ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ಮಹಾನಿದ್ದೇಸ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಅವಿಜ್ಜಾಲಙ್ಗಿಂ ಘಾತೇನ್ತೋ, ನನ್ದಿರಾಗಞ್ಚ ಮೂಲತೋ;

ಭಾವೇನ್ತಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ಫುಸಿ ಯೋ ಅಮತಂ ಪದಂ.

ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಜಿನೋ ಬೋಧಿಂ, ಮಿಗದಾಯಂ ವಿಗಾಹಿಯ;

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ, ಥೇರಂ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಮಾದಿತೋ.

ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಕೋಟೀನಂ, ಬೋಧೇಸಿ ತಾಪಸೋ ತಹಿಂ;

ವನ್ದೇಹಂ ಸಿರಸಾ ತಞ್ಚ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮುತ್ತಮಂ.

ತಥಾ ಧಮ್ಮುತ್ತಮಞ್ಚೇವ, ಸಙ್ಘಞ್ಚಾಪಿ ಅನುತ್ತರಂ;

ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಹಿ ಯೋ ವುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ವಿಭಾಗಸೋ.

ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೋ ಜಿನತ್ರಜೋ;

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ವಿಭಾಜೇತ್ವಾ, ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಮಬ್ರವಿ;

ಪಾಠೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಂನಾಮವಿಸೇಸಿತೋ ಚ.

ತಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಜಿನರಾಜಪುತ್ತಂ, ಥೇರಂ ಥಿರಾನೇಕಗುಣಾಧಿವಾಸಂ;

ಪಞ್ಞಾಪಭಾವುಗ್ಗತಚಾರುಕಿತ್ತಿಂ, ಸುನೀಚವುತ್ತಿಞ್ಚ ಅಥೋ ನಮಿತ್ವಾ.

ಖಮಾದಯಾದಿಯುತ್ತೇನ, ಯುತ್ತಮುತ್ತಾದಿವಾದಿನಾ;

ಬಹುಸ್ಸುತೇನ ಥೇರೇನ, ದೇವೇನ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ.

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಜ್ಝಾಯಮ್ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ;

ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಪೋರಾಣೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಂ.

ಅವೋಕ್ಕಮೇನ್ತೋ ಸಮಯಂ ಸಕಞ್ಚ, ಅನಾಮಸನ್ತೋ ಸಮಯಂ ಪರಞ್ಚ;

ಪುಬ್ಬೋಪದೇಸಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ, ಯಥಾನುರೂಪಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ.

ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾವಹನಸ್ಸ ತಸ್ಸ, ಯೋಗೀಹಿ ನೇಕೇಹಿ ನಿಸೇವಿತಸ್ಸ;

ಅತ್ಥಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅನುವಣ್ಣಯನ್ತೋ, ಸುತ್ತಞ್ಚ ಯುತ್ತಿಞ್ಚ ಅನುಕ್ಕಮೇನ್ತೋ.

ಆರಭಿಸ್ಸಂ ಸಮಾಸೇನ, ಮಹಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಂ;

ಸದ್ಧಮ್ಮಬಹುಮಾನೇನ, ನಾತ್ತುಕ್ಕಂಸನಕಮ್ಯತಾ.

ವಕ್ಖಾಮಹಂ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಜನಸ್ಸ, ಹಿತಾಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ;

ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಪಜೋತಿಕಂ ತಂ, ಸುಣಾಥ ಧಾರೇಥ ಚ ಸಾಧು ಸನ್ತೋತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಠೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಂನಾಮವಿಸೇಸಿತೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ದುವಿಧೋ ಪಾಠೋ – ಬ್ಯಞ್ಜನಪಾಠೋ, ಅತ್ಥಪಾಠೋ ಚ. ತೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪಾಠೋ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಆಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ. ಅತ್ಥಪಾಠೋ ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪರಿಸುದ್ಧಪಯೋಗಭಾವೇನ ವಿಸುದ್ಧಕರುಣಾನಂ ಚಿತ್ತೇನ ಪವತ್ತಿತದೇಸನಾ ವಾಚಾಹಿ ಅಕಥಿತತ್ತಾ ಅದೇಸಿತತ್ತಾ ಅಕ್ಖರಮಿತಿ ಸಞ್ಞಿತಾ, ತಂ ಪಾರಾಯನಿಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಮನಸಾ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಾನಂ ವಸೇನ ಭಗವತಾ ರತನಘರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣವಸೇನ ಚ ಅಕ್ಖರಂ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಅಥ ವಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪದಂ ಅಕ್ಖರಮಿತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪೇ. ವ. ೮೦೨; ಜಾ. ೧.೪.೫೪; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೦) ವಿಯ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಕಾರ ನಕಾರ ಸೋಕಾರಾದೀನಿ ಅಕ್ಖರಮಿತಿ, ಏಕಕ್ಖರಂ ವಾ ಪದಂ ಅಕ್ಖರಮಿತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೪; ವಿಭ. ೨೦೩; ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೪; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ವಿಭತ್ಯನ್ತಂ ಅತ್ಥಜೋತಕಂ ಅಕ್ಖರಪಿಣ್ಡಂ ಪದಂ. ‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೯; ಸು. ನಿ. ೮೭೮; ಮಹಾನಿ. ೧೦೭; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೬; ನೇತ್ತಿ. ೪೫) ಬಹುಅಕ್ಖರೇಹಿ ಯುತ್ತಂ ಪದಂ ನಾಮ. ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ ಪದಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ಪದೇನ ಅಭಿಹಿತಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತಿ ಬ್ಯತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಮೇವ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಥಿತಮತ್ಥಂ. ‘‘ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ. ವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೪೩೧; ಸಂ. ನಿ. ೫.೮೧೩; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೬; ಅ. ನಿ. ೪.೨೭೬) ಪಾಕಟಕರಣಭಾವೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಭಾಗಪಕಾಸೋ ಆಕಾರೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದೋ? ಯೋ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ವಿಭ. ೪೩೩) ಕಥಿತಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನೇಕವಿಧೇನ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ಆಕಾರೋ ನಾಮ. ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ. ‘‘ಫಸ್ಸೋ, ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧) ಆಕಾರೇನ ಕಥಿತಂ ‘‘ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಿಯತೀತಿ ವೇದನಾ’’ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮ. ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ದೇಸೋತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ, ವೇದಿಯತೀತಿ ವೇದನಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಲದ್ಧಪದಂ ‘‘ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ, ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ, ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ, ನೇವ ದುಕ್ಖಯತಿ ನ ಸುಖಯತೀತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ’’ತಿ ಅತ್ಥವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ.

ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಚ ಛಸು ಅತ್ಥಪದೇಸು ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸನಾ ದೀಪನಾ ಸಙ್ಕಾಸನಾ, ‘‘ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಬನ್ಧೋ ಮಾರಸ್ಸ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ಮುತ್ತೋ ಪಾಪಿಮತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ಥದೀಪನಾ ಸಙ್ಕಾಸನಾ ನಾಮ. ಏಸೋ ಪನ ಥೇರೋ ‘‘ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘ಅಞ್ಞಾತಂ ಭಗವಾ, ಅಞ್ಞಾತಂ ಸುಗತಾ’’’ತಿ ಕಥೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ.

ಉಪರಿ ವತ್ತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಆದಿತೋ ಕಾಸನಾ ದೀಪನಾ ಪಕಾಸನಾ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮಹಾವ. ೫೪; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮) ಪಚ್ಛಾ ಕಥಿತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಠಮವಚನೇನ ದೀಪನಾ ಪಕಾಸನಾ ನಾಮ. ಏವಂ ಪಠಮಂ ದೀಪಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಪುನ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದೀಪನೇನ ‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಆದಿತ್ತಂ? ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಂ, ರೂಪಾ ಆದಿತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮಹಾವ. ೫೪; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮) ಕಥಿತೇಸು ‘‘ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

ಸಂಖಿತ್ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಾಭಿಧಾನಂ ಸಕಿಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪುನಪಿ ಅಭಿಧಾನಂ ವಿವರಣಂ, ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ಸಙ್ಖೇಪೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರಣಂ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಪುನ ಕಥನಂ ವಿವರಣಂ ನಾಮ.

ತಂ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ, ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ವಿವರಿತೇ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ ನಾಮ. ವಿವರಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಾಭಿಧಾನೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಾಭಿಧಾನೇನ ಪಟಿಪಾದನಂ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಂ, ವಿವರಣೇನ ವಿವರಿತತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨) ಅತಿವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಞ್ಚ ವಿಭಜನೇನ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಾವೀ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಾ, ಏವಮೇವ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೩) ಏವಮಾದಿಉಪಮಾಕಥನಞ್ಚ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಂ ನಾಮ. ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಉಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಅತಿಖಿಣಬುದ್ಧೀನಂ ಅನೇಕವಿಧೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಖಿಣಭಾವಕರಣಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ತಂಚಿತ್ತತೋಸನೇನ ತಂಚಿತ್ತನಿಸಾಮನೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಯತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಯತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಯತೀತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಏಕಚ್ಚೇ ವೇನೇಯ್ಯೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದೇಸನೇ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಅತ್ಥಸಙ್ಕಾಸನಂ ಕರೋನ್ತಿ…ಪೇ… ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಅತ್ಥಪಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಥ ವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಯಿತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಯತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಏವರೂಪೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನೇನ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿನಯತೀತಿ.

ಅಥ ವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಉಗ್ಘಾಟಯಿತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವಿನಯತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜನ್ತೋ ವಿನಯತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ವಿನಯತಿ ನೇಯ್ಯಂ. ಇತಿ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಮೇವ.

ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತ್ಥ ಕತಮೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಪಾಠೋ, ಕತಮೋ ಅತ್ಥಪಾಠೋತಿ? ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾನಂ ಯೋ ಅತ್ಥಾವಗಮಕೋ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಸದ್ದೋ, ಸೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಪಾಠೋ. ಯೋ ತೇನ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿಸಹಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಪಾಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುನಪಿ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾಸಿತೋ ಸಾವಸೇಸಪಾಠೋ ಅನವಸೇಸಪಾಠೋ ನೀತೋ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಅನೇಕತ್ಥವತ್ತಾ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತೋ ‘‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ರಾಜಾನೋ ದ್ವೇ ಚ ಖತ್ತಿಯೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಧ. ಪ. ೨೯೪). ಏಕತ್ಥವತ್ತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾಸಿತೋ ‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಧ. ಪ. ೧.೨; ನೇತ್ತಿ. ೮೯, ೯೨; ಪೇಟಕೋ. ೧೪). ಸಾವಸೇಸೋ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಮಹಾವ. ೫೪; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮). ವಿಪರೀತೋ ಅನವಸೇಸೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೮೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫). ಯಥಾ ವಚನಂ, ತಥಾ ಅವಗನ್ತಬ್ಬೋ ನೀತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಯುತ್ತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ ನೇಯ್ಯೋ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೭೦).

ಅತ್ಥೋ ಪನ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೋ ಪಾಠತ್ಥೋ ಸಭಾವತ್ಥೋ ಞಾಯತ್ಥೋ ಪಾಠಾನುರೂಪೋ ನಪಾಠಾನುರೂಪೋ ಸಾವಸೇಸತ್ಥೋ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ ನೀತತ್ಥೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಇಚ್ಚಾದಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅಪ್ಪಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಪನತ್ಥಮುಚ್ಚಾರಿಯತೇ, ಸೋ ಪಾಠತ್ಥೋ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧; ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೦) ವಿಯ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿಸಭಾವತ್ಥೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೪೮೫; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩) ವಿಯ. ಯೋ ಞಾಯಮಾನೋ ಹಿತಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಸೋ ಞಾತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಞಾಯತ್ಥೋ – ‘‘ಅತ್ಥವಾದೀ ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೯, ೧೯೪; ೩.೨೩೮; ಮ. ನಿ. ೧.೪೧೧) ವಿಯ. ಯಥಾಪಾಠಂ ಭಾಸಿತೋ ಪಾಠಾನುರೂಪೋ ‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಾಣಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೪೬) ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುಮಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ. ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಬಾಹಯಮಾನೇನ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ನಪಾಠಾನುರೂಪೋ, ಸೋ ಪಾಠತೋ ಅನನುಞ್ಞಾತೋ ಅಕತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಯುತ್ತೋ. ಸೋ ಚ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪರಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಸಾವಸೇಸತ್ಥೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೬೦; ಮಹಾನಿ. ೧೦೭). ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾಯನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೨೯) ವಿಯ. ವಿಪರೀತೋ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ ‘‘ಸನ್ಧಾವಿತಂ ಸಂಸರಿತಂ ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೫; ಮಹಾವ. ೨೮೭; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೪). ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋ ಮನ್ತಾ ಕೋ ಸದ್ಧಾತಾ…ಪೇ… ಅಞ್ಞತ್ರ ದಿಟ್ಠಪದೇಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೬೬) ವಿಯ. ಸದ್ದವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನೀತತ್ಥೋ ‘‘ರೂಪಾ ಸದ್ದಾ ರಸಾ ಗನ್ಧಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಚ ಮನೋರಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧, ೧೬೫; ಮಹಾವ. ೩೩) ವಿಯ. ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಲಾಹಕೂಪಮಾ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೧-೧೦೨) ವಿಯ. ಏವಮಿಧ ಪಾಠಞ್ಚ ಅತ್ಥಞ್ಚ ವಿವರಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಅಸಂಹೀರೋ ಭವತಿ ಪರವಾದೀಹಿ ದೀಘರತ್ತಂ ತಿತ್ಥವಾಸೇನ.

ಇತಿ ಅಸಂಹೀರಭಾವೇನ ಯಾವ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪದಂ, ತಾವ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಹೇತುದಾಹರಣಾದೀಹಿ ಅವಬೋಧಯಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ. ಏವಂವಿಧೋ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಪರಞ್ಚ ಸೋಧೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯದಿಟ್ಠಿಮಲವಿರಹಿತತ್ತಾ ಸುಚಿ. ದುಸ್ಸೀಲೋ ಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಹನತಿ, ತೇನ ನಾದೇಯ್ಯವಾಚೋ ಚ ಭವತಿ ಸಬ್ಯೋಹಾರಮಾನೋ ಇಧ ನಿಚ್ಚಾತುರೋ ವೇಜ್ಜೋವ. ದುದ್ದಿಟ್ಠಿ ಪರಂ ಉಪಹನತಿ, ನಾವಸ್ಸಯೋ ಚ ಭವತಿ ವಾಳಗಹಾಕುಲೋ ಇವ ಕಮಲಸಣ್ಡೋ. ಉಭಯವಿಪನ್ನೋ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅನುಪಾಸನೀಯೋ ಭವತಿ ಗೂಥಗತಮಿವ ಛವಾಲಾತಂ ಗೂಥಗತೋ ವಿಯ ಚ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ. ಉಭಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಉಪಾಸನೀಯೋ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ ಚ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ನಿರುಪದ್ದವೋ ಇವ ರತನಾಕರೋ, ಏವಂ ಭೂತೋ ಏವಂ ಅಮಚ್ಛರೋ ಅಹೀನಾಚರಿಯಮುಟ್ಠಿ. ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಆಚರಿಯವಾದಅತ್ತನೋಮತಿಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಚ ಚತುನ್ನಂ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗೀ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತೋ.

‘‘ಏಕಂಸವಚನಂ ಏಕಂ, ವಿಭಜ್ಜವಚನಂ ಪದಂ;

ತತಿಯಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಚತುತ್ಥಂ ಪನ ಠಾಪಯೇ’’ತಿ.

ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗೀ. ತತೋ ಏವ ಸೋತೂನಂ ಹಿತೇ ನಿಯುತ್ತತ್ತಾ ನೇಸಂ ಅವಬೋಧನಂ ಪತಿ ಅಕಿಲಾಸು ಭವತೀತಿ. ಆಹ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಪಾಠತ್ಥವಿದಸಂಹೀರೋ, ವತ್ತಾ ಸುಚಿ ಅಮಚ್ಛರೋ;

ಚತುನ್ನಂ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗೀ, ದೇಸಕಸ್ಸ ಹಿತಾನ್ವಿತೋ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ದೇಸಕಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಕೋ ಅಸ್ಸ, ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿತಾನ್ವಿತೋತಿ ಹಿತೇ ಅನುಗತೋ ಹಿತಚಿತ್ತೋ. ಸೋ ಏಸೋ ಸುಚಿತ್ತಾ ಪಿಯೋ, ಚತುನ್ನಂ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಿತ್ತಾ ಗರು, ಅಸಂಹೀರತ್ತಾ ಭಾವನೀಯೋ, ದೇಸಕತ್ತಾ ವತ್ತಾ, ಹಿತಾನ್ವಿತತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ, ಪಾಠತ್ಥವಿದತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ಅಮಚ್ಛರತ್ತಾ ನ ಚಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ ಇತಿ –

‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ;

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೭.೩೭; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೩);

‘‘ಅಭಿಹಿತೋ ದೇಸಕೋ ಸೋ, ತಾವ ದಾನಿ ಅಭಿಧೀಯತೇ’’.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಗರುತ್ತಾ ಕಥಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಆಚರಿಯಗರುತ್ತಾ ಕಥಿಕಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪರಿಭವತಿ, ಅಸಠಾಮಾಯಾವಿತ್ತಾ ಅಮತಾಭಿಮುಖತ್ತಾ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಭವತಿ, ಸುಮೇಧತ್ತಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ. ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ನ ಕಥಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಕಥಿಕಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋತಿ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೫೧).

ತಂಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಭಾವನಂ ಭಜತೀತಿ. ಆಹ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಧಮ್ಮಾಚರಿಯಗರು ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದಿಗುಣಮಣ್ಡಿತೋ;

ಅಸಠಾಮಾಯಾವಿಕಸ್ಸ, ಸುಮೇಧೋ ಅಮತಾಭಿಮುಖೋ’’. –

ಇತಿ ವತ್ತಾ ಚ ಸೋತಾ ಚ.

ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೋ ಅತಿಅಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತತ್ತಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಮಹಾಪಥವೀ ವಿಯ ಮಹಾ ಚ ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಚಾತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೋ, ತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ.

ತದೇತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಲೋಕುತ್ತರಪ್ಪಕಾಸಕಂ ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಮಗ್ಗಫಲವಿಸೇಸಸಾಧನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಸೇಧನಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ಞಾಣವರರತನಾಕರಭೂತಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಕಥಾವಿಲಾಸವಿಸೇಸಹೇತುಭೂತಂ ಸಂಸಾರಭೀರುಕಾನಂ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತದುಪಾಯದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾಸಜನನತ್ಥಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಾಸನತ್ಥಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಾನಞ್ಚ ಅನೇಕೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿವರಣೇನ ಸುಜನಹದಯಪರಿತೋಸಜನನತ್ಥಂ, ತಥಾಗತೇನ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಹಾದೀಪೋಭಾಸೇನ ಸಕಲಜನವಿತ್ಥತಮಹಾಕರುಣಾಸಿನೇಹೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜನಹದಯಗತಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತ್ಥಂ ಸಮುಜ್ಜಲಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಮಹಾಪದೀಪಸ್ಸ ತದಧಿಪ್ಪಾಯವಿಕಾಸನಸಿನೇಹಪರಿಸೇಕೇನ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮತಿಚಿರಸಮುಜ್ಜಲನಮಿಚ್ಛತಾ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಕೇನ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೇನ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಯಥಾಸುತಮೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇಸಿ.

ಸೋ ಪನೇಸ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ದೀಘನಿಕಾಯೋ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಹಾನಿಕಾಯೇಸು ಖುದ್ದಕಮಹಾನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಾ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲನ್ತಿ ನವಸು ಸತ್ಥುಸಾಸನಙ್ಗೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಗಾಥಙ್ಗವೇಯ್ಯಾಕರಣಙ್ಗದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತೋ.

‘‘ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ;

ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇ ಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೧೦೨೭) –

ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕತ್ಥೇರೇನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏತದಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖುತೋ ಗಹಿತೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಅನೇಕಸತಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ವಗ್ಗಾ ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೋ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೋ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತಞ್ಚ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಸೋಳಸ ಸೋಳಸ ಕತ್ವಾ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ತೇತ್ತಿಂಸ ಸುತ್ತಾನಿ ಕಾಮಸುತ್ತಾದಿಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ. ಏವಂ ಅನೇಕಧಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಪದತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೋ ಪಾಠತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಉದ್ದಿಸನ್ತೇನ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಚ, ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನಾಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬೋ ಧಾರೇತಬ್ಬೋ ಚ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಲೋಕೇ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥನ್ತಿ.

೧. ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೋ

೧. ಕಾಮಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಕಾಮಸುತ್ತಂ ಆದಿ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ಆದಿ. ಸಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ತಿಧಾ ಠಿತಾ. ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಉದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಕಾಮಾತಿ ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ – ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚಾ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ.

೧. ತತ್ಥ ಕಾಮನ್ತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ. ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥು ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಚೇ, ಸಚೇ ಸೋ ತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಸಂ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ. ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ. ಯದಿಚ್ಛತೀತಿ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಮೇವ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ, ಏವಂ ಇತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬೇಸುಪೀತಿ.

ಕಾಮಾತಿ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪದಂ. ಉದ್ದಾನತೋತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪದಂ. ಉದ್ದಾನತೋತಿ ವಗ್ಗವಸೇನ ‘‘ಮಚ್ಛುದ್ದಾನಂ ಕಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆದೀಸು ವಿಯ. ಅಥ ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ದಾನತೋ ಉದ್ದಾನಂ, ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಸೋಧನತೋ ಬ್ಯವದಾನಟ್ಠೇನ ವೋದಾನಂ ವಿಯ. ವಿತ್ಥಾರಕರಣಭಾವೇನ ವಾ. ಕಾಮಾ ಇತಿ ಪಾಠಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ದ್ವೇತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ನ ಏಕಂ, ನ ತಯೋ. ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚಾತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿವತ್ಥುಕಾಮಾ ಚ. ಉಪತಾಪನಟ್ಠೇನ ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚ. ತೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪತ್ಥಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಕಾಮೀಯತೀತಿ ಕಾಮೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಕಾಮೀಯತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕಾಮೋ. ತತ್ಥ ರೂಪಾದಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ. ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ಚ ವತ್ಥುಕಾಮೋ.

‘‘ನೇತೇ ಕಾಮಾ ಯಾನಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ಲೋಕೇ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಾಮೋ;

ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಿತ್ರಾನಿ ತಥೇವ ಲೋಕೇ, ಅಥೇತ್ಥ ಧೀರಾ ವಿನಯನ್ತಿ ಛನ್ದ’’ನ್ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩);

ನನ್ದಮಾಣವಕ- (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೮ ಉಪ್ಪಲವಣ್ಣತ್ಥೇರೀವತ್ಥು) ಸೋರೇಯ್ಯಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಾದೀನಂ (ಧ. ಪ. ೪೩) ವತ್ಥೂನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ತಾಪನಟ್ಠೇನ ಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಯಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತಿ, ಅದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಯತಿ, ಪರದಾರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಮುಸಾಪಿ ಭಣತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೪) ಚ ಏವಮಾದಿ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ತಮೇವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತುಕಾಮೋ – ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕತಮೇತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಾಸು ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ತತ್ಥ ಮನಾಪಿಕಾತಿ ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ವದ್ಧೇನ್ತೀತಿ ಮನಾಪಾ, ಮನಾಪಾ ಏವ ಮನಾಪಿಕಾ. ರೂಪಾತಿ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ. ರೂಪಯನ್ತೀತಿ ರೂಪಾ, ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪನ್ತಿ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ವದೇಥ? ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯).

ತತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತಿ, ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀತೇನ ತಾವ ರುಪ್ಪನಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ಮಹಿಂಸಕರಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಹಿಮಪಾತಸೀತಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಏತಂ ಪಾಕಟಮೇವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸೀತೇನ ಭಿನ್ನಛಿನ್ನಸರೀರಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ.

ಉಣ್ಹೇನ ರುಪ್ಪನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೇ ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ತತ್ತಾಯ ಲೋಹಪಥವಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಕರಣಕಾಲೇ ಸತ್ತಾ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ.

ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಚೇವ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕಾಲೇ ಚ ಪಾಕಟಂ. ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಆಮಿಸಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅನ್ತೋಉದರಂ ಆದಿತ್ತಸುಸಿರರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ದುಬ್ಭಿಕ್ಖೇ ಕಞ್ಜಿಕಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಮರಣಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ.

ಪಿಪಾಸಾಯ ರುಪ್ಪನಂ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಾದೀಸು ಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಬುದ್ಧನ್ತರಾನಿ ಹದಯತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಮತ್ತಂ ವಾ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಪಿ ಲದ್ಧುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ‘‘ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನದಿಂ ಗತಾನಂ ಜಲಂ ವಾಲುಕಾತಲಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋಯೇವ ಹೋತಿ. ತೇ ಸುಸ್ಸನ್ತಾ ಬಲವದುಕ್ಖಪೀಳಿತಾ ವಿರವನ್ತಿ. ಡಂಸಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಂ ಡಂಸಮಕ್ಖಿಕಾದಿಬಹುಲೇಸು ಪದೇಸೇಸು ಪಾಕಟಂ. ತಂ ಪನ – ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ? ಸಪ್ಪಟಿಘ’’ನ್ತಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೬೫೬, ೬೫೮) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.

ಸಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಾ, ಉದಾಹರೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾ ಸದ್ದಾ. ಗನ್ಧಯನ್ತೀತಿ ಗನ್ಧಾ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥೂನಿ ಸೂಚಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಸನ್ತಿ ತೇ ಸತ್ತಾತಿ ರಸಾ, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫುಸೀಯನ್ತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತೇ ಗನ್ಧಾದಯೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಾವ. ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೬೨೨-೬೨೪) ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ.

ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥರಣಾ ಪಾವುರಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥರಣಾ. ಸರೀರಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಪಾರುಪೀಯನ್ತೀತಿ ಪಾವುರಣಾ. ಅನ್ತೋಜಾತಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ದಾಸೀ ಚ ದಾಸೋ ಚ ದಾಸಿದಾಸಾ. ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ರುಹತಿ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಪರಣ್ಣಂ ರುಹತಿ. ಯತ್ಥ ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ರುಹತಿ, ತಂ ಖೇತ್ತಂ. ತದತ್ಥಾಯ ಕತಭೂಮಿಭಾಗೋ ವತ್ಥು. ಖೇತ್ತವತ್ಥುಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ವಾಪೀತಳಾಕಾದೀನಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಹಿರಞ್ಞನ್ತಿ ಕಹಾಪಣೋ. ಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ಜಾತರೂಪಂ. ತೇಸಂ ಗಹಣೇನ ಲೋಹಮಾಸಕೋ ಜತುಮಾಸಕೋ ದಾರುಮಾಸಕೋತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಗಾಮನಿಗಮರಾಜಧಾನಿಯೋತಿ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿ ಗಾಮೋ. ಆಪಣಯುತ್ತೋ ನಿಗಮೋ. ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ರಾಜಧಾನೀ. ರಟ್ಠನ್ತಿ ಜನಪದೇಕದೇಸಂ. ಜನಪದೋತಿ ಕಾಸಿಕೋಸಲಾದಿಜನಪದೋ. ಕೋಸೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕೋಸೋ – ಹತ್ಥೀ ಅಸ್ಸೋ ರಥೋ ಪತ್ತಿ. ಕೋಟ್ಠಾಗಾರನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ – ಧನಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ಧಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ವತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ. ರಜನೀಯನ್ತಿ ರಞ್ಜೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ.

