇನ್ತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಾ, ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾದಿಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ‘‘ತದೇಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಏಕಟ್ಠಂ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಞ್ಚ. ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಯಾವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ತಾವ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಹಿ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಠಿತಾತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ. ದಸಸು ಹಿ ಕಿಲೇಸೇಸು ಇಧ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಏವ ಆಗತಾ. ಅನುಸಯೇಸು ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾ ಆಗತಾ. ಸೇಸಾ ಪನ ಅಪಾಯಗಮನೀಯೋ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಹಿ ಸಹ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೀಹಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಮುಖೇಸು ವಾ ದಿಯಡ್ಢೇಸು ಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸೇಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಹೀಯಮಾನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀನಾ, ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೇಹಿ ಸಹ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಸಹಜೇಕಟ್ಠಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಚ ಸಹ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಿತಾ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾ.

ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾನಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಸು ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸು ಪಹೀಯಮಾನೇಸು ತೇಹಿ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ದ್ವೀಸು ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸು ಪಹೀಯಮಾನೇಸು ತೇಹಿ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಚಿತ್ತೇ ಪಹೀಯಮಾನೇ ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಮೋಹೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ತೇಹಿ ದುವಿಧೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ವಿವಿಚ್ಚತಿ, ಫಲಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ವಿಯುತ್ತಂ ಅಪಸಕ್ಕಿತಂ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಮರಾಗಸಞ್ಞೋಜನಾತಿ ಓಳಾರಿಕಭೂತಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಥೂಲಭೂತಾ ಮೇಥುನರಾಗಸಙ್ಖಾತಾ ಸಞ್ಞೋಜನಾ. ಸೋ ಹಿ ಕಾಮಭವೇ ಸಞ್ಞೋಜೇತೀತಿ ‘‘ಸಞ್ಞೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಘಸಞ್ಞೋಜನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞೋಜನಾ. ಸೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ‘‘ಪಟಿಘ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇ ಏವ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ. ಅಣುಸಹಗತಾತಿ ಸುಖುಮಭೂತಾ ಕಾಮರಾಗಸಞ್ಞೋಜನಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞೋಜನಾ ಅಣುಸಹಗತಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯನವಸೇನ ಸುಖುಮಭೂತಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾ. ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತತ್ಥೇಹಿ ದುವಿಧೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ.

ಅರಹತೋತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ‘‘ಅರಹಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ. ರೂಪರಾಗಾತಿ ರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗಾ. ಅರೂಪರಾಗಾತಿ ಅರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗಾ. ಮಾನಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಮಾನಾ ಏವ. ತಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾಮಾನಾನುಸಯಾದಯೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ. ಏತೇಸು ಉಣ್ಣತಿಲಕ್ಖಣೋ ಮಾನೋ. ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ. ಅನ್ಧಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಭವರಾಗಾನುಸಯಾ. ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಚಾತಿ ತೇಹಿ ಏಕತೋ ಠಿತೇಹಿ ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ವಿವಿಚ್ಚತಿ ವಿನಾ ಹೋತಿ ಅಪಸಕ್ಕತಿ, ಫಲಚಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ವಿಯುತ್ತಂ ಅಪಸಕ್ಕಿತಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಮಾನಾನುಸಯಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ, ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ, ಭವರಾಗಾನುಸಯಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾನಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ತನುಭಾವೋ, ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೋ, ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಮಾನಾನುಸಯಭವರಾಗಾನುಸಯಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾನಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋತಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸುಞ್ಞಭಾವೋ, ತುಚ್ಛಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖನ್ಧಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಉಪಧೀನಂ ಸುಞ್ಞಭಾವೋ. ಉಪಧಿಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಧಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ರಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಉಪತಾಪೇನ್ತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚ. ಉಪಾದಾನಗೋಚರಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ. ಉಪಾದಾನಸಮ್ಭೂತಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಚ. ಅಮತನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಮತನ್ತಿ ಅಮತಂ, ಕಿಲೇಸವಿಸಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅಗದನ್ತಿಪಿ ಅಮತಂ. ಸಂಸಾರಯೋನಿಗತಿಉಪಪತ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಸಂಸಿಬ್ಬತಿ ವಿನತೀತಿ ತಣ್ಹಾ ‘‘ವಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನನ್ತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಅಪಗತಸರೀರಾನಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಕಾಮಾದಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಕೇ ಅಭಿರತಾನಂ ತನ್ನಿನ್ನಾನಂ. ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಫಲಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ. ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮುತ್ತಭಾವೇನ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನಂ. ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ನಿರೂಪಧೀನನ್ತಿ ವಿಗತೂಪಧೀನಂ. ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಚಜಿತ್ವಾ ವಿಗತಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಉಪಗತಾನಂ. ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ‘‘ವಿಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿದೂರೇತಿ ವಿವಿಧೇ ದೂರೇ. ಸುವಿದೂರೇತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿದೂರೇ. ನ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ನ ಸಮೀಪೇ. ನ ಸಾಮನ್ತಾತಿ ನ ಏಕಪಸ್ಸೇ. ಅನಾಸನ್ನೇತಿ ಅನಚ್ಚನ್ತಸಮೀಪೇ. ವಿವೇಕಟ್ಠೇತಿ ಅತಿದೂರೇ, ವಿಗತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾದಿಸೋತಿ ತಂಸದಿಸೋ. ತಸ್ಸಣ್ಠಿತೋತಿ ತೇನ ಆಕಾರೇನ ಠಿತೋ. ತಪ್ಪಕಾರೋತಿ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಠಿತೋ. ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋತಿ ತಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಭಾವಗುಹಾಯ ಲಗ್ಗಭಾವೇನ ತಾದಿಸೋ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಛನ್ನಭಾವೇನ ತಸ್ಸಣ್ಠಿತೋ. ಮೋಹನಸ್ಮಿಂ ಪಗಾಳ್ಹಭಾವೇನ ತಪ್ಪಕಾರೋ. ತೀಹಿ ವಿವೇಕೇಹಿ ದೂರಭಾವೇನ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ದುಪ್ಪಹಾಯಾತಿ ಸುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ದುಚ್ಚಜ್ಜಾತಿ ಸುಖೇನ ಜಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುಪ್ಪರಿಚ್ಚಜ್ಜಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಜಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುನ್ನಿಮ್ಮದಯಾತಿ ನಿಮ್ಮದಂ ಅಮದಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುಬ್ಬಿನಿವೇಠಯಾತಿ ವಿನಿವೇಠನಂ ಮೋಚನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುತ್ತರಾತಿ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುಪ್ಪತರಾತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ತರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ದುಸ್ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ. ದುಬ್ಬಿನಿವತ್ತಾತಿ ನಿವತ್ತೇತುಂ ದುಕ್ಖಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಕತಿವಸೇನ ದುಪ್ಪರಿಚ್ಚಜ್ಜಾ. ಗೋಣಪತಾಸಂ ವಿಯ ದುನ್ನಿಮ್ಮದಯಾ. ನಾಗಪಾಸಂ ವಿಯ ದುಬ್ಬಿನಿವೇಠಯಾ. ಗಿಮ್ಹಸಮಯೇ ಮರುಕನ್ತಾರಂ ವಿಯ ದುತ್ತರಾ ದುಪ್ಪತರಾ. ಬ್ಯಗ್ಘಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಅಟವೀ ವಿಯ ದುಸ್ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ. ಸಮುದ್ದವೀಚಿ ವಿಯ ದುಬ್ಬಿನಿವತ್ತಾತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

೮. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ‘‘ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ಹಿ ತಥಾವಿಧೋ’’ತಿ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಪುನ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮತಂ ಆವಿ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಇಚ್ಛಾನಿದಾನಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಾನಿದಾನಾತಿ ತಣ್ಹಾಹೇತುಕಾ. ಭವಸಾತಬದ್ಧಾತಿ ಸುಖವೇದನಾದಿಮ್ಹಿ ಭವಸಾತೇನ ಬದ್ಧಾ. ತೇ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾತಿ ತೇ ಭವಸಾತವತ್ಥುಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ. ತೇ ವಾ ತತ್ಥ ಬದ್ಧಾ ಇಚ್ಛಾನಿದಾನಾ ಸತ್ತಾ ದುಪ್ಪಮೋಚಯಾ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಮೋಚೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಕಾರಣವಚನಂ ವಾ ಏತಂ. ತೇ ಸತ್ತಾ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇನ ಮೋಚೇತಬ್ಬಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಿ ಸತ್ತಾ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುಂ, ಸಕೇನ ಥಾಮೇನ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಛಾ ಪುರೇ ವಾಪಿ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾತಿ ಅನಾಗತೇ ಅತೀತೇ ವಾ ಕಾಮೇ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾ. ಇಮೇ ವ ಕಾಮೇ ಪುರಿಮೇ ವ ಜಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಾಮೇ ಪುರಿಮೇ ವಾ ದುವಿಧೇಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಬಲವತಣ್ಹಾಯ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ. ಇಮೇಸಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ‘‘ತೇ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾ ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾ ಜಪ್ಪಂ ಕಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕಿಂ ವಾ ಕತಾತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯುಂ.

ಭವಸಾತಬದ್ಧಾತಿ ಭವೇ ಸಾತಂ ಭವಸಾತಂ, ತೇನ ಭವಸಾತೇನ ಸುಖಸ್ಸಾದೇನ ಬದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ. ತಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ಭವಸಾತಂ – ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯೋಬ್ಬನಭಾವೋ ಯೋಬ್ಬಞ್ಞಂ. ಅರೋಗಭಾವೋ ಆರೋಗ್ಯಂ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಭಾವೋ ಜೀವಿತಂ. ಲಾಭೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಲಾಭೋ. ಯಸೋತಿ ಪರಿವಾರೋ. ಪಸಂಸಾತಿ ಕಿತ್ತಿ. ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ. ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾತಿ ಮನವಡ್ಢನಕಾ ರೂಪಾ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪದಾತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾ. ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಚಕ್ಖು ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮಣಿವಿಮಾನೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸುಖಸ್ಸಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋತಸಮ್ಪದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಾತಬದ್ಧಾ…ಪೇ… ವಿಬದ್ಧಾತಿ ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ಬದ್ಧಾ. ಆಬದ್ಧಾತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಆದಿತೋ ಬದ್ಧಾ. ಲಗ್ಗಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪ್ಪಿತಾ. ಲಗ್ಗಿತಾತಿ ನಾಗದನ್ತೇ ಫಾಣಿತವಾರಕೋ ವಿಯ ಲಗ್ಗಿತಾ. ಯಮೇತ್ಥ ಚ ಅವುತ್ತಂ, ತಂ ಸತ್ತೋ ವಿಸತ್ತೋತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮೋಕ್ಖಾತಿ ನ ಪರೇಹಿ ಮೋಕ್ಖಾ. ತೇ ವಾ ಭವಸಾತವತ್ಥೂ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚಾತಿ ಭವೇ ಸುಖಸ್ಸಾದವತ್ಥುಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ದುಕ್ಖಾ. ಸತ್ತಾ ವಾ ಏತ್ತೋ ದುಮ್ಮೋಚಯಾತಿ ಸತ್ತಾ ಏವ ವಾ ಏತಸ್ಮಾ ಭವಸಾತವತ್ಥುತೋ ಮೋಚೇತುಂ ದುಕ್ಖಾ.

ದುರುದ್ಧರಾತಿ ಉದ್ಧರಿತುಂ ದುಕ್ಖಾ. ದುಸ್ಸಮುದ್ಧರಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಛಿನ್ನತಟೇ ನರಕಾವಾಟೇ ಪತಿತೋ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತುಂ ದುಕ್ಖಾ. ದುಬ್ಬುಟ್ಠಾಪಯಾತಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತುಂ ದುಕ್ಖಾ. ದುಸ್ಸಮುಟ್ಠಾಪಯಾತಿ ಸುಖುಮಅತ್ತಭಾವಂ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ವಿಯ ಉಸ್ಸಾಪೇತುಂ ಅತಿವಿಯ ದುಕ್ಖಾ.

ತೇ ಅತ್ತನಾ ಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಕದ್ದಮೇ ಯಾವ ಸೀಸತೋ ನಿಮುಗ್ಗಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಪರಂ ಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನಂ ಉದ್ಧರಿತುನ್ತಿ ಅಪರಂ ತಥೇವ ನಿಮುಗ್ಗಂ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಸೀಸೇ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಸೋ ವತ ಚುನ್ದಾತಿ ಸೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ. ತಸ್ಸ ‘‘ಯೋ’’ತಿ ಇಮಂ ಉದ್ದೇಸವಚನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯೋ ಅತ್ತನಾ ಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನೋ, ಸೋ ವತ, ಚುನ್ದ, ಪರಂ ಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನಂ ಉದ್ಧರಿಸ್ಸತೀತಿ. ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸು ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನೋತಿ ಗಮ್ಭೀರಕದ್ದಮೇ ನಿಮುಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ, ಚುನ್ದ, ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಯಾವ ಸೀಸತೋ ಗಮ್ಭೀರಕದ್ದಮೇ ನಿಮುಗ್ಗೋ, ಪರಮ್ಪಿ ತಥೇವ ನಿಮುಗ್ಗಂ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಸೀಸೇ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸೋ ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯಾತಿ. ಅದನ್ತೋ ಅವಿನೀತೋ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅನಿಬ್ಬಿಸೇವನತಾಯ ಅದನ್ತೋ. ಅಸಿಕ್ಖಿತವಿನಯತಾಯ ಅವಿನೀತೋ. ಅನಿಬ್ಬುತಕಿಲೇಸತಾಯ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಪರಂ ದಮೇಸ್ಸತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ವಿನೇಸ್ಸತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಸ್ಸತಿ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸತಿ ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇ ನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸತಿ.

ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮೋಚೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ. ಸಕೇನ ಥಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಥಾಮೇನ. ಬಲೇನಾತಿ ಞಾಣಬಲೇನ. ವೀರಿಯೇನಾತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತಸಿಕವೀರಿಯೇನ. ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನೇನ ಮಹನ್ತವೀರಿಯೇನ.

ನಾಹಂ ಸಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಹಂ ನ ಸಹಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ನ ವಾಯಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಮೋಚನಾಯಾತಿ ಪಮೋಚೇತುಂ. ಕಥಂಕಥಿನ್ತಿ ಸಕಙ್ಖಂ. ಧೋತಕಾತಿ ಆಲಪನಂ. ತರೇಸೀತಿ ತರೇಯ್ಯಾಸಿ.

‘‘ಅತ್ತನಾ ಹಿ ಕತಂ ಪಾಪಂ, ಅತ್ತನಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ;

ಅತ್ತನಾ ಅಕತಂ ಪಾಪಂ, ಅತ್ತನಾವ ವಿಸುಜ್ಝತಿ;

ಸುದ್ಧೀ ಅಸುದ್ಧಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ನಾಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸೋಧಯೇ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೬೫; ಕಥಾ. ೭೪೩) –

ಏತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ – ಯೇನ ಅತ್ತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ಅತ್ತನಾವ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ಯೇನ ಪನ ಅತ್ತನಾ ಅಕತಂ ಪಾಪಂ, ಸೋ ಸುಗತಿಞ್ಚೇವ ಅಗತಿಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅತ್ತನಾವ ವಿಸುಜ್ಝತಿ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾ ಸುದ್ಧಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾ ಚ ಅಸುದ್ಧಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಕಾರಕಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ವಿಪಚ್ಚತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ವಿಸೋಧಯೇ ನೇವ ವಿಸೋಧೇತಿ, ನ ಕಿಲೇಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತಿಟ್ಠತೇವ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿಯೇವ. ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ತಿಟ್ಠಾಮಹಂ ಸಮಾದಪೇತಾತಿ ಅಹಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಾ ತಿಟ್ಠಾಮಿ. ಏವಂ ಓವದಿಯಮಾನಾ ಏವಂ ಅನುಸಾಸಿಯಮಾನಾತಿ ಮಯಾ ಏವಂ ಓವದಿಯಮಾನಾ ಏವಂ ಅನುಸಾಸಿಯಮಾನಾ. ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವದನ್ತೋ ಓವದತಿ ನಾಮ, ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಾಸನ್ತೋ ‘‘ಅಯಸೋಪಿ ತೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಅನಾಗತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನುಸಾಸತಿ ನಾಮ. ಸಮ್ಮುಖಾ ವದನ್ತೋಪಿ ಓವದತಿ ನಾಮ, ಪರಮ್ಮುಖಾ ದೂತಸಾಸನಂ ವಾ ಪೇಸೇನ್ತೋ ಅನುಸಾಸತಿ ನಾಮ. ಸಕಿಂ ವದನ್ತೋಪಿ ಓವದತಿ ನಾಮ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ವದನ್ತೋ ಅನುಸಾಸತಿ ನಾಮ. ಓವದನ್ತೋ ಏವ ವಾ ಅನುಸಾಸತಿ ನಾಮ. ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇತಿ ಅಪಿ ಏಕಚ್ಚೇ, ಏಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಾಧೇನ್ತೀತಿ ಖಯವಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಂ ಅತೀತನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ನಿಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠಂ, ಏಕನ್ತನಿಟ್ಠಂ, ಸತತನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಾಧೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ನಾರಾಧೇನ್ತೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ನ ಪಟಿಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಕ್ಯಾಹನ್ತಿ ಏತೇಸು ಕಿಂ ಅಹಂ, ಕಿಂ ಕರೋಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಾಯೀತಿ ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗಕ್ಖಾಯೀ. ಆಚಿಕ್ಖತಿ ಕಥೇತಿ. ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಮಯಂ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯುಂ.

ಅತೀತಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅತೀತಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಕಥಂ ಪುರೇ ಅಪೇಕ್ಖಂ ಕರೋತೀತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಇಕ್ಖಂ ಓಲೋಕನಂ ಕರೋತಿ. ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ದೀಘರಸ್ಸಅಣುಕಥೂಲಾದಿವಸೇನ ಏವಂಜಾತಿಕೋ ಏವರೂಪೋ ಅಭವಿಂ. ತತ್ಥ ನನ್ದಿಂ ಸಮನ್ನಾನೇತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ತಣ್ಹಂ ಸಮ್ಮಾ ಆನಯತಿ ಉಪನೇತಿ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಇತಿ ಮೇ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಯೋ ವತ್ಥುಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತಣ್ಹುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ಇತಿ ರೂಪಾತೀತಿ ಏವಂ ರೂಪಾ ಇತಿ. ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಪಟಿಬದ್ಧನ್ತಿ ತೇಸು ಚಕ್ಖುರೂಪೇಸು ದುಬ್ಬಲಸಙ್ಖಾತೋ ಛನ್ದೋ ಚ ಬಲವಸಙ್ಖಾತೋ ರಾಗೋ ಚ, ತೇನ ಛನ್ದರಾಗೇನ ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಅಲ್ಲೀನಂ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಜವನಚಿತ್ತಂ. ಛನ್ದರಾಗಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಜವನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಛನ್ದರಾಗೇನ ಬದ್ಧಭಾವಾ. ತದಭಿನನ್ದತೀತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದತಿ.

ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಅಸ್ಸ ತಾನಿ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಅತೀತೇ. ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಏಕತೋ. ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತಾನೀತಿ ದನ್ತವಿದಂಸಾದಿಹಸಿತಾನಿ ಚ, ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಲಪಿತಾನಿ ಚ, ಕಾಯಖಿಡ್ಡಾದಿಕೀಳಿತಾನಿ ಚ. ತದಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ತಂ ಅಸ್ಸಾದಯತಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿನ್ದತಿ ಸಾದಿಯತಿ. ತಂ ನಿಕಾಮೇತೀತಿ ತಂ ನಿಕಾಮಯತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ. ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತುಟ್ಠಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಸಿಯನ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯಂ. ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪುಣನತ್ಥಾಯ. ಚಿತ್ತಂ ಪಣಿದಹತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ. ಚೇತಸೋ ಪಣಿಧಾನಪಚ್ಚಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಪನಕಾರಣಾ.

ಸೀಲೇನ ವಾತಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿಸೀಲೇನ ವಾ. ವತೇನ ವಾತಿ ಧುತಙ್ಗಸಮಾದಾನೇನ ವಾ. ತಪೇನ ವಾತಿ ವೀರಿಯಸಮಾದಾನೇನ ವಾ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ವಾತಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಯಾ ವಾ. ದೇವೋ ವಾತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ದೇವರಾಜಾ ವಾ. ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ.

ಜಪ್ಪನ್ತಾತಿ ಗುಣವಸೇನ ಕಥೇನ್ತಾ. ಪಜಪ್ಪನ್ತಾತಿ ಪಕಾರೇನ ಕಥೇನ್ತಾ. ಅಭಿಜಪ್ಪನ್ತಾತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಕಥೇನ್ತಾ, ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ವಡ್ಢಿತಂ.

೯. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ‘‘ದೂರೇ ವಿವೇಕಾ ಹಿ ತಥಾವಿಧೋ’’ತಿ ಸಾಧೇತ್ವಾ ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಧಮ್ಮತಂ ಆವಿ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಪಾಪಕರಣಂ ಆವಿ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮೇಸು ಗಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ಪರಿಭೋಗತಣ್ಹಾಯ ಗಿದ್ಧಾ, ಪರಿಯೇಸನಾದಿಮನುಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಸುತಾ, ಸಮ್ಮೋಹಮಾಪನ್ನತ್ತಾ ಪಮೂಳ್ಹಾ, ಅವಗಮನತಾಯ ಮಚ್ಛರಿಯತಾಯ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯತಾಯ ಚ ಅವದಾನಿಯಾ, ಕಾಯವಿಸಮಾದಿಮ್ಹಿ ವಿಸಮೇ ನಿವಿಟ್ಠಾ, ಅನ್ತಕಾಲೇ ಮರಣದುಕ್ಖೂಪನೀತಾ, ‘‘ಕಿಂಸು ಭವಿಸ್ಸಾಮ ಇತೋ ಚುತಾಸೇ’’ತಿ ಪರಿದೇವಯನ್ತೀತಿ.

ಗಿದ್ಧಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ ಗಿದ್ಧಾ. ಗಧಿತಾತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೇನ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಗಧಿತಾ. ಮುಚ್ಛಿತಾತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಮುಚ್ಛಾಪರೇತಾ. ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾತಿ ಕಾಮನನ್ದಿಯಾ ಅಧಿಓಸನ್ನಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಾ. ಲಗ್ಗಾತಿ ಕಾಮಸಿನೇಹೇನ ಅಲ್ಲೀನಾ. ಲಗ್ಗಿತಾತಿ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೇನ ಏಕೀಭೂತಾ. ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ಆವಟ್ಟಿತಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇ ಗಿದ್ಧಾ. ಅಭಿಣ್ಹದಸ್ಸನೇ ಗಧಿತಾ. ಸಂಸಗ್ಗಕಿರಿಯಸ್ಮಿಂ ಮುಚ್ಛಿತಾ. ವಿಸ್ಸಾಸಕಿರಿಯಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾ. ಸಿನೇಹವಳಞ್ಜಸ್ಮಿಂ ಲಗ್ಗಾ. ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಮ್ಹಿ ಲಗ್ಗಿತಾ. ಅಪರಾಪರಂ ಅಮುಞ್ಚಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಏಸನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ. ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಯನ್ತಿ. ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಭಾಸುಭಂ ಅತ್ಥಿ, ನತ್ಥೀತಿ ಏಸನ್ತಿ. ಸುಭಾಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ವಳಞ್ಜನತ್ಥಾಯ ಪಿಯಂ ಕರೋನ್ತಾ ಗವೇಸನ್ತಿ. ಚಿತ್ತವಸೇನ ಏಸನ್ತಿ. ಪಯೋಗವಸೇನ ಗವೇಸನ್ತಿ. ಕರಣವಸೇನ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ. ತೇ ದುವಿಧೇ ಕಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಓತರಿತ್ವಾ ಚರನ್ತೀತಿ ತಚ್ಚರಿತಾ. ತೇ ಚ ಕಾಮೇ ಬಹುಲಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಡ್ಢೇನ್ತಿ ಪವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಹುಲಾ. ತೇ ಚ ಕಾಮೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ರಹನ್ತೀತಿ ತಗ್ಗರುಕಾ. ತೇಸು ಕಾಮೇಸು ನಿನ್ನಾ ನಮಿತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ತನ್ನಿನ್ನಾ. ತೇಸು ಕಾಮೇಸು ಸನ್ನಿನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ತಪ್ಪೋಣಾ. ತೇಸು ಕಾಮೇಸು ಅವಲಮ್ಬಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತೇಸುಯೇವ ನಮಿತಾ ವಸನ್ತೀತಿ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರಾ. ತೇಸು ಕಾಮೇಸು ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಮುಚ್ಛಾಪರೇತಪ್ಪಸಙ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ವದನ್ತೀತಿ ತದಧಿಮುತ್ತಾ. ತೇ ಚ ಕಾಮೇ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ತದಧಿಪತೇಯ್ಯಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠಭಾವೇನ ತಚ್ಚರಿತಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕನ್ತಭಾವೇನ ತಬ್ಬಹುಲಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮನಾಪಭಾವೇನ ತಗ್ಗರುಕಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಿಯಭಾವೇನ ತನ್ನಿನ್ನಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕಾಮುಪಸಂಹಿತಭಾವೇನ ತಪ್ಪೋಣಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ರಜನೀಯಭಾವೇನ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮುಚ್ಛನೀಯಭಾವೇನ ತದಧಿಮುತ್ತಾ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಬನ್ಧನೀಯಭಾವೇನ ತದಧಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ರೂಪೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿಆದೀಸು ಪರಿಯೇಸನ್ತೀತಿ ಅಲದ್ಧಸ್ಸ ಲಾಭಾಯ ಏಸನವಸೇನ. ಪಟಿಲಭನ್ತೀತಿ ಹತ್ಥಗತವಸೇನ. ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ವಳಞ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಕಲಹಂ ವಿವಾದಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಲಹಕಾರಕೋ. ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಕಲಹಪಸುತೋ. ಕಮ್ಮಕಾರಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗೋಚರೇ ಚರನ್ತೋತಿ ವೇಸಿಯಾದಿಗೋಚರೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಗೋಚರೇ ವಾ ಚರಮಾನೋ. ತೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ ಗೋಚರಪಸುತೋ. ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಝಾನಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಝಾಯೀ. ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯುತ್ತೋ ಝಾನಪಸುತೋ.

ಅವಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಾಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಮಚ್ಛರಿನೋತಿ ಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಗುಹನ್ತಾ. ವಚನನ್ತಿ ಕಥನಂ. ಬ್ಯಪಥನ್ತಿ ವಾಕ್ಯಪಥಂ. ದೇಸನನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಓವಾದಂ. ಅನುಸಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಅನುಸಾಸನಿಂ. ನಾದಿಯನ್ತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತಿ. ‘‘ನ ಪಟಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ಥುತೋ ಮಚ್ಛರಿಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆವಾಸೇ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಆವಾಸೋ ನಾಮ ಸಕಲಾರಾಮೋಪಿ ಪರಿವೇಣಮ್ಪಿ ಏಕೋವರಕೋಪಿ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿಪಿ. ತೇಸು ವಸನ್ತಾ ಸುಖಂ ವಸನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭನ್ತಿ. ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪೇಸಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥ ಆಗಮನಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಆಗತೋಪಿ ‘‘ಖಿಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ಇದಂ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ. ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾದೀನಂ ಪನ ತತ್ಥ ವಾಸಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.

ಕುಲನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಮ್ಪಿ ಞಾತಿಕುಲಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಪಾಪಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛತೋಪಿ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಸಾದಭೇದಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಪಸಾದಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಲಾಭೋತಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಲಾಭೋವ. ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸೀಲವನ್ತೇಯೇವ ಲಭನ್ತೇ ‘‘ಮಾ ಲಭತೂ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಂ ವಿನಿಪಾತೇತಿ, ಅಪರಿಭೋಗದುಪ್ಪರಿಭೋಗಾದಿವಸೇನ ವಿನಾಸೇತಿ, ಪೂತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನ ದೇತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಇಮಂ ಏಸ ನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞೋ ಸೀಲವಾ ಲಭೇಯ್ಯ, ಪರಿಭೋಗಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಸರೀರವಣ್ಣೋಪಿ ಗುಣವಣ್ಣೋಪಿ. ತತ್ಥ ಸರೀರವಣ್ಣೇ ಮಚ್ಛರೀ ‘‘ಪರೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ರೂಪವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಂ ನ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ಗುಣವಣ್ಣಮಚ್ಛರೀ ಪರಸ್ಸ ಸೀಲೇನ ಧುತಙ್ಗೇನ ಪಟಿಪದಾಯ ಆಚಾರೇನ ವಣ್ಣಂ ನ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಚ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೋ ಚ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಂ ನ ಮಚ್ಛರಾಯನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಪಟಿವೇಧಂ ‘‘ಪರೇ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತನ್ತಿಧಮ್ಮೇಯೇವ ಪನ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಂ ಗುಳ್ಹಂ ಗನ್ಥಂ ವಾ ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ವಾ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಅಞ್ಞೇ ನ ಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೋಲೋ ಹೋತಿ, ಕಾಲೇನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ, ಕಾಲೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಕಾಲೇನ ನಿಗಣ್ಠೋ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪವೇಣಿಆಗತಂ ತನ್ತಿಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಲುಳೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಣ್ಹೋ ಸುಖುಮೋ, ಸಚಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿ ಕತ್ವಾ ನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಸಚಾಯಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮಯಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಮಚ್ಛರಿಯೇಸು ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ತಾವ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಆವಾಸಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾರಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ. ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದಾನಮಾನನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಭಿನ್ನಂ ವತಿದಂ ಕುಲಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಲೋಹಿತಮ್ಪಿ ಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಕುಚ್ಛಿವಿರೇಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಅನ್ತಾನಿಪಿ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ. ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಗಣಸ್ಸ ವಾ ಸನ್ತಕೇ ಲಾಭೇ ಮಚ್ಛರಾಯಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಿಕಪರಿಭೋಗಂ ವಿಯ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಮಹಾಅಜಗರೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸರೀರವಣ್ಣಗುಣವಣ್ಣಮಚ್ಛರೇನ ಪನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಚ ಅತ್ತನೋವ ವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣೇತಿ, ಪರೇಸಂ ವಣ್ಣೇ ‘‘ಕಿಂ ವಣ್ಣೋ ಏಸೋ’’ತಿ ತಂ ತಂ ದೋಸಂ ವದನ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದೇನ್ತೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚೇವ ಏಳಮೂಗೋ ಚ ಹೋತಿ.

ಅಪಿ ಚ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಲೋಹಗೇಹೇ ಪಚ್ಚತಿ, ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಅಪ್ಪಲಾಭೋ ಹೋತಿ, ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಗೂಥನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ವಣ್ಣಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಭವೇ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಕುಕ್ಕುಳನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ.

ಮಚ್ಛರಾಯನವಸೇನ ಮಚ್ಛರಿಯಂ. ಮಚ್ಛರಾಯನಾಕಾರೋ ಮಚ್ಛರಾಯನಾ. ಮಚ್ಛರೇನ ಅಯಿತಸ್ಸ ಮಚ್ಛೇರಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಾಯಿತತ್ತಂ. ‘‘ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋನ್ತು, ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಬ್ಯಾಪೇತುಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವಿವಿಚ್ಛೋ, ವಿವಿಚ್ಛಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇವಿಚ್ಛಂ, ಮುದುಮಚ್ಛರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಕದರಿಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾದರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕದರಿಯಂ, ಥದ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಮ್ಪಿ ಪರೇಸಂ ದದಮಾನಂ ನಿವಾರೇತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಕದರಿಯೋ ಪಾಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಅನಾದರೋ;

ದದಮಾನಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಯಾಚಮಾನಾನ ಭೋಜನ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೨);

ಯಾಚಕೇ ದಿಸ್ವಾ ಕಟುಕಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಚತಿ ಸಙ್ಕೋಚೇತೀತಿ ಕಟುಕಞ್ಚುಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ. ಸಮತಿತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಾಯ ಹಿ ಉಕ್ಖಲಿಯಾ ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಸಙ್ಕುಟಿತೇನ ಅಗ್ಗಕಟಚ್ಛುನಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಮಚ್ಛರಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಕುಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಕುಚಿತೇ ಕಾಯೋಪಿ ತಥೇವ ಸಙ್ಕುಚತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿನಿವಟ್ಟತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರೀಯತೀತಿ ಮಚ್ಛೇರಂ ‘‘ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರೇಸಂ ಉಪಕಾರಕರಣೇ ದಾನಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಯಥಾ ನ ಸಮ್ಪಸಾರೀಯತಿ, ಏವಂ ಆವರಿತ್ವಾ ಗಹಿತಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಚ್ಛರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಪರೇಸಂ ಅದಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಪರಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನಸ್ಸ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಗೂಹನಲಕ್ಖಣತಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಖನ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಮ್ಪಿ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಖನ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ. ಧಾತುಆಯತನಮಚ್ಛರಿಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗಾಹೋತಿ ಗಾಹನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಗಹಣಂ. ಅವದಞ್ಞುತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಕಥಿತಂ ಅಜಾನನಭಾವೇನ. ಯಾಚಕಾನಂ ಅದದಮಾನೋ ಹಿ ತೇಹಿ ಕಥಿತಂ ನ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ. ಜನಾ ಪಮತ್ತಾತಿ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸಾ ಜನಾ. ವಚನನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪವಚನಂ. ಬ್ಯಪ್ಪಥನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರವಚನಂ. ದೇಸನನ್ತಿ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸನ್ದಸ್ಸನವಚನಂ. ಅನುಸಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಂಲಕ್ಖಾಪನವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ವಚನಂ ನಾಮ. ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಬ್ಯಪ್ಪಥಂ ನಾಮ. ತೋಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ದೇಸನಂ ನಾಮ. ಪದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ಅಥ ವಾ ಪರಿತಾಪದುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ವಚನಂ ನಾಮ. ಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಬ್ಯಪ್ಪಥಂ ನಾಮ. ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ದೇಸನಂ ನಾಮ. ಭವದುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ ನಾಮ. ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧಯುತ್ತಂ ವಚನಂ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಪಹಾನಪಟಿವೇಧಯುತ್ತಂ ಬ್ಯಪ್ಪಥಂ. ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಪಟಿವೇಧಯುತ್ತಂ ದೇಸನಂ. ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಭಾವನಾಪಟಿವೇಧಯುತ್ತಂ ಅನುಸಿಟ್ಠೀತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ನ ಸುಸ್ಸುಸನ್ತೀತಿ ನ ಸುಣನ್ತಿ. ನ ಸೋತಂ ಓದಹನ್ತೀತಿ ಸವನತ್ಥಂ ಕಣ್ಣಸೋತಂ ನ ಠಪೇನ್ತಿ. ನ ಅಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಜಾನನತ್ಥಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತಿ. ಅನಸ್ಸವಾತಿ ಓವಾದಂ ಅಸುಣಮಾನಾ. ಅವಚನಕರಾತಿ ಸುಣಮಾನಾಪಿ ವಚನಂ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅವಚನಕರಾ. ಪಟಿಲೋಮವುತ್ತಿನೋತಿ ಪಟಾಣೀ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನಕಾ. ಅಞ್ಞೇನೇವ ಮುಖಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕರೋನ್ತಾಪಿ ಮುಖಂ ನ ದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಸಮೇತಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಸಮ್ಮತಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ವಿಸಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಮೇ. ನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ಪವಿಟ್ಠಾ ದುನ್ನೀಹರಾ. ಕಾಯಕಮ್ಮೇತಿ ಕಾಯತೋ ಪವತ್ತೇ, ಕಾಯೇನ ವಾ ಪವತ್ತೇ ಕಾಯಕಮ್ಮೇ. ವಚೀಕಮ್ಮಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಪದವಣ್ಣನಾ, ಅಸಾಧಾರಣೇಸು ಪನ ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣವಧೋ ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಸೋ ಗುಣವಿರಹಿತೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದೀಸು ಪಾಣೇಸು ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ, ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ. ಗುಣವನ್ತೇಸು ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಸರೀರಗುಣಾನಂ ಪನ ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ತಿಬ್ಬತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪಾಣೋ ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಮೋ ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ. ಛಪ್ಪಯೋಗಾ – ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಥಾವರೋ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಸ್ಸಾಮ. ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಏವರೂಪಂ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಂ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೨) ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ, ಪರಸ್ಸ ಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಯತ್ಥ ಪರೋ ಯಥಾಕಾಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅದಣ್ಡಾರಹೋ ಅನುಪವಜ್ಜೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ. ತಂ ಹೀನೇ ಪರಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಪಣೀತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ಕಸ್ಮಾ? ವತ್ಥುಪಣೀತತಾಯ, ವತ್ಥುಸಮತ್ತೇ ಸತಿ ಗುಣಾಧಿಕಾನಂ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ. ತಂ ತಂ ಗುಣಾಧಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತತೋ ತತೋ ಹೀನಗುಣಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ.

ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಮೋ ತೇನ ಹರಣನ್ತಿ. ಛಪ್ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋವ. ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ಕುಸಾವಹಾರೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅವಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ವುತ್ತೋ.

ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಮೇಥುನಸಮಾಚಾರೇಸು. ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋತಿ ಏಕನ್ತನಿನ್ದಿತೋ ಲಾಮಕಾಚಾರೋ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ.

ತತ್ಥ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪುರಿಸಾನಂ ತಾವ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ ಮಾತಾಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ ಭಾತುರಕ್ಖಿತಾ ಭಗಿನಿರಕ್ಖಿತಾ ಞಾತಿರಕ್ಖಿತಾ ಗೋತ್ತರಕ್ಖಿತಾ ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತಾ ಸಾರಕ್ಖಾ ಸಪರಿದಣ್ಡಾತಿ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋ ದಸ, ಧನಕ್ಕೀತಾ ಛನ್ದವಾಸಿನೀ ಭೋಗವಾಸಿನೀ ಪಟವಾಸಿನೀ ಓದಪತ್ತಕಿನೀ ಓಭತಚುಮ್ಬಟಕಾ ದಾಸೀ ಚ ಭರಿಯಾ ಕಮ್ಮಕಾರೀ ಚ ಭರಿಯಾ ಧಜಾಹಟಾ ಮುಹುತ್ತಿಕಾತಿ ಏತಾ ಧನಕ್ಕೀತಾದಯೋ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ ಇತ್ಥಿಯೋ. ಇತ್ಥೀಸು ಪನ ದ್ವೀನ್ನಂ ಸಾರಕ್ಖಸಪರಿದಣ್ಡಾನಂ ದಸನ್ನಞ್ಚ ಧನಕ್ಕೀತಾದೀನನ್ತಿ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಅಞ್ಞೇ ಪುರಿಸಾ, ಇದಂ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ.

ಸೋ ಪನೇಸ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಸೀಲಾದಿಗುಣರಹಿತೇ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಗಮನೀಯವತ್ಥು ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಸೇವನಪಯೋಗೋ ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ. ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಏವ.

ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕೋ ವಚೀಪಯೋಗೋ ಕಾಯಪಯೋಗೋ ವಾ. ವಿಸಂವಾದನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು. ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ. ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ತಥಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ. ಸೋ ಯಮತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಅಪಿ ಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅದಾತುಕಾಮತಾಯ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಸಕ್ಖಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ತೇಲಂ ನದೀ ಮಞ್ಞೇ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ ಪೂರಣಕಥಾನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಅದಿಟ್ಠಂಯೇವ ಪನ ದಿಟ್ಠನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ.

ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಅತಥಂ ವತ್ಥು ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ. ಏಕೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ. ಸೋ ಚ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪರವಿಸಂವಾದಕಕಿರಿಯಾಕರಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಾಯ ಚೇ ಕಿರಿಯಾಯ ಪರೋ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಮುಸಾವಾದಕಮ್ಮುನಾ ಬಜ್ಝತಿ.

ಪಿಸುಣವಾಚಾತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ. ಯಾಯ ಪನ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪರಮ್ಪಿ ಫರುಸಂ ಕರೋತಿ, ಯಾ ವಾಚಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಫರುಸಾ ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಾ ನ ಹದಯಙ್ಗಮಾ, ಅಯಂ ಫರುಸವಾಚಾ. ಯೇನ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ, ಸೋ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ. ತೇಸಂ ಮೂಲಭೂತಾಪಿ ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾದಿನಾಮಮೇವ ಲಭತಿ, ಸಾ ಏವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ.

ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ವಾ ಭೇದಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಿಸುಣವಾಚಾ. ಸಾ ಯಸ್ಸ ಭೇದಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ.

ತಸ್ಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ ‘‘ಇತಿ ಇಮೇ ನಾನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ವಾ, ‘‘ಇತಿ ಅಹಂ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ’’ತಿ ವಿಯಕಮ್ಯತಾ ವಾ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ.

ಪರಸ್ಸ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಏಕನ್ತಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸವಾಚಾ. ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕೋಪಿ ಪಯೋಗೋ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪುತ್ತಕೇ ಏವಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಚೋರಾ ವೋ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಿಕಂ ಕರೋನ್ತೂ’’ತಿ, ಉಪ್ಪಲಪತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಉಪರಿ ಪತನ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಚ ಕದಾಚಿ ನಿಸ್ಸಿತಕೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಅಹಿರಿಕಾ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿನೋ ಚರನ್ತಿ, ನಿದ್ಧಮಥ ನೇ’’ತಿ. ಅಥ ಚ ನೇಸಂ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಣ್ಹತಾಯ ಫರುಸವಾಚಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಚನಸಣ್ಹತಾಯ ಅಫರುಸವಾಚಾಪಿ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಮಾರಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ‘‘ಇಮಂ ಸುಖಂ ಸಯಾಪೇಥಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಫರುಸತಾಯ ಪನೇಸಾ ಫರುಸವಾಚಾವ, ಸಾ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪವತ್ತಿತಾ. ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ, ಮಹಾಗುಣತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ. ತಸ್ಸಾ ತಯೋ ಸಮ್ಭಾರಾ – ಅಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬೋ ಪರೋ ಕುಪಿತಚಿತ್ತಂ ಅಕ್ಕೋಸನನ್ತಿ.

ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ. ಸೋ ಆಸೇವನಮನ್ದತಾಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಆಸೇವನಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಾದಿನಿರತ್ಥಕಕಥಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ತಥಾರೂಪೀಕಥಾಕಥನಞ್ಚಾತಿ.

ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಮುಖೀ ಹುತ್ವಾ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಇದಂ ಮಮಾಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಾ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ. ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪರಭಣ್ಡಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಞ್ಚಾತಿ. ಪರಭಣ್ಡವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಲೋಭೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಮಮಾಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ನ ಪರಿಣಾಮೇತಿ.

ಹಿತಸುಖಂ ಬ್ಯಾಪಾದಯತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಸೋ ಪರವಿನಾಸಾಯ ಮನೋಪದೋಸಲಕ್ಖಣೋ. ಫರುಸವಾಚಾ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಚ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಸಮ್ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ – ಪರಸತ್ತೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚ ವಿನಾಸಚಿನ್ತಾತಿ. ಪರಸತ್ತವತ್ಥುಕೇ ಹಿ ಕೋಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ನ ತಾವ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಯಾವ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ ನ ಚಿನ್ತೇಸಿ.

ಯಥಾಭುಚ್ಚಗಹಣಾಭಾವೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ. ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ ಚ.

ಸಞ್ಞೀ, ಅಸಞ್ಞೀ, ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ಭವಿಸ್ಸಾಮ ನು ಖೋ ಮಯನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತಾನಂ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭವಿಸ್ಸಾಮ ನು ಖೋ. ನ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಸ್ಸತಾಕಾರಞ್ಚ ಉಚ್ಛೇದಾಕಾರಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನಾಗತೇ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಞ್ಚ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಜಾತಿಲಿಙ್ಗುಪಪತ್ತಿಯೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಸ್ಸಸುದ್ದಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾ’’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ಕಥಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಣ್ಠಾನಾಕಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ದೀಘಾ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮ, ರಸ್ಸಓದಾತಕಣ್ಹಪಮಾಣಿಕಅಪ್ಪಮಾಣಿಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ’’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘ಕೇನ ನು ಖೋ ಕಾರಣೇನ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಹೇತುತೋ ಕಙ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮ ನು ಖೋ ಮಯನ್ತಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾ ಹುತ್ವಾ ನು ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ…ಪೇ… ದೇವಾ ಹುತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಮ್ಪರಂ ಕಙ್ಖನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಪನ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಕಾಲಾಧಿವಚನಮೇತಂ.

೧೦. ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವ ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖೇಥ…ಪೇ… ಆಹು ಧೀರಾತಿ. ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖೇಥಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಆವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ. ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾ. ತಿಸ್ಸೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅಧಿಕಂ ಉತ್ತಮಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ, ಅಧಿಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ. ಏಸ ನಯೋ ಅಧಿಚಿತ್ತಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಸು.

ಕತಮಂ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಲಂ, ಕತಮಂ ಅಧಿಸೀಲಂ, ಕತಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ಕತಮಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಕತಮಾ ಪಞ್ಞಾ, ಕತಮಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಪಞ್ಚಙ್ಗದಸಙ್ಗಸೀಲಂ ತಾವ ಸೀಲಮೇವ. ತಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಲೋಕೇ ಪವತ್ತತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಸಾವಕಾಪಿ ಮಹಾಜನಂ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಕಮ್ಮವಾದಿನೋ ಚ ಧಮ್ಮಿಕಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಚ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ. ತೇ ತಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭೋನ್ತಿ.

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಪನ ‘‘ಅಧಿಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಪಜ್ಜೋತಾನಂ ಸಿನೇರು ವಿಯ ಪಬ್ಬತಾನಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಸೀಲಾನಂ ಅಧಿಕಞ್ಚೇವ ಉತ್ತಮಞ್ಚ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಚ ಪವತ್ತತಿ, ನ ವಿನಾ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾ. ನ ಹಿ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ಠಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಬುದ್ಧಾಯೇವ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಅಜ್ಝಾಚಾರಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ತಂ ಸೀಲಸಂವರಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸೀಲಂ ಅಧಿಸೀಲಂ.

ಕಾಮಾವಚರಾನಿ ಪನ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಲೋಕಿಯಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾನುಪ್ಪಾದೇ ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ಸಮಾದಪನಂ ಸಮಾದಾನಞ್ಚ ಸೀಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಪನ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ಅಧಿಸೀಲಂ ವಿಯ ಸೀಲಾನಂ, ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಞ್ಚೇವ ಉತ್ತಮಞ್ಚ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇಯೇವ ಚ ಹೋತಿ, ನ ವಿನಾ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾ. ತತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ.

‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೨.೯೪) ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ಬುದ್ಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಲೋಕೇ ಪವತ್ತತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಸಾವಕಾಪಿ ಮಹಾಜನಂ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಕಮ್ಮವಾದಿನೋ ಚ ಧಮ್ಮಿಕಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಚ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚ ಸಮಾದಪೇನ್ತಿ, ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸತ್ತಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಙ್ಕುರೋ ದಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾದಾನಂ ಅದಾಸಿ. ವೇಲಾಮೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಬಹೂ ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ ಮಹಾದಾನಾನಿ ಅದಂಸು. ತೇ ತಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಂಸು.

ತಿಲಕ್ಖಣಾಕಾರಪರಿಚ್ಛೇದಕಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಹಿ ಅಧಿಸೀಲಅಧಿಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಸೀಲಚಿತ್ತಾನಂ, ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾನಂ ಅಧಿಕಾ ಚೇವ ಉತ್ತಮಾ ಚ, ನ ಚ ವಿನಾ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾ ಲೋಕೇ ಪವತ್ತತಿ. ತತೋಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ.

ಇದಾನಿ ಏಕೇಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕತಮಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧಾತಿ ವಚನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕರಣೀಯಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪಕಾರಸೀಲಪರಿಪೂರಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನಂ, ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯-೧೪೦). ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿದೀಪನಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ವಿಹರತೀತಿ ಇದಮಸ್ಸ ತದನುರೂಪವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ. ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖತೋ ಅಚವನಧಮ್ಮತಾಪರಿದೀಪನಂ. ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಾನಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ.

ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ಸೀಲಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ. ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ ವಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಧಾರಣಂ ವಾ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತದೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣವಿದೂ ಅನುಜಾನನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಅಧಿಸೇವನಟ್ಠೇನ ಆಚಾರಟ್ಠೇನ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸಿರಟ್ಠೇನ ಸೀತಲಟ್ಠೇನ ಸಿವಟ್ಠೇನ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸೀಲನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ತಸ್ಸ, ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಅನೇಕಧಾ;

ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ರೂಪಸ್ಸ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸನೇಕಧಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದೇನನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನೀಲಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸನಿದಸ್ಸನಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ. ತಥಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಯದೇತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಮಾಧಾನವಸೇನ, ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸೀಲನಂ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಧಾನಪತಿಟ್ಠಾಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ –

ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನತಾ, ಅನವಜ್ಜಗುಣೋ ತಥಾ;

ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ, ರಸೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೇನ ಅನವಜ್ಜರಸನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ತಯಿದಂ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞುಭಿ;

ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಹಿರೀ ಚೇವ, ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ.

ತಞ್ಹಿದಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ ವಚೀಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಮನೋಸೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸೋಚೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ ಗಹಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ, ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇ ಹಿ ಸತಿ ಸೀಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಅಸತಿ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ಚಾತಿ ಏವಂವಿಧೇನ ಸೀಲೇನ ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ. ಏತಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ‘‘ಕಿಂ ಸೀಲನ್ತಿ? ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ, ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ, ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩೯).

ತತ್ಥ ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾ. ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ ವಿರತಿ. ಅಪಿ ಚ ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಕಮ್ಮಪಥಚೇತನಾ. ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಪಹಾಯ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೭) ನಯೇನ ಸಂಯುತ್ತಮಹಾವಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ. ಸಂವರೋ ಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಸಂವರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಞಾಣಸಂವರೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ತಸ್ಸ ನಾನಾಕರಣಂ ಉಪರಿ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಂವರಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸೀಲನ್ತಿ ಇದಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸೀಲಂ. ಚೇತನಾಸೀಲಂ, ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಸೀಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಆಚಾರೇನ ಚೇವ ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಅಣುಮತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು. ವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು. ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಭಯದಸ್ಸೀ. ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ. ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಅಪಿ ಚ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ಚೇತಸಿಕಂ ವಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ.

ಖುದ್ದಕೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿಸಾವಸೇಸೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಮಹನ್ತೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿನಿರವಸೇಸೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇನ ಭಿಕ್ಖು ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು, ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ವಾ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ. ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩, ೧೯೨) ಚ, ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೀಲಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೯) ಚ, ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ…ಪೇ… ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೯) ಚ ಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತದೇತಂ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಆದಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಉತ್ತಿಯ ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಜುಕಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೮೨). ಯಥಾ ಹಿ ನಗರವಡ್ಢಕೀ ನಗರಂ ಮಾಪೇತುಕಾಮೋ ಪಠಮಂ ನಗರಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ವೀಥಿಚತುಕ್ಕಸಿಙ್ಘಾಟಕಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾವ ನಗರಂ ಮಾಪೇತಿ. ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆದಿತೋ ಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ ರಜಕೋ ಪಠಮಂ ತೀಹಿ ಖಾರೇಹಿ ವತ್ಥಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ವತ್ಥೇ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ರಙ್ಗಜಾತಂ ಉಪನೇತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಛೇಕೋ ಚಿತ್ತಕಾರೋ ರೂಪಂ ಲಿಖಿತುಕಾಮೋ ಆದಿತೋವ ಭಿತ್ತಿಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆದಿತೋವ ಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ‘‘ಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತದೇತಂ ಚರಣಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಚರಣಂ. ಚರಣಾತಿ ಹಿ ಪಾದಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಛಿನ್ನಚರಣಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದಿಸಂ ಗಮನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಜಾಯತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಪಾದಸ್ಸೇವ ಜಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಯಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಖಣ್ಡಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಾಯ ಞಾಣಗಮನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ತಂ ಅಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಅಖಣ್ಡಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಾಯ ಞಾಣಗಮನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತದೇತಂ ಸಂಯಮನವಸೇನ ಸಂಯಮೋ. ಸಂವರಣವಸೇನ ಸಂವರೋತಿ ಉಭಯೇನಾಪಿ ಸೀಲಸಂಯಮೋ ಚೇವ ಸೀಲಸಂವರೋ ಚ ಕಥಿತೋ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಂಯಮೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮವಿಪ್ಫನ್ದನಂ, ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಸಂಯಮೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಸಂಯಮೋ. ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪವೇಸನದ್ವಾರಂ ಸಂವರತಿ ಪಿದಹತೀತಿ ಸಂವರೋ.

ಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ಮುಖಭೂತಂ ವಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಹಾರೋ ಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಫರತಿ, ಏವಂ ಯೋಗಿನೋಪಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ಸೀಲಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ತೇನ ‘‘ಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಪಮುಖೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಾಮೋಕ್ಖಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪಾಮೋಕ್ಖಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಯೋ ಪನಾಯಮೇತ್ಥ ಏವಕಾರೋ, ಸೋ ನಿಯಮತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ನಿಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಸಮಯೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಂ ಕಾಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಂ ದೀಪೇತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ ಏವಞ್ಹಿ ನಿಯಮೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಇದಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನೂನಿಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ, ಯೇಸು ಸತಿ ಇದಂ ನ ಪವತ್ತತಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸತಿ ಪದೀಪೋಭಾಸೋ ವಿಯ, ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ ಓರಿಮತೀರಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಪಾರಿಮತೀರಸ್ಸೇವ. ತಸ್ಮಾ ನಿಯಮಂ ಕರೋತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಪುಬ್ಬಪದೇಯೇವ ವುತ್ತೋ ನ ಉತ್ತರಪದೇ, ಕಿಂ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿಚ್ಚಾಪಿ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಂನಿಸ್ಸರಣತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಏವ ಏಸ ವುತ್ತೋ. ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಇದಂ ಝಾನಂ ಕಾಮಾನಮೇವ ನಿಸ್ಸರಣಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಾಮಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೭೨). ಉತ್ತರಪದೇಪಿ ಪನ ಯಥಾ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ, ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯) ಏತ್ಥ ಏವಕಾರೋ ಆನೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿಚ್ಚ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಏವಂ ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಯೋ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಯೋ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿವೇಕಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಯವಿವೇಕಚಿತ್ತವಿವೇಕವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಾಯವಿವೇಕಚಿತ್ತವಿವೇಕಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾ.

ಕಾಮೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಯೇ ಚ ಇಧ ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ, ಯೇ ಚ ಇಧೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಕಾಮೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಕಾಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಇಚ್ಚೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ ವಾ ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಪುರಿಮೇನ ಚೇತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ ಏವ ಕಾಮಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ದುತಿಯೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಪರಿಗ್ಗಹೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮವಿವೇಕವಚನತೋಯೇವ ಚ ಏತೇಸಂ ಪಠಮೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಪಠಮೇನ ಲೋಲಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ದುತಿಯೇನ ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ. ಪಠಮೇನ ಚ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ, ದುತಿಯೇನ ಆಸಯಪೋಸನಂ ವಿಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಏಸ ತಾವ ನಯೋ ‘‘ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಕಾಮೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮಪಕ್ಖೇ.

ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ಛನ್ದೋತಿ ಚ ರಾಗೋತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕಭೇದೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋವ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಚ ಅಕುಸಲಪರಿಯಾಪನ್ನೋಪಿ ಸಮಾನೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮತ್ತಾ ವಾ ಪುರಿಮಪದೇ ವುತ್ತೋ, ಅಕುಸಲಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ದುತಿಯಪದೇ. ಅನೇಕಭೇದತೋ ಚಸ್ಸ ಕಾಮತೋತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಾಮೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೫೬೪) ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ನೀವರಣಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ. ನೀವರಣಾನಿ ಹಿ ಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ ತೇಸಂ ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಿ, ವಿದ್ಧಂಸಕಾನಿ ವಿಘಾತಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಪೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ, ಸುಖಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ, ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ ಪೇಟಕೇ ವುತ್ತಂ.

ಏವಮೇತ್ಥ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ನೀವರಣಾನಂ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಪಠಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ, ದುತಿಯೇನ ಸೇಸನೀವರಣಾನಂ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ತೀಸು ಅಕುಸಲಮೂಲೇಸು ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ, ದುತಿಯೇನ ಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದಾದಿವಿಸಯಾನಂ ದೋಸಮೋಹಾನಂ. ಓಘಾದೀಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಠಮೇನ ಕಾಮೋಘಕಾಮಯೋಗಕಾಮಾಸವಕಾಮುಪಾದಾನಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಅವಸೇಸಓಘಯೋಗಾಸವಉಪಾದಾನಗನ್ಥಸಂಯೋಜನಾನಂ. ಪಠಮೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ, ದುತಿಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ. ಅಪಿ ಚ ಪಠಮೇನ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಟ್ಠಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಸೇಸಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಆರಮ್ಮಣಾನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ ವಿಚಾರೋ. ಸನ್ತೇಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಯೋಗೇ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಚ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಸುಖುಮಟ್ಠೇನ ಅನುಮಜ್ಜನಸಭಾವೇನ ಚ ಘಣ್ಡಾನುರವೋ ವಿಯ ಅನುಪಬನ್ಧೋ ವಿಚಾರೋ. ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಚೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭೂತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಯ, ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪಾತೋ ವಿಯ ಚ ಗನ್ಧಾನುಬನ್ಧಚೇತಸೋ ಭಮರಸ್ಸ. ಸನ್ತವುತ್ತಿ ವಿಚಾರೋ ನಾತಿಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ, ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯ ಚ ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪತಿತಸ್ಸ ಭಮರಸ್ಸ ಪದುಮಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೇ.

ದುಕನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛತೋ ಮಹಾಸಕುಣಸ್ಸ ಉಭೋಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ವಾತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಕ್ಖೇ ಫನ್ದಾಪಯಮಾನಸ್ಸ ಗಮನಂ ವಿಯ ಅನುಮಜ್ಜನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿಚಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಅಪಿ ಚ ಮಲಗ್ಗಹಿತಂ ಕಂಸಭಾಜನಂ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರೇನ ಹತ್ಥೇನ ಚುಣ್ಣತೇಲವಾಲಣ್ಡುಪಕೇನ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ. ಪರಿಮಜ್ಜನಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿಚಾರೋ. ತಥಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಸ ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರೇನ ಚಕ್ಕಂ ಭಮಯಿತ್ವಾ ಭಾಜನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪೀಳನಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ. ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚರಣಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿಚಾರೋ. ತಥಾ ಮಣ್ಡಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಠಿತಕಣ್ಟಕೋ ವಿಯ ಅಭಿನಿರೋಪನೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ಬಹಿ ಪರಿಬ್ಭಮನಕಣ್ಟಕೋ ವಿಯ ಅನುಮಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಚಾರೋ. ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೇನ ಇಮಿನಾ ಚ ವಿಚಾರೇನ ಸಹ ವತ್ತತಿ ರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಪುಪ್ಫೇನ ಚ ಫಲೇನ ಚಾತಿ ಇದಂ ಝಾನಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ವಿವೇಕಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿವಿತ್ತಿ ವಿವೇಕೋ, ನೀವರಣವಿಗಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಿತ್ತೋತಿ ವಾ ವಿವೇಕೋ, ನೀವರಣವಿವಿತ್ತೋ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿವೇಕೇ ಜಾತನ್ತಿ ವಿವೇಕಜಂ. ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಣಯತೀತಿ ಪೀತಿ, ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಖುದ್ದಿಕಾಪೀತಿ, ಖಣಿಕಾಪೀತಿ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ, ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ, ಫರಣಾಪೀತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಖುದ್ದಿಕಾಪೀತಿ ಸರೀರೇ ಲೋಮಹಂಸಮತ್ತಮೇವ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಖಣಿಕಾಪೀತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸದಿಸಾ ಹೋತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ ಸಮುದ್ದತೀರಂ ವೀಚಿ ವಿಯ, ಕಾಯಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಕಾಯಂ ಉದ್ಧಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘಾಪನಪ್ಪಮಾಣಪತ್ತಾ.

ಫರಣಾಪೀತಿ ಅತಿಬಲವತೀ ಹೋತಿ. ತಾಯ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸಕಲಸರೀರಂ ಧಮಿತ್ವಾ ಪೂರಿತವತ್ಥಿ ವಿಯ ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಪಕ್ಖನ್ದಪಬ್ಬತಕುಚ್ಛಿ ವಿಯ ಚ ಅನುಪರಿಪ್ಫುಟಂ ಹೋತಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪೀತಿ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದುವಿಧಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಞ್ಚ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ, ಸುಖಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ತಿವಿಧಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಞ್ಚಾತಿ. ತಾಸು ಯಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಹುತ್ವಾ ವಡ್ಢಮಾನಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗತಾ ಫರಣಾಪೀತಿ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಪೀತೀತಿ.

ಇತರಂ ಪನ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖನಂ ವಾ ಸುಖಂ, ಸುಟ್ಠು ವಾ ಖಾದತಿ ಖಣತಿ ಚ ಕಾಯಚಿತ್ತಾಬಾಧನ್ತಿ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ತಂ ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ. ಸನ್ತೇಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಪಟಿಲಾಭತುಟ್ಠಿ ಪೀತಿ, ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನಂ ಸುಖಂ. ಯತ್ಥ ಪೀತಿ, ತತ್ಥ ಸುಖಂ, ಯತ್ಥ ಸುಖಂ, ತತ್ಥ ನ ನಿಯಮತೋ ಪೀತಿ. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪೀತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸುಖಂ. ಕನ್ತಾರಖಿನ್ನಸ್ಸ ವನನ್ತೋದಕದಸ್ಸನಸವನೇಸು ವಿಯ ಪೀತಿ, ವನಚ್ಛಾಯಪ್ಪವೇಸನಉದಕಪರಿಭೋಗೇಸು ವಿಯ ಸುಖಂ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಚೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಪೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಸುಖಂ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಝಾನಂ ‘‘ಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಥ ವಾ ಪೀತಿ ಚ ಸುಖಞ್ಚ ಪೀತಿಸುಖಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಾದಯೋ ವಿಯ. ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವಿವೇಕಜಂಪೀತಿಸುಖಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ಝಾನಂ, ಏವಂ ಪೀತಿಸುಖಮ್ಪೇತ್ಥ ವಿವೇಕಜಮೇವ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಲೋಪಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಪದೇನೇವ ‘‘ವಿವೇಕಜಂಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಪಠಮನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ಪಠಮಂ, ಇದಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ಪಠಮಂ. ಝಾನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಝಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಞ್ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ಮಗ್ಗೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ, ಫಲಂ ಪನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ. ತೇಸು ಇಧ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ, ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಚ ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋ ಚ ಝಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ, ಪಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪಸಮ್ಪಾದಯಿತ್ವಾ ವಾ, ನಿಪ್ಫಾದೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಹರತೀತಿ ತದನುರೂಪೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಇರಿಯತಿ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಇರಿಯನಂ ವುತ್ತಿಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ.

ತಂ ಪನೇತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ, ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಏತೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನೇಸು ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಸ್ಸೇತಾನಿ ಪಹಾನಙ್ಗಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಏತಾನೇವ ವಿಸೇಸೇನ ಝಾನನ್ತರಾಯಕರಾನಿ. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಹಿ ನಾನಾವಿಸಯಪ್ಪಲೋಭಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾಭಿಭೂತಂ ವಾ, ತಂ ನ ಕಾಮಧಾತುಪ್ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನಂ ನ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತತಿ. ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಹೋತಿ. ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪರೇತಂ ಅವೂಪಸನ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪಹತಂ ಝಾನಾಧಿಗಮಸಾಧಿಕಂ ಪಟಿಪದಂ ನಾರೋಹತಿ. ಇತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಝಾನನ್ತರಾಯಕರತ್ತಾ ಏತಾನೇವ ಪಹಾನಙ್ಗಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ, ವಿಚಾರೋ ಅನುಪಬನ್ಧತಿ, ತೇಹಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತಪಯೋಗಸ್ಸ ಚೇತಸೋ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಾ ಪೀತಿ ಪೀಣನಂ ಸುಖಞ್ಚ ಉಪಬ್ರೂಹನಂ ಕರೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾನುಬನ್ಧನಪೀಣನುಪಬ್ರೂಹನೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಿಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಹಿ ಏತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಝಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಸ್ಸ ಏತಾನಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ನ ಏತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಞ್ಞದೇವ ಝಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಪನ ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನೇವ ಚತುರಙ್ಗಿನೀ ಸೇನಾ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ತೂರಿಯಂ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಚ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನೇವ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪಚಾರೇ ಪಕತಿಚಿತ್ತತೋ ಬಲವತರಾನಿ. ಇಧ ಪನ ಉಪಚಾರತೋಪಿ ಬಲವತರಾನಿ ರೂಪಾವಚರಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿತಕ್ಕೋ ಸುವಿಸದೇನ ಆಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪಯಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿಚಾರೋ ಅತಿವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಮಜ್ಜಮಾನೋ. ಪೀತಿಸುಖಂ ಸಬ್ಬಾವನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಯಂ ಫರಮಾನಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬಾವತೋ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿವೇಕಜೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ಅಪ್ಫುಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬). ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮ್ಹಿ ಸಮುಗ್ಗಪಟಲೇ ಉಪರಿಮಂ ಸಮುಗ್ಗಪಟಲಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಫುಸಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಥಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೫೬೫) ‘‘ಝಾನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಙ್ಗಮೇವ. ಯೇನ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಗವತಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಸೋಯೇವ ತೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ಪಕಾಸಿತೋತಿ.

ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ

ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಾ. ತೇಸಂಯೇವ ಚ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –

‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದಿ. ಆದಿಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಆದಿಸ್ಸ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ – ಯೋ ತಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ಯಞ್ಚ ಪರಿಪನ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಯಞ್ಚ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದಿ, ಆದಿಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚಾ’ತಿ.

‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ. ಮಜ್ಝಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಮಜ್ಝಸ್ಸ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ – ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ಯಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಯಞ್ಚ ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಯಞ್ಚ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ, ಮಜ್ಝಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚಾ’ತಿ.

‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ – ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಾಸಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ. ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಚತುಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚಾ’’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೫೮).

‘‘ತತ್ರ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಸಮ್ಭಾರಿಕೋ ಉಪಚಾರೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾ. ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತಞ್ಚ ಞಾಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಮೇವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಭಾವಸಾಧನೇನ ಪರಿಯೋದಾಪಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಯೋ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ. ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಆವರಣವಿರಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವ. ತದನನ್ತರಂ ಪನ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಂ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಣಾಮನಯೇನ ತಥತ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛಮಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ತಥತ್ತುಪಗಮನೇನ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ತಾವ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಿಸೋಧನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸಮಥಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಭಾವತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ಏಕತ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪುನ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯೇ ಪನೇತೇ ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತೇ ತತ್ಥ ಜಾತಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಯುಗನದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ, ಯಾನಿ ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ಏಕರಸಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ, ಯಞ್ಚೇಸ ತದುಪಗಂ ತೇಸಂ ಅನತಿವತ್ತನಏಕರಸಭಾವಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ವಾಹಯತಿ, ಯಾ ಚಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಆಸೇವನಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಆಕಾರಾ ಯಸ್ಮಾ ಞಾಣೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಸು ತಂ ತಂ ಆದೀನವಞ್ಚ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತತ್ತಾ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ ಪರಿಯೋದಾಪಿತತ್ತಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಭಾವಸಾಧನೇನ ಪರಿಯೋದಾಪಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ವಿಚಾರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೂಪಸಮಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಪಾತುಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಯೇವ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ, ಅಞ್ಞೇ ಇಧ. ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪರೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೩) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತಂ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವೂಪಸಮನೇನ ಚ ಚೇತೋ ಸಮ್ಪಸಾದಯತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋತಿ ಏವಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಚೇತಸೋತಿ ಏತಂ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ಏಕೋ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಾರೂಳ್ಹತ್ತಾ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಉದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಟ್ಠೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ಏಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವಿರಹಿತೋ ವಾ ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಉದಾಯತೀತಿ ಉದಿ, ಉಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಉದಿ ಚಾತಿ ಏಕೋದಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಇಮಂ ಏಕೋದಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಇದಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಏಕೋದಿಭಾವಂ. ಸೋ ಪನಾಯಂ ಏಕೋದಿ ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಸೋ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ನ ಜೀವಸ್ಸ. ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ನನು ಚಾಯಂ ಸದ್ಧಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಞ್ಚ ಏಕೋದಿನಾಮಕೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅದುಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭೇನ ವೀಚಿತರಙ್ಗಸಮಾಕುಲಮಿವ ಜಲಂ ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿಪಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಲಿಬೋಧಾಭಾವೇನ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ, ಬಲವಸದ್ಧಾಸಹಾಯಪಟಿಲಾಭೇನೇವ ಚ ಸಮಾಧಿಪಿ ಪಾಕಟೋ. ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏತಸ್ಮಿಂ, ಏತಸ್ಸ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅವಿಚಾರಂ. ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ನನು ಚ ‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ವುತ್ತಂ ‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’’ನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಏವಮೇತಂ, ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ನ ಪನೇತಂ ತದತ್ಥದೀಪಕಂ, ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪರೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಸಮಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ಇದಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ನ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಸ್ಸ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವಂ, ನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮಿವ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಾ, ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮಿವ ಚ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಏಕೋದಿಭಾವಾನಂ ಹೇತುಪರಿದೀಪಕಮಿದಂ ವಚನಂ. ತಥಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ಇದಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಂ, ನ ತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ವಿಯ ಚ ಅಭಾವಾತಿ, ಏವಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿದೀಪಕಞ್ಚ, ನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಪರಿದೀಪಕಂ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಪರಿದೀಪಕಮೇವ ಪನ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ. ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಂ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ.

ಸಮಾಧಿಜನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ವಾ ಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ಜಾತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಯಮೇವ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವಿರಹೇನ ಅತಿವಿಯ ಅಚಲತ್ತಾ ಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಚ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಇದಮೇವ ‘‘ಸಮಾಧಿಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದುತಿಯನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ದುತಿಯಂ. ಇದಂ ದುತಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ದುತಿಯಂ.

ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾತಿ ವಿರಾಗೋ ನಾಮ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಂ ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವಾ. ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ತರಾ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಸೋ ವೂಪಸಮಂ ವಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಯದಾ ವೂಪಸಮಮೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ತದಾ ಪೀತಿಯಾ ವಿರಾಗಾ ಚ, ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ವೂಪಸಮಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಯೋಜನಾಯ ವಿರಾಗೋ ಜಿಗುಚ್ಛನತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಾ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ತದಾ ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ, ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಯೋಜನಾಯ ವಿರಾಗೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಯೇವ ವೂಪಸನ್ತಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಞ್ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಇದಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ನೂನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮೋ ಮಗ್ಗೋ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ತತಿಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಹಾನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೨-೧೩೩) ಏವಂ ಪಹಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ವಣ್ಣಭಣನಂ ಹೋತಿ, ತದಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನಕಂ, ಏವಮೇವ ಇಧ ಅವೂಪಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಣ್ಣಭಣನಂ ಹೋತಿ, ತೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ.