೮. ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿ ಸುನ್ದರಸೀಲೋ, ಪಸತ್ಥಸೀಲೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲೋ. ತತ್ಥ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರೀ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಪರಿಬನ್ಧವಿಪ್ಪಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೀಲಸ್ಸ ಫಲಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ. ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋತಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ. ಲೋಕುತ್ತರಾ ಏವ ಹಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಏಕನ್ತಕಲ್ಯಾಣಾ ನಾಮ ಅಕುಪ್ಪಸಭಾವತ್ತಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ, ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಸೇಕ್ಖಾ ಏವ ತೇ ಸೀಲಧಮ್ಮಪಞ್ಞಾತಿ ಏಕೇ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಮಗ್ಗಫಲಸೀಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ನಾಮ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಹಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಯೋ ಅರಿಯಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಪಞ್ಞಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಅರಹಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಮೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಪಪಞ್ಚೇನ? ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ, ನ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋತಿ.

ಕೇವಲೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೇವಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕೇನಚಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕತಾಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿವಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅರಹಾ ಕೇವಲೀ. ಅಥ ವಾ ಪಹಾನಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಕಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಯಾಸೇಕಸುಖತಾಯ ಚ ಕೇವಲಂ ಅರಹತ್ತಂ, ತದಧಿಗಮೇನ ಕೇವಲೀ ಖೀಣಾಸವೋ. ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ವುಸಿತವಾ. ಉತ್ತಮೇಹಿ ಅಗ್ಗಭೂತೇಹಿ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸೀಲವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ? ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ. ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ, ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಉಪಧಾರಣಂ, ಝಾನಾದಿಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲತಿ, ಸೀಲೇತೀತಿ ವಾ ಸೀಲಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನಯೇನ ಸೀಲಟ್ಠೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಿರಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ, ಸೀತಲಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ, ಸಿವಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ಪಾರಿಪೂರಿತೋ ಅತಿಸಯತೋ ವಾ ಸೀಲಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲವಾ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಸೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಪರೇನ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಏವ ಹಿ ಸೀಲಂ, ಇತರೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಛದ್ವಾರರಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇವ, ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನಮತ್ತಮೇವ, ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಪಟಿಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಇದಮತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋವ ಸೀಲಂ. ಯಸ್ಸ ಸೋ ಭಿನ್ನೋ, ಸೋ ಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಹತ್ಥಪಾದೇ ‘‘ಸೇಸಾನಿ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಅರೋಗೋ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಸೀಸೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ, ತಾನಿ ಪುನ ಪಾಕತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ, ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ತೇನ ಸಂವುತೋ ಪಿಹಿತಕಾಯವಾಚೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ. ಇದಮಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ವಿಹರತೀತಿ ತದನುರೂಪವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸ, ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ. ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲತೋ ಅಚವನಧಮ್ಮತಾಪರಿದೀಪನಂ. ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಾನಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸುಕರಭಾವತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟಿಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ವಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಾತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ, ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ. ತಂ ಪಾತಿನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋ. ‘‘ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦) ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೦೬) ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಾತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪; ೫.೫೨೦) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತ್ತಯತೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ‘‘ಕಣ್ಠೇಕಾಲೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತಿ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೬೨). ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಪಾತಿ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೬-೫೭), ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೫, ೧೦೫; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭) ಚ ಆದಿ. ತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಪತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾತಿ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಬಾಹಿರಾನಿ ಚ ಆಯತನಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಛಸು ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೦). ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಪಾತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾತೀ, ಸಂಸಾರೋ. ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ಪತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮುಖಮೇತಂ ಪಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೫) ವಿತ್ಥಾರೋ.

ಅಥ ವಾ ಪಇತಿ ಪಕಾರೇ, ಅತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಪತಿ ಪತಿ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬದೋಸತೋ ಪತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತನ್ತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಸಂವರೋ ಹಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉದಯಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾಪನತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಅಥ ವಾ ಮೋಕ್ಖಂ ಪತಿ ವತ್ತತಿ ಮೋಕ್ಖಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಂವರತಿ ಪಿದಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂವರೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತತೋ ತತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ ವಿರತಿಯೋ ಚೇತನಾ ವಾ, ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಭಙ್ಗೇ –

‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧).

ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ, ಇರಿಯತಿ, ವತ್ತತಿ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವೇಳುದಾನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಅಕರಣೇನ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅನಾಚಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇಸಿಯಾದಿಅಗೋಚರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಅತ್ಥಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಅಪಿಚ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯುತ್ತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ.

ಗೋಚರೋ ಪನ – ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ, ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ, ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ. ತತ್ಥ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸುತಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಕಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ, ಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಸೀಲೇನ, ಸುತೇನ, ಚಾಗೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಅಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ. ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಂವುತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಹತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಸ್ಸಂ, ನ ರಥಂ, ನ ಪತ್ತಿಂ, ನ ಇತ್ಥಿಂ, ನ ಪುರಿಸಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಉದ್ಧಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಧೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ದಿಸಾವಿದಿಸಾ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ. ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ? ಯದಿದಂ – ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೨).

ಇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಮಾಯ ಚ ಗೋಚರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ.

ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಪರಮಾಣುಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಯೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಲಹುಕಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ನಾಮ. ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ ವತ್ತತಿ, ಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ ಸಮಾನೋ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೇನ ‘‘ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಇದಂ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಇತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಪುನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ಗಾಥಾಸು ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದುಟ್ಠು ಕತಂ, ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರಿಮನನ್ತಿ ಹಿರಿಮನ್ತಂ ಹಿರಿಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಪಾಪಪವತ್ತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರಿಮನನ್ತಿ ವಾ ಹಿರಿಸಹಿತಚಿತ್ತಂ. ಹಿರಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲತಂ ಹೇತುತೋ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಅರಿಯಞಾಣಂ, ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಗಾಮಿನೋ, ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಸ್ಸದನ್ತಿ ರಾಗುಸ್ಸದಾದಿರಹಿತಂ. ‘‘ತಥಾವಿಧ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ, ತಥಾವಿಧಂ ತಾದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಹೇತುನೋ ವಾ. ಇಧೇವ ಖಯಮತ್ತನೋತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮೇನ ಅತ್ತನೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಹೇತುನೋ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಇಧೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಖಯಂ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಪಜಾನಾತಿ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ವಾ ಇಧೇವ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತನಿರೋಧೇನ ಖಯಂ ಖೀಣಭಾವಂ ಪಜಾನಾತಿ. ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಅಸಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಸಿತಂ, ಕತ್ಥಚಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಂ. ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.