ಇತೋ ಪರಂ ತಿಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತೀತತ್ತಿಕಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕಹೀನತ್ತಿಕಓಕಾಸತ್ತಿಕಸಂಯೋಗತ್ತಿಕಕಾಮಾವಚರತ್ತಿಕವಸೇನ ಛತ್ತಿಕೇ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾತಿ ಅನಾಗತಾ. ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ಇದಂ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹೋನ್ತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾಯೇವ ನಾಮ. ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಾಗತಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾ ಕಾಮಾ ಅನನ್ತರಭವೇ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತು ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಾಯೇವ ನಾಮ. ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಅನ್ತರೇ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ.

ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಮಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾ ಕಾಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ತತೋ ಬಹಿಭೂತಾ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ. ತತಿಯಪದಂ ತದುಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

ಹೀನತ್ತಿಕೇ ಹೀನಾತಿ ಲಾಮಕಾ. ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಹೀನಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ. ಅವಸೇಸಾ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಾ. ಅಪಿ ಚ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನೇರಯಿಕಾನಞ್ಹಿ ಕಾಮಾ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಾ ಹೀನಾ ನಾಮ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಸೇಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಮಹೇಸಕ್ಖಪೇತಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಜಾನಪದಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಗಾಮಭೋಜಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಜನಪದಸಾಮಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪದೇಸರಾಜೂನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಭುಮ್ಮದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ನಾಮ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹೀನಾ. ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಣೀತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಣೀತಾ ನಾಮ. ಏವಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಕಾಸತ್ತಿಕೇ ಆಪಾಯಿಕಾ ಕಾಮಾತಿ ಅವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅಪಗತಅಯೇಸು ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ಆಪಾಯಿಕಾ. ಮನುಸ್ಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ಮಾನುಸಿಕಾ. ದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಮಾ ದಿಬ್ಬಾ.

ಸಂಯೋಗತ್ತಿಕೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ನೇರಯಿಕೇ ಸೇಸಅಪಾಯಸತ್ತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ ದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ಯಾವ ತುಸಿತಕಾಯಿಕಾನಞ್ಚ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ರಮಿತುಕಾಮತಾಕಾಲೇ ಯಥಾರುಚಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತೀನಂ ದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸೇವನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ ಕಾಮಾ ಪರನಿಮ್ಮಿತಾ ಕಾಮಾ ನಾಮ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಾ ಕಾಮಾ. ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ತಥಾ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಕಾಮಾ. ಮಮಾಯಿತಾತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ‘‘ಮಮ ಏತ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಾ. ಅಮಮಾಯಿತಾತಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ.

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೭) ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ, ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಅತ್ಥತೋ ಛನ್ದರಾಗೋ. ವತ್ಥುಕಾಮೋ ತೇಭೂಮಕಂ ವಟ್ಟಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ. ಇತರೋ ಕಾಮೀಯತೀತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪದೇಸೇ ದುವಿಧೋಪೇಸೋ ಕಾಮೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅವಚರತಿ, ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಛನ್ನಞ್ಚ ದೇವಲೋಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಪದೇಸೋ ಕಾಮೋ ಏತ್ಥ ಅವಚರತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರೋ. ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೯) ನಯೇನ ವುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ. ಅರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೯೧) ನಯೇನ ವುತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಾ. ಅರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ. ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಕಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಾ. ತಣ್ಹಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ. ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ. ರಜನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ರಞ್ಜೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ. ಮದನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಕುಲಮದಾದಿಮದಂ ಉಪ್ಪಾದನೀಯಟ್ಠೇನ.

ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಕಾ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರಜನೀಯಂ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಅವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅವಸೇಸಂ ಏಕಚತುಕ್ಕಾದಿಕಛತ್ತಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಛನ್ದೋತಿ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ. ರಾಗೋತಿ ತತೋ ಬಲವತರೋ. ಉಪರಿ ತಯೋಪಿ ರಾಗಾ ಇಮೇಹಿ ಬಲವತರಾ. ಕಾಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ, ನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ರಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋಯೇವ ರಾಗೋ ಕಾಮರಾಗೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ನನ್ದನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋಯೇವ ನನ್ದೀ ಕಾಮನನ್ದೀ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ಸಿನೇಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ. ಪರಿಡಯ್ಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ. ಮುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ. ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಘೇಹಿ ಓಸೀದಾಪೇತೀತಿ ಕಾಮೋಘೋ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಕಾಮಯೋಗೋ. ದಳ್ಹವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನಂ. ಚಿತ್ತಂ ನೀವರತಿ ಪರಿಯೋನನ್ಧತೀತಿ ನೀವರಣಂ.

ಅದ್ದಸನ್ತಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿಂ. ಕಾಮಾತಿ ಆಲಪನಂ. ತೇತಿ ತವ. ಮೂಲನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ. ಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ. ನ ತಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ. ನ ಹೋಹಿಸೀತಿ ನ ಭವಿಸ್ಸಸಿ.

ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಸ್ಸ. ಸಾದಿಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ. ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪತ್ಥನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಪಿಹಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಅಭಿಜಪ್ಪಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ತಿತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಅಥ ವಾ ಅಭಿವದನ್ತಸ್ಸ.

ಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ವಾತಿಆದಿ ಚತುಜ್ಜಾತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ದೇವಸ್ಸ ವಾ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಇಜ್ಝತೀತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ಇಜ್ಝತಿ ವಿಸೇಸರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಲಭತಿ ದಸ್ಸನೀಯರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಪಟಿಲಭತಿ ಪಸಾದನೀಯರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಸಣ್ಠಾನರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ವಿನ್ದತಿ ಛವಿಪ್ಪಸಾದರೂಪಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತೇನ ಇಜ್ಝತಿ. ಜಾತಿಮಹತ್ತೇನ ಲಭತಿ. ಇಸ್ಸರಿಯಮಹತ್ತೇನ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುಖಮಹತ್ತೇನ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಮಹತ್ತೇನ ವಿನ್ದತೀತಿ.

ಏಕಂಸವಚನನ್ತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸವಚನಂ. ‘‘ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ (ಪಾರಾ. ೩೪೯, ೩೬೭), ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೨; ಅ. ನಿ. ೪.೪೨) ವಿಯ ಅನೇಕಂಸಗಹಣಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ನಿಸ್ಸಂಸಯವಚನನ್ತಿ ಸಂಸಯವಿರಹಿತವಚನಂ, ಸನ್ದೇಹಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾವಚನನ್ತಿ ‘‘ಕಥಮಿದಂ ಕಥಮಿದ’’ನ್ತಿ ಕಙ್ಖಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾಭಾವಂ ದ್ವೇಜ್ಝಂ, ತಂಅಭಾವೇನ ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನಂ. ದ್ವಿಧಾಭಾವವಿರಹಿತಂ ‘‘ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನಾ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವಿಮತಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅದ್ವೇಳ್ಹಕವಚನನ್ತಿ ದ್ವಿಹದಯಾಭಾವೇನ ಅದ್ವೇಳ್ಹಕಂ. ‘‘ಇತಿಹಾಸ, ಇತಿಹಾಸಾ’’ತಿ ದ್ವೇಳ್ಹಕಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ನಿಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದ್ವೇ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಿಯೋಗವಚನಂ ದ್ವಿಧಾಪಥಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ‘‘ನಿಯೋಗಾ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಗತಂ. ಅಪಣ್ಣಕವಚನನ್ತಿ ಪಲಾಸರಹಿತಂ ಸಾರವಚನಂ ಅವಿರದ್ಧಕಾರಣಂ ‘‘ಅಪಣ್ಣಕಂ ಠಾನಮೇಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೧) ವಿಯ, ಅಪಣ್ಣಕಮಣಿ ವಿಯ ಸಪ್ಪತಿಟ್ಠವಚನಂ. ಅವತ್ಥಾಪನವಚನಮೇತನ್ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಠಪನಂ.

ಯಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪಿತಾನಿ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಭವನ್ತಿ. ಅಪರದೀಪನಾ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕಥಂ? ತಾನಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕೋಧೋ ಕುಜ್ಝನಾ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ, ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ ದುಸ್ಸಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೬) ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕೋವ ಕೋಧೋ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಲಭತಿ. ‘‘ಇಜ್ಝತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಲಭತಿ ಪಟಿಲಭತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬) ಏವಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತೇಸು ಪೀತಿಪದನಿದ್ದೇಸೇ ತಾವ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಪಹಾಸೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ. ವಿತ್ತಿ ತುಟ್ಠಿ ಓದಗ್ಯಂ ಅತ್ತಮನತಾತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿಪಿ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ವಾ ದೋಸೋತಿ ವಾ ದ್ವೇಪಿ ಏತೇ ಕೋಧೋ ಏವ, ನಾಮೇನ ಪನ ನಾನತ್ತಂ ಗತಾತಿ ಏವಂ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ಏಕೋವ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೩೯೦; ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೨) ಏಕಮೇವ ವೀರಿಯಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಆಗತಂ. ಏವಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಕೋಧಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಮಕ್ಖಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಲಾಭಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಸಕ್ಕಾರಗರುತಾ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೪೪) ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾನತ್ತಾನಿ ನ ಪೀತಿಯಾಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪೀತಿಯಾ ಹಿ ಪೀತೀತಿ ನಾಮಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಂ. ಪೀತಿ ಚ ಫರಣಲಕ್ಖಣಾ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ.

ತಥಾ ಪೀತಿ ಫರಣಕಿಚ್ಚಾ, ವೇದನಾ ಅನುಭವನಕಿಚ್ಚಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಕಿಚ್ಚಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತಂ ಪೀತಿಪದೇ ನತ್ಥಿ.

ಅಲೋಭಾದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೩೫) ನಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರದೀಪನಾ ಪನ ಪದತ್ಥುತಿ ವಾ ಹೋತಿ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಏವಂ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಹಿ ಸಕಿಮೇವ ‘‘ಪೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏತಂ ಪದಂ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಹಾಸೋ ಪಹಾಸೋ ವಿತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೯) ವುತ್ತೇ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ದಹರಕುಮಾರಂ ನಹಾಪೇತ್ವಾ ಮನೋರಮಂ ವತ್ಥಂ ಪರಿದಹಾಪೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಿಳನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಅಞ್ಜೇತ್ವಾ ಅಥಸ್ಸ ನಲಾಟೇ ಏಕಮೇವ ಮನೋಸಿಲಾಬಿನ್ದುಂ ಕರೇಯ್ಯ, ನ ತಸ್ಸ ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಪನ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಬಿನ್ದೂಸು ಕತೇಸು ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪದತ್ಥುತಿ ನಾಮ.

ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಣನಮೇವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯಕ್ಖೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಆವುಸೋ ಆವುಸೋ, ಭನ್ತೇ ಭನ್ತೇ, ಯಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ, ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಸಕಿಂದೇವ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ‘‘ಪೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ ಹಾಸೋ ಪಹಾಸೋ ವಿತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅಪರದೀಪನಾ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತಿಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಪೀನಯತೀತಿ ಪೀತಿ. ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪೀಣನರಸಾ ಫರಣರಸಾ ವಾ, ಓದಗ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಯಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ಯಾ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ, ಸಾ ಪೀನಯತೀತಿ ಪೀತಿ, ಇದಂ ಸಭಾವಪದಂ. ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ. ಆಮೋದನಾಕಾರೋ ಆಮೋದನಾ. ಪಮೋದನಾಕಾರೋ ಪಮೋದನಾ. ಯಥಾ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಂ ವಾ ತೇಲಾನಂ ವಾ ಉಣ್ಹೋದಕಸೀತೋದಕಾನಂ ವಾ ಏಕತೋ ಕರಣಂ ‘‘ಮೋದನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಪೀತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋ ಕರಣೇನ ಮೋದನಾ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಹಾಸೇತೀತಿ ಹಾಸೋ. ಪಹಾಸೇತೀತಿ ಪಹಾಸೋ, ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿತ್ತೀತಿ ವಿತ್ತಂ, ಧನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಿತ್ತಿಸರಿಕ್ಖತಾಯ ವಿತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧನಿನೋ ಧನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪೀತಿಮತೋಪಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತುಟ್ಠೀತಿ ಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಪೀತಿಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತತ್ತಾ ‘‘ಉದಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉದಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ.

ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ. ಅನಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಮನೋ ದುಕ್ಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ನ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ, ಸಕಮನತಾ, ಸಕಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪನೇಸಾ ಭಾವೋ ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನಮಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ಮಾನಸನ್ತಿ ಮನೋ ಏವ, ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ಹಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮೋ ‘‘ಮಾನಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ತುಯ್ಹಂ, ಸಾವಕೋ ಸಾಸನೇ ರತೋ;

ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಕ್ಖೋ, ಕಾಲಂಕಯಿರಾ ಜನೇ ಸುತಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯) –

ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಮನೋ ಏವ ಮಾನಸಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಹೇತಂ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ.

ಹದಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ತೇ ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ಹದಯಂ ವಾ ತೇ ಫಾಲೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತಂ; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೭; ೨೪೬) ಏತ್ಥ ಉರೋ ‘‘ಹದಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಹದಯಾ ಹದಯಂ ಮಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞಾಯ ತಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೩) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ವಕ್ಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೩.ದ್ವತಿಂಸಾಕಾರೋ; ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ಏತ್ಥ ಹದಯವತ್ಥು. ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ‘‘ಹದಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮೇವ ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ ಪಣ್ಡರಂ, ಭವಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೯). ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಪನ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಗಙ್ಗಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ನದೀ ಗಙ್ಗಾ ವಿಯ ಗೋಧಾವರಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಗೋಧಾವರೀ ವಿಯ ಚ ‘‘ಪಣ್ಡರ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ.

ಮನೋ ಮನಾಯತನನ್ತಿ ಇಧ ಪನ ಮನೋಗ್ಗಹಣಂ ಮನಸ್ಸೇವ ಆಯತನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ನಯಿದಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಮನಸ್ಸ ಆಯತನತ್ತಾ ಮನಾಯತನಂ, ಅಥ ಖೋ ಮನೋ ಏವ ಆಯತನಂ ಮನಾಯತನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಆಯತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಇಸ್ಸರಾಯತನಂ, ವಾಸುದೇವಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸುವಣ್ಣಾಯತನಂ, ರಜತಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಕರೋ. ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ, ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಭಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೩೮) ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ ಗುನ್ನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ. ‘‘ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೨; ೫.೨೩; ಮ. ನಿ. ೩.೧೫೮) ಕಾರಣಂ. ಇಧ ಪನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ತಿಧಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ.

ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನಪಿ ಏತಂ ಆಯತನಂ. ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನೇತ್ಥ ಓಸರನ್ತೀತಿ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನಂ. ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಕಾರಣತ್ತಾ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತದೇವ ಮನನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಮನೋ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ತಸ್ಸ ರಾಸಿಆದಿವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೫೧) ಏತ್ಥ ಹಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೫೫೫) ಗುಣಟ್ಠೇನ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧-೨೪೨) ಏತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಟ್ಠೇನ. ಇಧ ಪನ ರುಳ್ಹಿತೋ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ ಏಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಳ್ಹಿತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಜ್ಜಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪದೇ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಮಿನನಟ್ಠೇನ ಮನೋ, ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ವಾ ಧಾತೂತಿ ತೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹಗತೋತಿ ಅವಿಜಹಿತೋ. ಸಹಜಾತೋತಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಗ್ಗತೋ. ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಸಂಸಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತೋ. ಕತಮೇಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ? ಏಕುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ. ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ. ಇತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ‘‘ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಸಹಜಾತಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನಿರೋಧಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೩) ಏವಂ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ಏಕುಪ್ಪಾದೋತಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕನಿರೋಧೋತಿ ಏಕತೋ ನಿರೋಧೋ. ಏಕವತ್ಥುಕೋತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕವತ್ಥುಕೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣೋತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೋ.

ಏತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ ತಬ್ಭಾವೇ, ವೋಕಿಣ್ಣೇ, ಆರಮ್ಮಣೇ, ನಿಸ್ಸಯೇ, ಸಂಸಟ್ಠೇತಿ ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ ಜಿನವಚನೇ. ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪; ವಿಭ. ೨೦೩; ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೪; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಏತ್ಥ ತಬ್ಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನನ್ದಿರಾಗಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೀಮಂಸಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮೩೨) ಏತ್ಥ ವೋಕಿಣ್ಣೇ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ (ಪು. ಪ. ೩-೬) ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೮) ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯೇ, ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇದಂ ಸುಖಂ ಇಮಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಹಗತಂ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೮) ಏತ್ಥ ಸಂಸಟ್ಠೇ, ಸಂಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಸಂಸಟ್ಠೇ ಆಗತೋ.

ಸಹಜಾತಸದ್ದೋ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠ. ೧.೧.೪೩೫) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಹಜಾತೇ. ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ‘‘ಗಿಹೀಹಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಏವಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩) ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಂಸಗ್ಗೇ. ‘‘ಕಿಸೇ ಥೂಲೇ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ಯೋಜಿತಾ ಹಯಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೨.೨೨.೭೦) ಏತ್ಥ ಸದಿಸೇ.

‘‘ಪುಚಿಮನ್ದಪರಿವಾರೋ, ಅಮ್ಬೋ ತೇ ದಧಿವಾಹನ;

ಮೂಲಂ ಮೂಲೇನ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ಸಾಖಾ ಸಾಖಾ ನಿಸೇವರೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೭೨) –

ಏತ್ಥ ಉಪಚಿತೇ. ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೫೯) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ. ಇಧ ಪನ ಯೋ ಫಲಪ್ಪದಾನೇ ಅವಿಯೋಗಧಮ್ಮೋ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂವಿಸಯೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಹಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಆಗತಸುತ್ತೇನ ವಿಯ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾರೂಪಂ ವಿಯ ಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂಸಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಚ ಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಹಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಖೀರತೇಲಂ ವಿಯ. ತಥಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಖೀರತೋ ಅಪನೀತಂ ನವನೀತಂ ವಿಯ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಏಕುಪ್ಪಾದಸಹಜಾತಾನಂ ಕಿಂ ನಾನತ್ತಂ? ಉಪ್ಪಾದೇ ಅನ್ತರವಿರಹಿತೋ ಏಕುಪ್ಪಾದೋ. ಖೀರಕಾಲಮುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದಧಿನೋ ಮಥನೇ ಮಥನೇ ಪಾಕಟಂ ನವನೀತಂ ವಿಯ ಪುರೇಭತ್ತಪಚ್ಛಾಭತ್ತವಸೇನ ಏಕದಿವಸಮೇವ ಜಾತೋ ವಿಯ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಸಹಜಾತೋ. ಏಕವತ್ಥುಕೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಏಕವತ್ಥುಕೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏಕವತ್ಥುಕತಾ ವಿಯ ಠಾನನ್ತರವಿರಹಿತೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಅನಿಯತೇಕಾರಮ್ಮಣೋ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯಾತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಮಚ್ಚೋತಿ ಮೂಲಪದಂ. ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ ಲಗ್ಗಿತೋತಿ ಸತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸತ್ತೋ ಸತ್ತೋತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ‘ಸತ್ತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ರೂಪೇ ಖೋ, ರಾಧ, ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸತ್ತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೬೧; ಮಹಾನಿ. ೭). ಸತ್ತಯೋಗೇನ ವಾ ಸತ್ತೋ. ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿಂ ನರತೀತಿ ನರೋ. ಮನುನೋ ಪುತ್ತೋತಿ ಮಾನವೋ. ಉಪಕರಣೇನ ಸಯಂ ಪೋಸಯತೀತಿ ಪೋಸೋ. ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ಗಲತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಜೀವೋ. ಚುತಿತೋ ಜಾತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಾಗು. ಜಿಯತೀತಿ ಜನ್ತು. ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗು. ಅಥ ವಾ ಇನ್ದಭೂತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗು. ‘‘ಹಿನ್ದಗೂ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಹಿನ್ದನ್ತಿ ಮರಣಂ, ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿನ್ದಗು. ಮನುತೋ ಜಾತೋತಿ ಮನುಜೋ. ಯಂ ಸಾದಿಯತೀತಿ ಯಂ ರೂಪಾದಿಂ ಅಸ್ಸಾದಿಯತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ…ಪೇ… ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ;

ಇತೋ ಪರಂ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೨. ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಮೇ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ, ಕಾಮೇನ ವಾ ಯಾಯಮಾನಸ್ಸ. ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಜಾತತಣ್ಹಸ್ಸ. ಜನ್ತುನೋತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ. ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ಚೇ. ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಅಥ ಸೋ ಅಯೋಮಯಾದಿನಾ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ವಿಯ ಪೀಳೀಯತಿ. ಇತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವುತ್ತೇಸು ಯಂ ಯಂ ಅನುತ್ತಾನಂ, ತಂ ತದೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮಿ.

ಚಕ್ಖುಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಾಪುಣನವಸೇನ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ. ದಸ್ಸನೀಯವಸೇನ ಪಿಯತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಾಪೇತೀತಿ ನಿಯ್ಯತಿ. ಸವನೀಯಂ ಹುತ್ವಾ ಕಣ್ಣಸೋತಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪರಿಕಡ್ಢತೀತಿ ವುಯ್ಹತಿ. ಸರಿತಬ್ಬಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪೀಣನಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರೀಯತೀತಿ ಸಂಹರೀಯತಿ. ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಹತ್ಥಿನಾ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ವಾ, ವಾಇತಿ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ. ಅಸ್ಸೇನ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಸ್ಸಯಾನೇನ ವಾ. ಗೋಯುತ್ತಂ ವಯ್ಹಾದಿಯಾನಂ ಗೋಯಾನಂ, ತೇನ ಗೋಯಾನೇನ. ಅಜಯಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಟ್ಠವಸೇನ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ.

ಆರಮ್ಮಣಪಿಯತ್ತವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಆರಮ್ಮಣಮನಾಪಭಾವೇನ ಪಾತುಭೂತೋ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮರಾಗವಸೇನ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ. ಕಾಮನನ್ದಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾವಸೇನ ಕಾಮಸಿನೇಹವಸೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದವಸೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹವಸೇನ ಚ ಪಾತುಭೂತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತೇ ವಾ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಯೋ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೋ ವಾ ಕಾಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಏಸೋ ಖತ್ತಿಯಾದಿಪುಗ್ಗಲೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಿಕಾಮೇಹಿ ಪರಿಹಾಯತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮಚ್ಚಂ ವಿಜಹನ್ತಿ ಭೋಗಾ, ಮಚ್ಚೋ ಧನೇ ಪುಬ್ಬತರಂ ಜಹಾತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೫.೨) ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ. ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ. ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಧರನ್ತಸ್ಸೇವ. ತೇ ಭೋಗೇತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾದಯೋ ಭೋಗೇ. ರಾಜಾನೋ ವಾತಿ ಪಥಬ್ಯಾದಿರಾಜಾನೋ. ಹರನ್ತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಪಹರನ್ತಿ ವಾ. ಚೋರಾ ವಾತಿ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದಿಕಾ. ಅಗ್ಗಿ ವಾತಿ ದಾವಗ್ಗಿಆದಿ. ದಹತೀತಿ ಝಾಪೇತಿ ಭಸ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಉದಕಂ ವಾತಿ ಓಘಾದಿಉದಕಂ. ವಹತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಾಪೇತಿ. ಅಪ್ಪಿಯಾ ವಾತಿ ಅಕನ್ತಾ ಅಮನಾಪಾ. ದಾಯಾದಾ ಹರನ್ತೀತಿ ದಾಯಜ್ಜವಿರಹಿತಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಾ ಹರನ್ತಿ. ನಿಹಿತಂ ವಾತಿ ನಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ. ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ನ ವಿನ್ದತಿ ನ ಪಟಿಲಭತಿ, ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ವಿಸಮಪಯೋಗೇನ ಯೋಜಿತಾ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮನ್ತಾ. ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಭೇದಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಭಞ್ಜನ್ತಿ ರಥಂ ಅಯಾನಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೧.೨೯೬) ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕುಲೇ ವಾ ಕುಲಙ್ಗಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಕುಲೇ ಕುಲಝಾಪಕೋ ಕುಲೇ ಅನ್ತಿಮಪುರಿಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ‘‘ಕುಲಙ್ಕರೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಯೋ ತೇ ಭೋಗೇ ವಿಕಿರತೀತಿ ಯೋ ಏಸೋ ಕುಲೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ ತೇ ಹಿರಞ್ಞಾದಿಕೇ ಭೋಗೇ ಖೇಪೇತಿ. ವಿಧಮತೀತಿ ವಿಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ದೂರೇ ಖಿಪತಿ. ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ನಾಸೇತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಕಿರತಿ. ಸುರಾಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಧಮತಿ. ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ. ವಿಕಿರತಿ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆಯಂ ಅಜಾನನೇನ. ವಿಧಮತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮುಖಂ ಅಜಾನನೇನ. ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ ಠಪಿತಟ್ಠಾನೇ ಆರಕ್ಖಂ ಅಸಂವಿಧಾನೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಅನಿಚ್ಚತಾಯೇವ ಅಟ್ಠಮೀತಿ ವಿನಾಸಭಾವೋ ಏವ ಅಟ್ಠಮೋ. ಹಾಯನ್ತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಯನ್ತಿ. ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ನ ಪುನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಪರಿಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಠಾನತೋ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಪರಿಪತನ್ತೀತಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ. ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ವಿಪ್ಪಲುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ತಿಟ್ಠನ್ತೇವ ತೇ ಭೋಗೇತಿ ತೇಸಂ ಧನಾನಂ ಠಿತಕಾಲೇ ‘‘ತಿಟ್ಠನ್ತೇ ನಿಬ್ಬುತೇ ಚಾಪೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ವಿ. ವ. ೮೦೬) ವಿಯ. ಸೋತಿ ಸೋ ಭೋಗಸಾಮಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಚವತಿ ದೇವಲೋಕತೋ. ಮರತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ. ವಿಪ್ಪಲುಜ್ಜತಿ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಿಲೋಕತೋ. ಅಥ ವಾ ಹಾಯತಿ ಧಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಗಾರವಸೇನ. ಪರಿಹಾಯತಿ ಧನಕೋಟ್ಠಾಗಾರವಸೇನ. ಪರಿಧಂಸತಿ ಬಲಿಬದ್ದಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಸೇನ. ಪರಿಪತತಿ ದಾಸಿದಾಸವಸೇನ. ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಾರಾಭರಣವಸೇನ. ನಸ್ಸತಿ ಉದಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಅಯೋಮಯೇನಾತಿ ಕಾಳಲೋಹಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತೇನ. ಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಕಣ್ಡೇನ. ಅಟ್ಠಿಮಯೇನಾತಿ ಮನುಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇನ. ದನ್ತಮಯೇನಾತಿ ಹತ್ಥಿದನ್ತಾದಿನಾ. ವಿಸಾಣಮಯೇನಾತಿ ಗೋವಿಸಾಣಾದಿನಾ. ಕಟ್ಠಮಯೇನಾತಿ ವೇಳುಕಟ್ಠಾದಿನಾ. ವಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಲ್ಲಾನಂ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಪಹಟೋ. ರುಪ್ಪತೀತಿ ವಿಕಿರತಿ, ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಚಲತಿ, ಕೋಪಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಘಟ್ಟೀಯತೀತಿ ಘಟ್ಟಿತೋ ಹೋತಿ. ಪೀಳೀಯತೀತಿ ಪೀಳಿತೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಪ್ಪಹಾರೋ ಕುಪ್ಪತಿ. ‘‘ತತಿಯದಿವಸೇ ಸಲಾಕಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಧೋವನಕಾಲೇ ಘಟ್ಟೀಯತಿ. ಖಾರಪ್ಪದಾನೇ ಪೀಳೀಯತಿ. ಪಹಾರಧೋವನೇ ವಾ ರುಪ್ಪತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನೇ ಕುಪ್ಪತಿ. ಸಲಾಕಪವೇಸನೇ ಪೀಳೀಯತಿ. ಖಾರಪ್ಪದಾನೇ ಘಟ್ಟೀಯತೀ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಬ್ಯಾಧಿತೋತಿ ಲದ್ಧಪ್ಪಹಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಪೀಳಿತೋ. ದೋಮನಸ್ಸಿತೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತೋ. ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವಾತಿ ಪಕತಿಭಾವಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ಉಪನೀತೇನ, ಅನ್ತೋಸೋಸಾದಿ ಸೋಕೋ ಚ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವೋ ಚ ಕಾಯಪೀಳನಾದಿ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪೀಳನಾದಿ ದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ ಚ. ಏತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸೋಕಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಮುದಾಚಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

೩. ತತಿಯಗಾಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಪನ ಇಮೇ ಕಾಮೇ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿರಂ ವಿಯ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ವಿಪ್ಫಾರೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಕೇ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮತಿವತ್ತತೀತಿ.

ಯೋತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಪದಂ. ಯೋ ಯಾದಿಸೋತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸ ವಿಭಜನಪದಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಯೋತಿ ಅತ್ಥಪದಂ. ತಞ್ಚ ಅನಿಯಮೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಯಮೇನ ಪುಗ್ಗಲದೀಪಕಂ ಯೋ-ಸದ್ದಮೇವ ಆಹ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯೋತಿ ಯೋ ಕೋಚೀತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ನಾಮ, ಸೋ ಅವಸ್ಸಂ ಯಥಾಲಿಙ್ಗಯಥಾಯುತ್ತಯಥಾವಿಹಿತಯಥಾಪ್ಪಕಾರಯಂಠಾನಪತ್ತಯಂಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತವಸೇನ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತತ್ಥ ಞಾಪೇತುಂ ತಂ ಭೇದಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾದಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾದಿಸೋತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯಾದಿಸೋ ವಾ ತಾದಿಸೋ ವಾ ಹೋತು, ದೀಘೋ ವಾ ರಸ್ಸೋ ವಾ ಕಾಳೋ ವಾ ಓದಾತೋ ವಾ ಮಙ್ಗುರಚ್ಛವಿ ವಾ ಕಿಸೋ ವಾ ಥೂಲೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಗವಸೇನ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಯುತ್ತೋ ಹೋತು, ನವಕಮ್ಮಯುತ್ತೋ ವಾ ಉದ್ದೇಸಯುತ್ತೋ ವಾ ವಾಸಧುರಯುತ್ತೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವಿಹಿತೋತಿ ಯಥಾಠಪಿತೋ ನವಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ. ಯಥಾಪಕಾರೋತಿ ಯಥಾಪಕಾರೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪದೀಪನಾಯಕಾದಿವಸೇನ. ಯಂಠಾನಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಯಂ ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋ ಸೇನಾಪತಿಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ. ಯಂಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಉಪಾಗತೋ ಧುತಙ್ಗಾದಿವಸೇನ.

ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ವಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಕರಣತೋ ವಾ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನ ಸೇವಾಲಾನಂ ವಿಯ. ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ವಾತಿ ಪುನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲತೋ ಪಹಾನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ವಾ. ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾತಿಆದೀನಿ ಏಕಾದಸ ಪದಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ.

ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿಆದೀನಿ ಛ ಪದಾನಿ ಮರಣಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ, ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿಆದೀನಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಅಪ್ಪನಾಜ್ಝಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾತಿ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸಂ ಕಾಮಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ. ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ. ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ‘‘ಯಾವದೇವ ಪನ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ದೂರಙ್ಗಮೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಕುಕ್ಕುರೋ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಪರೇತೋ ಗೋಘಾತಕಸೂನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಅಸ್ಸ, ತಮೇನಂ ದಕ್ಖೋ ಗೋಘಾತಕೋ ವಾ ಗೋಘಾತಕನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಉಪಸುಮ್ಭೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಅಮ್ಹಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ ಪಲೇಹನ್ತೋ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಪಟಿವಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು’’? ‘‘ಅದುಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಂ ಸುನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿಮ್ಮಂಸಂ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಂ, ಯಾವದೇವ ಪನ ಸೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’ತಿ. ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನತ್ತಸಿತಾ, ತಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಸಿತಾ, ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಲೋಕಾಮಿಸುಪಾದಾನಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೨).

ಗಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ. ಬಹೂನಂ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಬಹುಸಾಧಾರಣಾ. ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾ. ಅನುದಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಹತ್ಥಾದಿಝಾಪನಟ್ಠೇನ. ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಪ್ಪಮಾಣಾ ವೀತಚ್ಚಿಕಾನಂ ವೀತಧೂಮಾನಂ ಅಙ್ಗಾರಾನಂ ಪೂರಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ. ಮಹಾಪರಿಳಾಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಹನ್ತಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನ. ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ಸುಪಿನಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಪಿನಕೂಪಮಾ. ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾ, ನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನಟ್ಠೇನ. ಯಾಚಿತೇನ ಲದ್ಧಂ ಯಾನಾದಿಭಣ್ಡಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಾಚಿತಕೂಪಮಾ. ತಾವಕಾಲಿಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ. ಸಮ್ಪನ್ನಫಲರುಕ್ಖೋ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ರುಕ್ಖಫಲೂಪಮಾ. ಸಮ್ಭಞ್ಜನಪರಿಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಾಖಾಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಚೇವ ಸಮನ್ತತೋ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಪಾತನಟ್ಠೇನ ಚ. ಅಸಿ ಚ ಸೂನಾ ಚ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸಿಸೂನೂಪಮಾ. ಅಧಿಕುಟ್ಟನಟ್ಠೇನಾತಿ ಛಿನ್ದನಟ್ಠೇನ. ಸತ್ತಿಸೂಲಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸತ್ತಿಸೂಲೂಪಮಾ. ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಪತೇತ್ವಾ ಗಮನಟ್ಠೇನ. ಭಯಜನನಟ್ಠೇನ ಸಪ್ಪಸಿರಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸಿರೂಪಮಾ. ಸಪ್ಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಹ ಅಭಿಮುಖೇ ಭಯಟ್ಠೇನ. ದುಕ್ಖಜನನಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಾ. ಮಹಾಭಿತಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಹನ್ತಅಭಿತಾಪಕಾಯಪೀಳಾಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಗಿಜ್ಝೋ ವಾ ಕಙ್ಕೋ ವಾ ಕುಲಲೋ ವಾ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಆದಾಯ ಉಡ್ಡೀಯೇಯ್ಯ, ತಮೇನಂ ಗಿಜ್ಝಾಪಿ ಕಙ್ಕಾಪಿ ಕುಲಲಾಪಿ ಅನುಪತಿತ್ವಾ ಅನುಪತಿತ್ವಾ ವಿತಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಸಚೇ ಸೋ ಗಿಜ್ಝೋ ವಾ ಕಙ್ಕೋ ವಾ ಕುಲಲೋ ವಾ ತಂ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಆದಾಯ ಪಟಿವಾತಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಸಚೇ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತಂ ಆದಿತ್ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸಾ ಆದಿತ್ತಾ ತಿಣುಕ್ಕಾ ಹತ್ಥಂ ವಾ ದಹೇಯ್ಯ, ಬಾಹುಂ ವಾ ದಹೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ದಹೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ಸಾಧಿಕಪೋರಿಸಾ ಪೂರಾ ಅಙ್ಗಾರಾನಂ ವೀತಚ್ಚಿಕಾನಂ ವೀತಧೂಮಾನಂ. ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ ಅಮರಿತುಕಾಮೋ ಸುಖಕಾಮೋ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋ, ತಮೇನಂ ದ್ವೇ ಬಲವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ನಾನಾಬಾಹಾಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಉಪಕಡ್ಢೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ ಗಹಪತಿ, ಅಪಿ ನು ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಇತಿ ಚಿತಿ ಚೇವ ಕಾಯಂ ಸನ್ನಾಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು’’? ‘‘ವಿದಿತಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘ಇಮಞ್ಚ ಅಹಂ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಪಪತಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ ಗಹಪತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಸುಪಿನಕಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ವನರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ಭೂಮಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ, ಸೋ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಪಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಸುಪಿನಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಪುರಿಸೋ ಯಾಚಿತಕಂ ಭೋಗಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಯಾನಂ ವಾ ಪೋರಿಸೇಯ್ಯಂ ಪವರಮಣಿಕುಣ್ಡಲಂ. ಸೋ ತೇಹಿ ಯಾಚಿತಕೇಹಿ ಭೋಗೇಹಿ ಪುರಕ್ಖತೋ ಪರಿವುತೋ ಅನ್ತರಾಪಣಂ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಮೇನಂ ಜನೋ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘ಭೋಗೀ ವತ ಭೋ ಪುರಿಸೋ, ಏವಂ ಕಿರ ಭೋ ಭೋಗಿನೋ ಭೋಗಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’ತಿ. ತಮೇನಂ ಸಾಮಿಕಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥೇವ ತಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ತಾನಿ ಹರೇಯ್ಯುಂ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಲಂ ನು ಖೋ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು’’? ‘‘ಸಾಮಿನೋ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ತಾನಿ ಹರನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಯಾಚಿತಕೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ…ಪೇ… ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಗಹಪತಿ, ಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ನಿಗಮಸ್ಸ ವಾ ಅವಿದೂರೇ ತಿಬ್ಬೋ ವನಸಣ್ಡೋ, ತತ್ರಸ್ಸ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ. ನ ಚಸ್ಸು ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ. ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಫಲತ್ಥಿಕೋ ಫಲಗವೇಸೀ ಫಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ. ಸೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲಞ್ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಖೋ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ, ನತ್ಥಿ ಚ ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ, ಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಪಿತುಂ. ಯಂನೂನಾಹಂ ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯಂ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ? ಸೋ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ. ಅಥ ದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಫಲತ್ಥಿಕೋ ಫಲಗವೇಸೀ ಫಲಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ತಿಣ್ಹಂ ಕುಠಾರಿಂ ಆದಾಯ. ಸೋ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲಞ್ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ಏವಮಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಖೋ ರುಕ್ಖೋ ಸಮ್ಪನ್ನಫಲೋ ಚ ಉಪಪನ್ನಫಲೋ ಚ, ನತ್ಥಿ ಚ ಕಾನಿಚಿ ಫಲಾನಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ, ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಜಾನಾಮಿ ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹಿತುಂ. ಯಂನೂನಾಹಂ ಇಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋ ಛೇತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಞ್ಚ ಖಾದೇಯ್ಯಂ, ಉಚ್ಛಙ್ಗಞ್ಚ ಪೂರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ಸೋ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋವ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಗಹಪತಿ, ಅಮುಕೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪಠಮಂ ರುಕ್ಖಂ ಆರೂಳ್ಹೋ, ಸಚೇ ಸೋ ನ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಓರೋಹೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಸೋ ರುಕ್ಖೋ ಪಪತನ್ತೋ ಹತ್ಥಂ ವಾ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ ಪಾದಂ ವಾ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಭಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ತತೋನಿದಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ರುಕ್ಖಫಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ’ತಿ. ಏವಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನತ್ತಸಿತಾ, ತಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಸಿತಾ. ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ ಲೋಕಾಮಿಸೂಪಾದಾನಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ತಮೇವೂಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೩-೪೮).

ಏವಂ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಾದಿಕಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಪರಿಯೋಸಾನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸತಿ ಏವ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಮ್ಹಿಯೇವ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾ ಸತೀತಿಪಿ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಬುದ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ. ಅರಹತಾದಿಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ. ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಬ್ಯೂಹೇನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಙ್ಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಅಖಣ್ಡತಾದಿಸೀಲಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಚಾಗಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಆನಾಪಾನನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಮರಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಮರಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾನಂ ಆಯತ್ತಾ ಆಕರತ್ತಾ ಕಾಯೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ಸರೀರೇ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ತಾದಿಸಂ ವಾ ಕಾಯಂ ಗತಾ ಸತಿ ‘‘ಕಾಯಗತಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಗತಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇಸಾದಿಕೇಸು ಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ.

ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಕಾಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸೋತಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ಅಪಾಯಗಮನೀಯೇ ಕಾಮೇತಿ ಯೇಹಿ ಅಪಾಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಅಪಾಯಗಮನೀಯೇ ಕಾಮೇ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂಯೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಓಳಾರಿಕೇತಿ ಪರಿಳಾಹಪ್ಪತ್ತೇ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ ಕಾಮಭವಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಅನುಸಹಗತೇತಿ ಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಚ ಅರಹಂ, ಅರಹತೋ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ. ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನಾಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ. ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸನ್ತಿ ನಿರವಸೇಸಂ ಗನ್ಧಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮೂಲವಸೇನ. ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಆಕಾರನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ. ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ಭಾವನಾನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವೇನ. ದುತಿಯೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ. ತತಿಯೇನ ಅನುಸಯಾಭಾವೇನ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸಪ್ಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಹೀತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ. ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ಸಂಸರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಪ್ಪೋ. ಭುಜನ್ತೋತಿ ವಙ್ಕವಙ್ಕೋ ಹುತ್ವಾ. ಪನ್ನಸಿರೋತಿ ನಿಪನ್ನಸೀಸೋ ಹುತ್ವಾ. ಸಿರೇನ ಸುಪತೀತಿ ಸೀಸಂ ಭೋಗನ್ತರೇ ಕತ್ವಾ ಸುಪನಭಾವೇನ ಸಿರಸಾ ಸುಪತೀತಿ ಸರೀಸಪೋ. ಬಿಲೇ ಸಯತೀತಿ ಬಿಲಾಸಯೋ. ‘‘ಬಿಲಸಯೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ. ಗುಹಾಯಂ ಸೇತೀತಿ ಗುಹಾಸಯೋ. ದಾಠಾ ತಸ್ಸ ಆವುಧೋತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ದುವೇ ದಾಠಾ ಪಹರಣಸತ್ಥಸಙ್ಖಾತೋ ಆವುಧೋ. ವಿಸಂ ತಸ್ಸ ಘೋರನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಕಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸಂ ದಾರುಣಂ ಕಕ್ಖಳಂ. ಜಿವ್ಹಾ ತಸ್ಸ ದುವಿಧಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ದ್ವೇಧಾ ಜಿವ್ಹಾ. ದ್ವೀಹಿ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ರಸಂ ಸಾಯತೀತಿ ದುವಿಧಾಹಿ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ರಸಂ ಜಾನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿನ್ದತಿ ಸಾದಿಯತೀತಿ. ಜೀವಿತುಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ. ಅಮರಿತುಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಅಮರಿತುಕಾಮೋ. ಸುಖಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಸುಖಕಾಮೋ. ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋತಿ ದುಕ್ಖಂ ಅನಿಚ್ಛಮಾನೋ. ಪಾದೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ. ಸಪ್ಪಸಿರನ್ತಿ ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸೀಸಂ. ವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ದೂರತೋ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣೇನ. ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ. ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಚತುತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇನ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇನ ಸೀಸತೋ. ದುತಿಯತತಿಯೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪಸ್ಸೇಹಿ. ಚತುತ್ಥೇನ ಪಚ್ಛತೋ. ‘‘ಕಾಮೇ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಮೂಲದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಪತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಮೂಲದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಅಞ್ಞಾಣಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವಿನಾಸಮುಖೇ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ರಞ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ. ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋ. ವಿಸಯೇ ಸತ್ತಾನಂ ಅನು ಅನು ನಯನತೋ ಅನುನಯೋ. ಅನುರುಜ್ಝತೀತಿ ಅನುರೋಧೋ, ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ನನ್ದನ್ತೀತಿ ನನ್ದೀ, ಸಯಂ ವಾ ನನ್ದತೀತಿ ನನ್ದೀ. ನನ್ದೀ ಚ ಸಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ ಚಾತಿ ನನ್ದಿರಾಗೋ. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾ ನನ್ದೀ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ನನ್ದಿರಾಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋತಿ ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಾರಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಇಚ್ಛಾ. ಬಹಲಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಮುಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಪಾಣಿನೋತಿ ಮುಚ್ಛಾ. ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ. ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಾ ಗಿಜ್ಝನ್ತಿ ಗೇಧಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಗೇಧೋ. ಬಹಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಗೇಧೋ. ‘‘ಗೇಧಂ ವಾ ಪನ ಪವನಸಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಬಹಲಟ್ಠೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಅನನ್ತರಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ, ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ವಾ ಗೇಧೋತಿ ಪಲಿಗೇಧೋ. ಸಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಗೋ. ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ವಾ ಸಙ್ಗೋ. ಓಸೀದನಟ್ಠೇನ ಪಙ್ಕೋ. ಆಕಡ್ಢನವಸೇನ ಏಜಾ. ‘‘ಏಜಾ ಇಮಂ ಪುರಿಸಂ ಪರಿಕಡ್ಢತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಞ್ಚನಟ್ಠೇನ ಮಾಯಾ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜನನಟ್ಠೇನ ಜನಿಕಾ. ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ, ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜಯಮಾನಾ ಜನೇತೀತಿ ಸಞ್ಜನನೀ. ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀ. ಅಯಞ್ಹಿ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಿಬ್ಬತಿ ಘಟೇತಿ ತುನ್ನಕಾರೋ ವಿಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಸಯಜಾಲಂ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಫನ್ದಿತನಿವೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಜಾಲಮಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾಲಿನೀ.

ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಸೀಘಸೋತಾ ಸರಿತಾ ವಿಯಾತಿ ಸರಿತಾ. ಅಲ್ಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಸರಿತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸರಿತಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಜನ್ತುನೋ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೪೧). ಅಲ್ಲಾನಿ ಚೇವ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪಾದನಟ್ಠೇನ ಕುಮ್ಮಾನುಬನ್ಧಸುತ್ತಕಂ ವಿಯಾತಿ ಸುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನನ್ದಿರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೯). ರೂಪಾದೀಸು ವಿತ್ಥತಟ್ಠೇನ ವಿಸತಾ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಸತ್ತೇ ಆಯೂಹಾಪೇತೀತಿ ಆಯೂಹಿನೀ. ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ಅಪದಾನತೋ ಸಹಾಯಟ್ಠೇನ ದುತಿಯಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಿಯಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಅಭಿರಮಾಪೇತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ –

‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಮದ್ಧಾನಸಂಸರಂ;

ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೧೫; ಅ. ನಿ. ೪.೯; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾಯಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭);