೫. ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೋ

೧. ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೦. ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅಗ್ಗಸದ್ದೋ ಆದಿಕೋಟಿಕೋಟ್ಠಾಸಸೇಟ್ಠೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ, ಸಮ್ಮ ದೋವಾರಿಕ, ಆವರಾಮಿ ದ್ವಾರಂ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ನಿಗಣ್ಠೀನಂ (ಮ. ನಿ. ೨.೭೦). ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಪಾಣುಪೇತಂ ಸರಣಂ ಗತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೦; ಪಾರಾ. ೧೫) ಚ ಆದೀಸು ಆದಿಮ್ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತೇನೇವ ಅಙ್ಗುಲಗ್ಗೇನ ತಂ ಅಙ್ಗುಲಗ್ಗಂ ಪರಾಮಸೇಯ್ಯ (ಕಥಾ. ೪೪೧). ಉಚ್ಛಗ್ಗಂ ವೇಳಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಕೋಟಿಯಂ. ‘‘ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಂ ವಾ ಮಧುರಗ್ಗಂ ವಾ ತಿತ್ತಕಗ್ಗಂ ವಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೪). ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹಾರಗ್ಗೇನ ವಾ ಪರಿವೇಣಗ್ಗೇನ ವಾ ಭಾಜೇತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೧೮) ಚ ಆದೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ಚ ಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಉತ್ತಮೋ ಚ ಪವರೋ ಚ (ಅ. ನಿ. ೪.೯೫). ಅಗ್ಗೋಹಮಸ್ಮಿ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೧; ಮ. ನಿ. ೩.೨೦೭) ಸೇಟ್ಠೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಸೇಟ್ಠೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗೇಸು ಸೇಟ್ಠೇಸು ಪಸಾದಾ, ಅಗ್ಗಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ವಾ ಪಸಾದಾ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಅಗ್ಗಸದ್ದೇನ ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯಂ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇಸು ಭಗವಾ ತಾವ ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ, ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ, ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನ ಚ ಅಗ್ಗೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಂ ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪವಿಚಯಞ್ಚ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ತೇಹಿ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಚ ಸೇಸಜನೇಹಿ ಅಸದಿಸೋತಿ ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ ಅಗ್ಗೋ. ಯೇ ಚಸ್ಸ ಗುಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾದಯೋ, ತೇ ಸೇಸಸತ್ತಾನಂ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನಪಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮತಾಯ ಅಗ್ಗೋ. ಯೇ ಪನ ಪುರಿಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮಾ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಮೇವ ರೂಪಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಧಮ್ಮಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಚ ಸಮೋತಿ ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನಪಿ ಅಗ್ಗೋ. ತಥಾ ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವತೋ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸಭಾವತೋ ಬಹುಜನಹಿತಸುಖಾವಹತೋ ಅದುತಿಯಅಸಹಾಯಾದಿಭಾವತೋ ಚ ಭಗವಾ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾತುಭಾವೋ ದುಲ್ಲಭೋ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಕತಮಸ್ಸ ಏಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ? ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ.

‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಬಹುಜನ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ.

‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅದುತಿಯೋ ಅಸಹಾಯೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ದ್ವಿಪದಾನಂ ಅಗ್ಗೋ. ಕತಮೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೭೦-೧೭೨, ೧೭೪).

ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾಪಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಙ್ಘೇಹಿ ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣತಾಯ ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವಾದಿನಾ ಚ ಅಗ್ಗಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾ ಸದಿಸಾ ಅಪ್ಪತರನಿಹೀನಾ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಸೇಟ್ಠಾ. ಸಯಮೇವ ಚ ಪನ ತೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣತಾಯ ಸೇಟ್ಠಾ. ತಥಾ ದುಲ್ಲಭುಪ್ಪಾದಅಚ್ಛರಿಯಭಾವಬಹುಜನಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಅದುತಿಯಅಸಹಾಯಾದಿಸಭಾವಾ ಚ ತೇ. ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಭಗವಾ ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾಪೀತಿ. ಅಚ್ಛರಿಯಾದಿಭಾವೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಅಗ್ಗೇಸು ಸೇಟ್ಠೇಸು ಉತ್ತಮೇಸು ಪವರೇಸು ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಪಸಾದಾತಿ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾ.

ದುತಿಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಗ್ಗೇಸು ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಭೂತಾ ಪಸಾದಾ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾ. ಯೇ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಆಗತಾ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾ, ತೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅಗ್ಗಭೂತಾ ಪಸಾದಾತಿ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೨೭). ಅಗ್ಗವಿಪಾಕತ್ತಾಪಿ ಚೇತೇ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅಗ್ಗೇ ಖೋ ಪನ ಪಸನ್ನಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ.

ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ. ಸತ್ತಾತಿ ಪಾಣಿನೋ. ಅಪದಾತಿ ಅಪಾದಕಾ. ದ್ವಿಪದಾತಿ ದ್ವಿಪಾದಕಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ನ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ. ಯಥಾ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೭) ಏತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಾಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೨; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨) ಏತ್ಥ ಭೂತಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಅಗ್ಗಿತೋ ವಾ ಉದಕತೋ ವಾ ಮಿಥುಭೇದತೋ ವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಉದಾ. ೭೬; ಮಹಾವ. ೨೮೬) ಏತ್ಥ ಅಗ್ಗಿತೋ ಚ ಉದಕತೋ ಚ ಮಿಥುಭೇದತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ‘‘ಅಪದಾ ವಾ…ಪೇ… ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಪದಾ ಚ ದ್ವಿಪದಾ ಚಾತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ನ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ’’ತಿ.

ರೂಪಿನೋತಿ ರೂಪವನ್ತೋ. ನ ರೂಪಿನೋತಿ ಅರೂಪಿನೋ. ಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಸಞ್ಞಾವನ್ತೋ. ನ ಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಅಸಞ್ಞಿನೋ. ನೇವಸಞ್ಞಿನಾಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ ಭವಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಕಾಮಭವೋ, ರೂಪಭವೋ, ಅರೂಪಭವೋ, ಏಕವೋಕಾರಭವೋ, ಚತುವೋಕಾರಭವೋ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ, ಸಞ್ಞೀಭವೋ, ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ, ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವೋತಿ ನವವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ಸತ್ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಭವೋ ರೂಪಭವೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅರೂಪಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಭವೋ ಚತುವೋಕಾರಭವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸಞ್ಞೀಭವಾದಯೋ ಪನ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅಪದಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಭವಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಸಞ್ಞೀಭವಾನಂ ಏಕದೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ಅದುತಿಯಸುತ್ತೇ ‘‘ದ್ವಿಪದಾನಂ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿ ದ್ವಿಪದಾನಂ ಗಹಣಮೇವ ಅಕತ್ವಾ ಅಪದಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅದುತಿಯಸುತ್ತೇ ತಾವ ಸೇಟ್ಠತರವಸೇನ ದ್ವಿಪದಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಸೇಟ್ಠೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಪದಚತುಪ್ಪದಬಹುಪ್ಪದೇಸು ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದ್ವಿಪದೇಸುಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕತರೇಸು ದ್ವಿಪದೇಸು? ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚೇವ ದೇವೇಸು ಚ. ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಕಲಲೋಕಂ ವಸೇ ವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ತಿಸಹಸ್ಸಿಮಹಾಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ವಸೇ ವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೭೪) ವುತ್ತಂ. ದೇವೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ವಸೇ ವತ್ತನಕೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕೋ ವಾ ಆರಾಮಿಕೋ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ತತೋಪಿ ಸೇಟ್ಠತರವಸೇನೇಸ ‘‘ದ್ವಿಪದಾನಂ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಯಾವತ್ತಕಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅಪದಾ ವಾ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ, ತಥಾಗತೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಅಗ್ಗೋ ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಪದವಿಭಾಗೋ.

ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾನಂ ಯೋ ಪಸಾದೋ, ಸೋ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಕೋಟಿಭೂತೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಕೋಟಿಭೂತೋ ಉಳಾರತಮೋ ಪಣೀತತಮೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಪನ ಪಸಾದೋ ದುವಿಧೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದತೋ. ತೇಸು ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ತಾವ –

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ, ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ;

ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭);

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ;

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ.

‘‘ಸತಂ ಹತ್ಥೀ ಸತಂ ಅಸ್ಸಾ, ಸತಂ ಅಸ್ಸತರೀ ರಥಾ;

ಸತಂ ಕಞ್ಞಾಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಆಮುಕ್ಕಮಣಿಕುಣ್ಡಲಾ;

ಏಕಸ್ಸ ಪದವೀತಿಹಾರಸ್ಸ, ಕಲಂ ನಾಗ್ಘನ್ತಿ ಸೋಳಸಿಂ’’. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೨; ಚೂಳವ. ೩೦೫);

‘‘ಸಾಧು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಗಮನಹೇತು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹನ್ತಿ – ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ, ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಸುಖೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಯಸೇನ, ದಿಬ್ಬೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರಸೇಹಿ, ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೧) –

ಏವಮಾದೀನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ಫಲವಿಸೇಸಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಪಾಯದುಕ್ಖವಿನಿವತ್ತನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸು ಸುಖವಿಪಾಕದಾಯಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಲೋಕುತ್ತರೋ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಫಲವಿಪಾಕದಾಯಕೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖವಿನಿವತ್ತಕೋ ಚ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಪಸಾದೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ವಿನಿವತ್ತೇತಿಯೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ, ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಜುಗತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜಾಯತಿ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ…ಪೇ… ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ೨೬).

ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ. ಸಙ್ಖತಾತಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಾತಿ ಸಙ್ಖತಾ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ. ಹೇತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಕತಾತಿ ಅಸಙ್ಖತಾ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಟಿಯೋಗಿಭಾವೇನ ‘‘ಅಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ ಪುಥುವಚನಂ. ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಭಾವತೋ ಸನ್ತತರಪಣೀತತರಭಾವತೋ ಗಮ್ಭೀರಾದಿಭಾವತೋ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿಭಾವತೋ ಚ ಅಗ್ಗಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ಪವರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೋ ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮದನಿಮ್ಮದನೋತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನಿಯೇವ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಮಾನಮದಪುರಿಸಮದಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಮದೋ ನಿಮ್ಮದೀಯತಿ ಪಮದ್ದೀಯತಿ, ಕಾಮಪಿಪಾಸಾದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾ ಪಿಪಾಸಾ ವಿನೀಯತಿ, ಕಾಮಾಲಯಾದಿಕಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆಲಯಾ ಸಮುಗ್ಘಾತೀಯನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಕಿಲೇಸವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟಾ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಸತಭೇದಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ಖೀಯತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮದನಿಮ್ಮದನೋ…ಪೇ… ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಾ ಪನೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಭವೇನ ಭವಂ, ಫಲೇನ ಕಮ್ಮಂ ವಿನತಿ ಸಂಸಿಬ್ಬತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ವಾನಂ ಏತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ.

ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ –

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ…ಪೇ…. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭);

‘‘ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ…ಪೇ….

‘‘ಸಾಧು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಗಮನಹೇತು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ…ಪೇ… ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೧) –

ಏವಮಾದೀನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದಸ್ಸ ಫಲವಿಸೇಸಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಅಗ್ಗಭಾವೋ ಆಗತೋ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗವಸೇನಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪).

‘‘ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ಚ. (ಧ. ಪ. ೨೭೩).

ಸಙ್ಘಾ ವಾ ಗಣಾ ವಾತಿ ಜನಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಾ ಯಾವತಾ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಘಾ ವಾ ಗಣಾ ವಾ. ತಥಾಗತಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿ ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ. ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಆದಿಗುಣವಿಸೇಸೇನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಘಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋ ಪವರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಿದನ್ತಿ ಯಾನಿ ಇಮಾನಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಾನೀತಿ ಯುಗಳವಸೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋತಿ ಇದಮೇಕಂ ಯುಗಳಂ, ಯಾವ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಚತುತ್ಥಫಲಟ್ಠೋತಿ ಇದಮೇಕಂ ಯುಗಳನ್ತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಾನಿ. ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಏಕೋ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಏಕೋ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ, ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಪನೇವಂ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿ ಯಾನಿಮಾನಿ ಯುಗವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಾನಿ, ಪಾಟೇಕ್ಕತೋ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ, ಏಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ.

ಆಹುನೇಯ್ಯೋತಿಆದೀಸು ಆನೇತ್ವಾ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹುನಂ, ದೂರತೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸೀಲವನ್ತೇಸು ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣತೋ ತಂ ಆಹುನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯೋ. ಅಥ ವಾ ದೂರತೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಏತ್ಥ ಹುನಿತಬ್ಬಂ, ಸಕ್ಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಆಹವನಂ ಅರಹತೀತಿ ವಾ ಆಹವನೀಯೋ. ಯೋ ಚಾಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಆಹವನೀಯೋ ನಾಮ ಅಗ್ಗಿ, ಯತ್ಥ ಹುತಂ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೋ ಚೇ ಹುತಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲತಾಯ ಆಹವನೀಯೋ, ಸಙ್ಘೋವ ಆಹವನೀಯೋ. ಸಙ್ಘೇ ಹುತಞ್ಹಿ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ಚ ವಸ್ಸಸತಂ ಜನ್ತು, ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರೇ ವನೇ;

ಏಕಞ್ಚ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ, ಮುಹುತ್ತಮಪಿ ಪೂಜಯೇ;

ಸಾ ಏವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ವಸ್ಸಸತಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೦೭);

ತಯಿದಂ ನಿಕಾಯನ್ತರೇ ‘‘ಆಹವನೀಯೋ’’ತಿ ಪದಂ ಇಧ ‘‘ಆಹುನೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾ.

ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಾಹುನಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಸಾವಿದಿಸತೋ ಆಗತಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪಾನಂ ಞಾತಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಆಗನ್ತುಕದಾನಂ, ತಮ್ಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತೇ ತಥಾರೂಪೇ ಪಾಹುನಕೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸೇವ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹೇಸ ಏಕಬುದ್ಧನ್ತರೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಞ್ಚ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ – ‘‘ಪಿಯಮನಾಪತ್ತಕರೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾಹುನಮಸ್ಸ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಪಾಹುನಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ. ಯೇಸಂ ಪನ ಪಾಹವನೀಯೋತಿ ಪಾಳಿ, ತೇಸಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ಪುಬ್ಬಕಾರಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಆನೇತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾಹವನೀಯೋ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ವಾ ಆಹವನಂ ಅರಹತೀತಿ ಪಾಹವನೀಯೋ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ತೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ದಕ್ಖಿಣಾ’’ತಿ ಪರಲೋಕಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬದಾನಂ, ತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತಿ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ವಾ ಹಿತೋ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ವಿಸೋಧನತೋತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ. ಉಭೋ ಹತ್ಥೇ ಸಿರಸಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕೇನ ಕರಿಯಮಾನಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ. ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಅಸದಿಸಂ ಪುಞ್ಞವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ರತ್ತಸಾಲೀನಂ ವಾ ಯವಾನಂ ವಾ ವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ ‘‘ರತ್ತಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ಯವಕ್ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಘೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ. ಸಙ್ಘಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಲೋಕಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಹಿತಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ವಿರೂಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ. ಇಧಾಪಿ –

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ…ಪೇ…. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭);

‘‘ಸಙ್ಘೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ…ಪೇ…’’.

‘‘ಸಾಧು ಖೋ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಗಮನಹೇತು ಖೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದ…ಪೇ… ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೧) –

ಆದೀನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಘೇ ಪಸಾದಸ್ಸ ಫಲವಿಸೇಸಯೋಗೋ, ತೇನಸ್ಸ ಅಗ್ಗತಾ ಅಗ್ಗವಿಪಾಕತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಅನುತ್ತರಿಯಪಟಿಲಾಭೋ ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಅನುತ್ತರಸುಖಾಧಿಗಮೋತಿ ಏವಮಾದಿಉಳಾರಫಲನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಅಗ್ಗವಿಪಾಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಅಗ್ಗತೋತಿ ಅಗ್ಗೇ ರತನತ್ತಯೇ, ಅಗ್ಗಭಾವತೋ ವಾ ಪಸನ್ನಾನಂ. ಅಗ್ಗಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಗ್ಗಸಭಾವಂ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಉತ್ತಮಸಭಾವಂ, ದಸಬಲಾದಿಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಗುಣಸಭಾವಂ ವಾ ವಿಜಾನತಂ ವಿಜಾನನ್ತಾನಂ. ಏವಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಸನ್ನಾನನ್ತಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಇತರಪ್ಪಸಾದೇನ ಚ ಪಸನ್ನಾನಂ ಅಧಿಮುತ್ತಾನಂ. ವಿರಾಗೂಪಸಮೇತಿ ವಿರಾಗೇ ಉಪಸಮೇ ಚ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗಹೇತುಭೂತೇ ಅಚ್ಚನ್ತಉಪಸಮಹೇತುಭೂತೇ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖೇತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಕ್ಖಯಭಾವೇನ ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಸುಖಭಾವೇನ ಚ ಸುಖೇ.

ಅಗ್ಗಸ್ಮಿಂ ದಾನಂ ದದತನ್ತಿ ಅಗ್ಗೇ ರತನತ್ತಯೇ ದಾನಂ ದೇನ್ತಾನಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಾನಂ. ತತ್ಥ ಧರಮಾನಂ ಭಗವನ್ತಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಞ್ಚ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಧಾತುಚೇತಿಯಾದಿಕೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಾ ಬುದ್ಧೇ ದಾನಂ ದದನ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಧರೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಾ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಕರೋನ್ತಾ ಧಮ್ಮೇ ದಾನಂ ದದನ್ತಿ ನಾಮ. ತಥಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಾ ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸಙ್ಘೇ ದಾನಂ ದದನ್ತಿ ನಾಮ. ಅಗ್ಗಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀತಿ ಏವಂ ರತನತ್ತಯೇ ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ ಉಳಾರಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಉಳಾರಞ್ಚ ಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಾನಂ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಅಗ್ಗಂ ಉಳಾರಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚೀಯತಿ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅಗ್ಗವಿಪಾಕತಾಯ ಅಗ್ಗಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಗ್ಗಂ ಆಯೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಂ ಆಯೂತಿ ದಿಬ್ಬಂ ವಾ ಮಾನುಸಂ ವಾ ಅಗ್ಗಂ ಉಳಾರತಮಂ ಆಯು. ಪವಡ್ಢತೀತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಬ್ರೂಹತಿ. ವಣ್ಣೋತಿ ರೂಪಸಮ್ಪದಾ. ಯಸೋತಿ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪದಾ. ಕಿತ್ತೀತಿ ಥುತಿಘೋಸೋ. ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಸುಖಂ. ಬಲನ್ತಿ ಕಾಯಬಲಂ ಞಾಣಬಲಞ್ಚ.

ಅಗ್ಗಸ್ಸ ದಾತಾತಿ ಅಗ್ಗಸ್ಸ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ದಾತಾ, ಅಥ ವಾ ಅಗ್ಗಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಾನಂ ಉಳಾರಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪುಞ್ಞಂ ಪವತ್ತೇತಾ. ಅಗ್ಗಧಮ್ಮಸಮಾಹಿತೋತಿ ಅಗ್ಗೇನ ಪಸಾದಧಮ್ಮೇನ ದಾನಾದಿಧಮ್ಮೇನ ಚ ಸಮಾಹಿತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ವಿಪಾಕಭೂತೇಹಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಪಿಯಮನಾಪತಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಯುತ್ತೋ. ಅಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಪಮೋದತೀತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಭಾವಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಅಧಿಗತೋ, ಅಗ್ಗಭಾವಂ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಫಲಂ ಅಧಿಗತೋ ಪಮೋದತಿ ಅಭಿರಮತಿ ಪರಿತುಸ್ಸತೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಜೀವಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೧. ದುತಿಯಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ದೇಸಿತಂ. ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ಭಗವತಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಿಗ್ರೋಧಾರಾಮೇ ವಿಹರನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಗನ್ತುಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಾ ಪತ್ತಚೀವರಾನಿ ಪಟಿಸಾಮೇನ್ತಾ ಸಾಮಣೇರಾ ಚ ಲಾಭಭಾಜನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಸಮ್ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಲಾಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಉಚ್ಚಾಸದ್ದಾ ಮಹಾಸದ್ದಾ ಅಹೇಸುಂ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಣಾಮೇಸಿ. ತೇ ಕಿರ ಸಬ್ಬೇವ ನವಾ ಅಧುನಾಗತಾ ಇಮಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ. ತಂ ಞತ್ವಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೫೮) ತೇಸಂ ಪಣಾಮಿತಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಯಾಚಿ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಅಕಾಸಿ. ಅಥ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ‘‘ಕತಾವಕಾಸೋ ಖೋಮ್ಹಿ ಭಗವತಾ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಅಥ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಪಕ್ಕೋಸಿತಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಾರಜ್ಜಮಾನರೂಪಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿಂಸು. ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯದೇಸನಂ ವೀಮಂಸನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಆಮಿಸಹೇತು ಪಣಾಮಿತಾ, ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಧಮ್ಮದೇಸನಾ ನೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇಸಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅನ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯) ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅನ್ತವಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರಿವಟುಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೫೫) ಪರಿಚ್ಛೇದೇ. ‘‘ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ ಪಥನ್ತಂ ವಾ ಸೇಲನ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೪) ಮರಿಯಾದಾಯಂ. ‘‘ಅನ್ತಂ ಅನ್ತಗುಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಖು. ಪಾ. ೩.ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರ) ಸರೀರಾವಯವೇ ‘‘ಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ ಪರಿವಾರಛನ್ನಾ, ಅನ್ತೋ ಅಸುದ್ಧಾ ಬಹಿ ಸೋಭಮಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೨; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧) ಚಿತ್ತೇ. ‘‘ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚಾನಿ ಉಪ್ಪಲಾನಿ ವಾ ಪದುಮಾನಿ ವಾ ಪುಣ್ಡರೀಕಾನಿ ವಾ ಉದಕೇ ಜಾತಾನಿ ಉದಕೇ ಸಂವಡ್ಢಾನಿ ಉದಕಾನುಗ್ಗತಾನಿ ಅನ್ತೋ ನಿಮುಗ್ಗಪೋಸೀನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೬೯; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೯) ಅಬ್ಭನ್ತರೇ.

‘‘ಮಿಗಾನಂ ಕೋಟ್ಠುಕೋ ಅನ್ತೋ, ಪಕ್ಖೀನಂ ಪನ ವಾಯಸೋ;

ಏರಣ್ಡೋ ಅನ್ತೋ ರುಕ್ಖಾನಂ, ತಯೋ ಅನ್ತಾ ಸಮಾಗತಾ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೩.೧೩೫) –

ಆದೀಸು ಲಾಮಕೇ. ಇಧಾಪಿ ಲಾಮಕೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತಮಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಜೀವಿಕಾನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇದಂ ಜೀವಿಕಾನಂ ಅನ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಲಾಮಕಂ, ಸಬ್ಬನಿಹೀನಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿದಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯನ್ತಿ ಯಂ ಇದಂ ಪಿಣ್ಡಪರಿಯೇಸನೇನ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ – ಪಿಣ್ಡಾಯ ಉಲತೀತಿ ಪಿಣ್ಡೋಲೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಂ, ಪಿಣ್ಡಪರಿಯೇಸನೇನ ಜೀವಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಭಿಸಾಪೋತಿ ಅಕ್ಕೋಸೋ. ಕುಪಿತಾ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ ‘‘ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಕಪಾಲಹತ್ಥೋ ಪಿಣ್ಡಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಚರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಕಿಂ ತುಯ್ಹಂ ಅಕಾತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ತ್ವಂ ಏವಂ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪನ್ನೋಪಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಪಹಾಯ ಕಪಣೋ ಪಿಣ್ಡೋಲೋ ವಿಚರಸಿ ಪತ್ತಪಾಣೀ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿಯೇವ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಏತನ್ತಿ ತಂ ಏತಂ ಅಭಿಸಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಂ. ಕುಲಪುತ್ತಾ ಉಪೇನ್ತಿ ಅತ್ಥವಸಿಕಾತಿ ಮಮ ಸಾಸನೇ ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತಾ ಚ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತಾ ಚ ಅತ್ಥವಸಿಕಾ ಕಾರಣವಸಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಕಾರಣವಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪೇನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ರಾಜಾಭಿನೀತಾತಿಆದೀಸು ಯೇ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಕಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ರಞ್ಞಾ ಬನ್ಧನಾಗಾರೇ ಬನ್ಧಾಪಿತಾ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ, ತೇ ರಞ್ಞಾ ಬನ್ಧನಂ ಅಭಿನೀತತ್ತಾ ರಾಜಾಭಿನೀತಾ ನಾಮ. ಯೇ ಪನ ಚೋರೇಹಿ ಅಟವಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಮಾರಿಯಮಾನೇಸು ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಮಯಂ ಸಾಮಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗೇಹಂ ಅನಜ್ಝಾವಸಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಬುದ್ಧಪೂಜಾದಿಪುಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ತತೋ ತತೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ, ತೇ ಚೋರಾಭಿನೀತಾ ನಾಮ ಚೋರೇಹಿ ಮಾರೇತಬ್ಬತಂ ಅಭಿನೀತತ್ತಾ. ಯೇ ಪನ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ, ತೇ ಇಣಟ್ಟಾ ನಾಮ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಏತಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಂ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಮಮ ಸಾಸನೇ ನೇವ ರಾಜಾಭಿನೀತಾ…ಪೇ… ನ ಆಜೀವಿಕಾಪಕತಾ ಉಪೇನ್ತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ‘‘ಓತಿಣ್ಣಮ್ಹಾ ಜಾತಿಯಾ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ ಉಪೇನ್ತೀತಿ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಓತಿಣ್ಣಮ್ಹಾತಿ ಓತಿಣ್ಣಾ ಅಮ್ಹಾ. ಜಾತಿಯಾತಿಆದೀಸು ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತಿ, ಪರಿಪಾಕೋ ಜರಾ, ಭೇದೋ ಮರಣಂ. ಞಾತಿರೋಗಭೋಗಸೀಲದಿಟ್ಠಿಬ್ಯಸನೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸನ್ತಾಪೋ ಅನ್ತೋ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಸೋಕೋ, ತೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ವಚೀವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವೋ. ಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಪಟಿಹತಕಾಯಸ್ಸ ಕಾಯಪೀಳನಂ ದುಕ್ಖಂ, ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಉಪಹತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚೇತೋಪೀಳನಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಏವ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಿದೇವೇನಪಿ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ. ಏತೇಹಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಓತಿಣ್ಣಾ ದುಕ್ಖೋತಿಣ್ಣಾ, ತೇಹಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖೇಹಿ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ. ದುಕ್ಖಪರೇತಾತಿ ತೇಹಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವತ್ಥೂಹಿ ಅಭಿಭೂತಾ. ಜಾತಿಆದಯೋ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖಭಾವತೋ ಚ ಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾ ದುಕ್ಖಾತಿ. ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣಂ ಓಸಾನಕಿರಿಯಾ ಅಪಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ.

ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಲೂತಿ ಇದಂ ಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ತಥಾರೂಪಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಲೂತಿ ಪರಭಣ್ಡಾನಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಯಿತಾ. ತಿಬ್ಬಸಾರಾಗೋತಿ ಬಲವರಾಗೋ. ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಪೂತಿಭೂತತ್ತಾ ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋ. ಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ತಿಖಿಣಸಿಙ್ಗೋ ವಿಯ ಚಣ್ಡಗೋಣೋ ಪರೇಸಂ ಉಪಘಾತವಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ. ಮುಟ್ಠಸ್ಸತೀತಿ ಭತ್ತನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಕೋ ವಿಯ, ಮಂಸನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುನಖೋ ವಿಯ ಚ ನಟ್ಠಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಕತಂ ಏತ್ಥ ನ ಸರತಿ. ಅಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ನಿಪ್ಪಞ್ಞೋ ಖನ್ಧಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತೋ. ಅಸಮಾಹಿತೋತಿ ಚಣ್ಡಸೋತೇ ಬದ್ಧನಾವಾ ವಿಯ ಅಸಣ್ಠಿತೋ. ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಪನ್ಥಾರುಳ್ಹಮಿಗೋ ವಿಯ ಭನ್ತಮನೋ. ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ಯಥಾ ಗಿಹೀ ಸಂವರಾಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಜನೇ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ ಅಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ಏವಂ ಅಸಂವುತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತಿ.

ಛವಾಲಾತನ್ತಿ ಛವಾನಂ ದಡ್ಢಟ್ಠಾನೇ ಅಲಾತಂ. ಉಭತೋಪದಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝೇ ಗೂಥಗತನ್ತಿ ಪಮಾಣೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಮತ್ತಂ ಉಭತೋ ದ್ವೀಸು ಕೋಟೀಸು ಆದಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝೇ ಗೂಥಮಕ್ಖಿತಂ. ನೇವ ಗಾಮೇತಿ ಸಚೇ ಹಿ ತಂ ಯುಗನಙ್ಗಲಗೋಪಾನಸಿಪಕ್ಖಪಾಸಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಉಪನೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಅಸ್ಸ ಗಾಮೇ ಕಟ್ಠತ್ಥಂ ಫರೇಯ್ಯ. ಸಚೇ ಖೇತ್ತಕುಟಿಯಾ ಕಟ್ಠತ್ಥರಮಞ್ಚಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಉಪನೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಅಸ್ಸ, ಅರಞ್ಞೇ ಕಟ್ಠತ್ಥಂ ಫರೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ತಥೂಪಮಾಹನ್ತಿ ತಥೂಪಮಂ ಛವಾಲಾತಸದಿಸಂ ಅಹಂ ಇಮಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಂ ವದಾಮಿ. ಗಿಹಿಭೋಗಾ ಚ ಪರಿಹೀನೋತಿ ಯೋ ಅಗಾರೇ ವಸನ್ತೇಹಿ ಗಿಹೀಹಿ ದಾಯಜ್ಜೇ ಭಾಜಿಯಮಾನೇ ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಭೋಗೋ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸ, ತತೋ ಚ ಪರಿಹೀನೋ. ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಞ್ಚ ನ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಇಮಂ ಪನ ಉಪಮಂ ಸತ್ಥಾ ನ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹರಿ, ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಪನ ಅಲಸಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ದೋಸೇಹಿ ದೂಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹರೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಗಿಹಿಭೋಗಾತಿ ಕಾಮಸುಖಸಮ್ಭೋಗತೋ. ಪರಿಹೀನೋತಿ ಜೀನೋ. ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿವೇಧಬಾಹುಸಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚಞ್ಚ. ತಾದಿಸೋ ಹಿ ಅಸುತಂ ಸೋತುಂ ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಲಸಭಾವತೋ. ದುಟ್ಠು ಭಗೋತಿ ದುಬ್ಭಗೋ, ಅಲಕ್ಖಿಕೋ ಕಾಳಕಣ್ಣಿಪುರಿಸೋ. ಪರಿಧಂಸಮಾನೋತಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನೋ. ಪಕಿರೇತೀತಿ ವಿಕಿರೇತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಭಾವಿನೋ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಛವಾಲಾತಂವ ನಸ್ಸತೀತಿ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಛವಾಲಾತಂ ವಿಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ನಸ್ಸತಿ ಉಭತೋ ಪರಿಭಟ್ಠಭಾವತೋ. ಏವಂ ‘‘ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅಕತವೀತಿಕ್ಕಮೋಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಸೋಧೇನ್ತೋ ನಸ್ಸತಿ, ಪಗೇವ ಕತವೀತಿಕ್ಕಮೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಭಾಗಿಭಾವದಸ್ಸನೇನ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಸತ್ತೇ ವಿವೇಚೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಕಾಸಾವಕಣ್ಠಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೨. ತತಿಯೇ ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣೇತಿ ಚೀವರಕೋಟಿಯಂ. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ. ಅನುಬನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನುಗತೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇನ ಮಯಾ ಪಾರುತಸ್ಸ ಸುಗತಮಹಾಚೀವರಸ್ಸ ಕಣ್ಣೇ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ವಿಯ ಮಂ ಅನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಮಯ್ಹಂ ಆಸನ್ನತರೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಪಾದೇ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಮಮ ಪಾದೇ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಾದುದ್ಧಾರಣಾನನ್ತರಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ‘‘ಠಾನಗಮನಾದೀಸು ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಮಯ್ಹಂ ಸಮೀಪೇ ಏವ ವಿಹರೇಯ್ಯ ಚೇಪೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಆರಕಾವ ಮಯ್ಹಂ, ಅಹಞ್ಚ ತಸ್ಸಾತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಮಯಾ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಪದಂ ಅಪೂರೇನ್ತೋ ಮಮ ದೂರೇಯೇವ, ಅಹಞ್ಚ ತಸ್ಸ ದೂರೇಯೇವ. ಏತೇನ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ತಥಾಗತದಸ್ಸನಂ ರೂಪಕಾಯಸಮೋಧಾನಞ್ಚ ಅಕಾರಣಂ, ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾವ ದಸ್ಸನಂ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮೋಧಾನಮೇವ ಚ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ. ಸೋ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ದೂಸಿತಚಿತ್ತೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯಞ್ಚ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ? ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ; ಯೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭).

‘‘ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೩; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫) ಚ.

‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಇತಿಪಿ, ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೋ ಇತಿಪೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೧೮) ಚ ಆದಿ.

ಯೋಜನಸತೇತಿ ಯೋಜನಸತೇ ಪದೇಸೇ, ಯೋಜನಸತಮತ್ಥಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮವಸೇನ ಚಸ್ಸ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲುಆದಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ಮಹಿಚ್ಛೋತಿ ಕಾಮೇಸು ತಿಬ್ಬಸಾರಾಗತಾಯ ಮಹಾಇಚ್ಛೋ. ವಿಘಾತವಾತಿ ಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪತಾಯ ಸತ್ತೇಸು ಆಘಾತವಸೇನ ಮಹಿಚ್ಛತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೇನ ಚ ವಿಘಾತವಾ. ಏಜಾನುಗೋತಿ ಏಜಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ದಾಸೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೋ. ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾಭಿಭವೇನ ಅನಿಬ್ಬುತೋ. ರೂಪಾದಿವಿಸಯಾನಂ ಅಭಿಕಙ್ಖನೇನ ಗಿದ್ಧೋ. ಪಸ್ಸ ಯಾವಞ್ಚ ಆರಕಾತಿ ಅನೇಜಸ್ಸ ನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ವೀತಗೇಧಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಓಕಾಸವಸೇನ ಸಮೀಪೇಪಿ ಸಮಾನೋ ಮಹಿಚ್ಛೋ ವಿಘಾತವಾ ಏಜಾನುಗೋ ಅನಿಬ್ಬುತೋ ಗಿದ್ಧೋ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಯತ್ತಕಂ ದೂರೇ, ತಸ್ಸ ಸೋ ದೂರಭಾವೋ ಪಸ್ಸ, ವತ್ತುಮ್ಪಿ ನ ಸುಕರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ನಭಞ್ಚ ದೂರೇ ಪಥವೀ ಚ ದೂರೇ,

ಪಾರಂ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ತಥಾಹು ದೂರೇ;

ತತೋ ಹವೇ ದೂರತರಂ ವದನ್ತಿ,

ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಅಸತಞ್ಚ ರಾಜಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೪೭; ಜಾ. ೨.೨೧.೪೧೪);

ಧಮ್ಮಮಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಅಪರಭಾಗೇ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಯಥಾಮರಿಯಾದಂ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪಟಿವೇಧಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ. ರಹದೋವ ನಿವಾತೇ ಚಾತಿ ನಿವಾತಟ್ಠಾನೇ ರಹದೋ ವಿಯ ಅನೇಜೋ ಕಿಲೇಸಚಲನರಹಿತೋ ಉಪಸಮ್ಮತಿ, ಯಥಾ ಸೋ ರಹದೋ ನಿವಾತಟ್ಠಾನೇ ವಾತೇನ ಅನಬ್ಭಾಹತೋ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೋವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸೋ ಕಿಲೇಸಚಲನರಹಿತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿನಾ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪಸನ್ತಸಭಾವೋವ ಹೋತಿ. ಅನೇಜೋತಿ ಸೋ ಏವಂ ಅನೇಜಾದಿಸಭಾವೋ ಅರಹಾ ಅನೇಜಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇಪಿ ಸಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಅದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ಏವಾತಿ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅಗ್ಗಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೩. ಚತುತ್ಥೇ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಅಗ್ಗಿ, ರಾಗೋ ಏವ ಅಗ್ಗಿ ರಾಗಗ್ಗಿ. ರಾಗೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸತ್ತೇ ಅನುದಹತಿ ಝಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಗ್ಗೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತರೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅಗ್ಗಿ ಯದೇವ ಇನ್ಧನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ನಿದಹತಿ, ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋ ಚ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಮೇಪಿ ರಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಂ ನಿದಹನ್ತಿ, ಮಹಾಪರಿಳಾಹಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ದುನ್ನಿಬ್ಬಾಪಯಾ. ತೇಸು ರಾಗಪರಿಳಾಹೇನ ಸನ್ತತ್ತಹದಯಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭದುಕ್ಖೇನ ಮರಣಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಅಯಂ ತಾವ ರಾಗಸ್ಸ ಅನುದಹನತಾ. ದೋಸಸ್ಸ ಪನ ಅನುದಹನತಾಯ ವಿಸೇಸತೋ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ, ಮೋಹಸ್ಸ ಅನುದಹನತಾಯ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಮೋಹವಸೇನ ಹಿ ತೇಸಂ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಖಿಡ್ಡಾವಸೇನ ಆಹಾರವೇಲಂ ಅತಿವತ್ತೇನ್ತಾ ಕಾಲಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ರಾಗಾದೀನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಅನುದಹನಭಾವೋ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ಪನ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನವಸೇನ ಘೋರತರೋ ದುರಧಿವಾಸೋ ಚ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ಕಾಮೇಸು ಮುಚ್ಛಿತೇತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಾವಸೇನ ಮುಚ್ಛಂ ಬಾಲ್ಯಂ ಪಮಾದಂ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಆಪನ್ನೇ. ಬ್ಯಾಪನ್ನೇತಿ ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೇ ದಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನರೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋತಿ ಇದಂ ದೋಸಗ್ಗಿಸ್ಸ. ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕೋವಿದೇತಿ ಯೇ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಮನಸಿಕಾರರಹಿತಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾ, ತೇ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಅಭಿಭೂತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಏತೇ ಅಗ್ಗೀ ಅಜಾನನ್ತಾತಿ ‘‘ಏತೇ ರಾಗಗ್ಗಿಆದಯೋ ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಅನುದಹನ್ತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾ. ಸಕ್ಕಾಯಾಭಿರತಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನನನ್ದನಾಭಿರತಾ. ವಡ್ಢಯನ್ತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ವಡ್ಢಯನ್ತಿ ಆಚಿನನ್ತಿ. ನಿರಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಮಹಾನಿರಯಂ, ಸೋಳಸವಿಧಂ ಉಸ್ಸದನಿರಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಿರಯಂ. ತಿರಚ್ಛಾನಞ್ಚ ಯೋನಿಯೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯೋ ಚ. ಅಸುರನ್ತಿ ಅಸುರಕಾಯಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಞ್ಚ ವಡ್ಢಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀನಂ ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಅನುದಹನಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾಪನೇನ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯುತ್ತಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗವಸೇನ ಯುತ್ತಾ. ಕತ್ಥ? ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ. ತೇನ ಅಞ್ಞಸಾಸನೇ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾಪನಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾಪನವಿಧಿಂ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ –

‘‘ತೇ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಿ ರಾಗಗ್ಗಿಂ, ನಿಚ್ಚಂ ಅಸುಭಸಞ್ಞಿನೋ;

ದೋಸಗ್ಗಿಂ ಪನ ಮೇತ್ತಾಯ, ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಿ ನರುತ್ತಮಾ;

ಮೋಹಗ್ಗಿಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯ, ಯಾಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧಗಾಮಿನೀ’’ತಿ. –

ಆಹ. ತತ್ಥ ಅಸುಭಸಞ್ಞಿನೋತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವಸೇನ ಚೇವ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿವಸೇನ ಚ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ ಅಸುಭಸಞ್ಞಿನೋ. ಮೇತ್ತಾಯಾತಿ ‘‘ಸೋ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೬೪, ೬೬) ವುತ್ತಾಯ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ರಾಗಗ್ಗಿದೋಸಗ್ಗೀನಂ ನಿಬ್ಬಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಾಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧಗಾಮಿನೀ’’ತಿ. ಸಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝನ್ತೀ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಗಾಮಿನೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸೇಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸಂ ರಾಗಗ್ಗಿಆದಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತ್ವಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಠಿತಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಪಕಾ ಪುಬ್ಬೇವ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕೋಸಜ್ಜಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಅಕಿಲಾಸುಭಾವೇನ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಮತನ್ದಿತಾ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತನಿರೋಧೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅಸೇಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ. ತತೋ ಚ ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅಚ್ಚಗುಂ ಅತಿಕ್ಕಮಂಸು.

ಏವಂ ಯೇ ರಾಗಗ್ಗಿಆದಿಕೇ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅರಿಯದ್ದಸಾತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಾ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅರಿಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಮೇವ ವಾ ದಿಟ್ಠವನ್ತೋತಿ ಅರಿಯದ್ದಸಾ. ವೇದಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ, ತೇನ ವಾ ವೇದೇನ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗತಾತಿ ವೇದಗುನೋ. ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಬ್ಬಂ ಆಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಾದಿಂ ಖನ್ಧಾದಿಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಉಪಪರಿಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೪. ಪಞ್ಚಮೇ ತಥಾ ತಥಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ವೀಮಂಸೇಯ್ಯ ಪರಿತುಲೇಯ್ಯ ಸಮ್ಮಸೇಯ್ಯ ವಾ. ಯಥಾ ಯಥಾಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅವಿಸಟನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಅವಿಸಟಂ ಸಿಯಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಇಮಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ನ ಸಿಯಾ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾಯ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯಂ ನ ಸಿಯಾ, ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಿಕ್ಖು ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯ ಪರಿತುಲೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ವೀರಿಯೇ ಮನ್ದಂ ವಹನ್ತೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಕೋಸಜ್ಜಾಭಿಭವೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಸಙ್ಕೋಚವಸೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಸಣ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಸಮತಾಯ ಪನ ಯೋಜಿತಾಯ ಅಸಣ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಯಥಾಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತಂ ಅಸ್ಸ, ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯ. ಅನುಪಾದಾಯ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ಯಥಾಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ರೂಪಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಪನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ತಿವಿಧಮ್ಪೇತಂ ಸಿಯಾತಿ? ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೇ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇನ್ತೋ ವೀರಿಯಸಮತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇವ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಮದೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಸತೋ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಆರದ್ಧಾಯ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧನೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಥಾ ವಿಸೋಧಿತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತ್ವಾ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಮ್ಭವೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಕಿಲೇಸೇಸು ಖೀಣೇಸು ಆಯತಿಂ ಅನಾಗತೇ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮ್ಭವೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಜರಾಮರಣಸಙ್ಖಾತೋ ದುಕ್ಖಸಮ್ಭವೋ ಚ ನ ಹೋತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಸತ್ತಸಙ್ಗಪ್ಪಹೀನಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಗೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗೋ, ಮಾನಸಙ್ಗೋ, ಕೋಧಸಙ್ಗೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಗೋ, ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗೋ, ದುಚ್ಚರಿತಸಙ್ಗೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಙ್ಗಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸತ್ತಸಙ್ಗಪ್ಪಹೀನಸ್ಸ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾನುಸಯಾ ಏವ ಸತ್ತ ಸಙ್ಗಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ನೇತ್ತಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಛಿನ್ನಭವನೇತ್ತಿಕಸ್ಸ. ವಿಕ್ಖೀಣೋ ಜಾತಿಸಂಸಾರೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಾಯನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಜಾತಿಹೇತುಕತ್ತಾ ಚ ಜಾತಿಭೂತೋ ಸಂಸಾರೋತಿ ಜಾತಿಸಂಸಾರೋ, ಸೋ ಭವನೇತ್ತಿಯಾ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ವಿಕ್ಖೀಣೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣೋ, ತತೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೫. ಛಟ್ಠೇ ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಯೋತಿ ಕಾಮಪಟಿಲಾಭಾ ಕಾಮಪಟಿಸೇವನಾ ವಾ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಕಾಮಾತಿ ನಿಬದ್ಧಕಾಮಾ ನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ಯಥಾ ತಂ ಮನುಸ್ಸಾ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಯತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ದತ್ವಾ ತಮೇವ ಮಾತುಗಾಮಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಬದ್ಧಭೋಗಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ದೇವಾ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಚತುದೇವಲೋಕವಾಸಿನೋ ನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಸಿಖವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ. ತಥಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಪಾಯಿಕೇ ನೇರಯಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಅಪಾಯಸತ್ತಾಪಿ ನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಮಚ್ಛಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಮಚ್ಛಿಯಾ, ಕಚ್ಛಪೋ ಕಚ್ಛಪಿಯಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ ಪೇತಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ಚ. ತಸ್ಮಾ ನೇರಯಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಅಪಾಯಸತ್ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಯಾವ ತುಸಿತಕಾಯಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಕಾಮಾ ನಾಮ, ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋತಿ ಸಯಂ ನಿಮ್ಮಿತೇ ನಿಮ್ಮಾನೇ ರತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋ. ತೇ ಹಿ ನೀಲಪೀತಾದಿವಸೇನ ಯಾದಿಸಂ ಯಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾದಿಸಂ ತಾದಿಸಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮನಾಪಕಾಯಿಕಾ ದೇವತಾ ವಿಯ. ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋತಿ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತೇ ಕಾಮೇ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಮನಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇ ಯಥಾರುಚಿತಂ ಕಾಮಭೋಗಂ ನಿಮ್ಮಿನನ್ತಿ, ತೇ ತತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ಕಥಂ ತೇ ಪರಸ್ಸ ಮನಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ? ಪಕತಿಸೇವನಾವಸೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ರಞ್ಞೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಯಂ ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಪಕತಿಯಾ ಅಭಿರುಚಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಞತ್ವಾ ತಾದಿಸೇಯೇವ ನಿಮ್ಮಿನನ್ತಿ, ತೇ ತತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತಿ, ಮೇಥುನಸೇವನಾದಿವಸೇನ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಹಸಿತಮತ್ತೇನ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತೇನ ಆಲಿಙ್ಗಿತಮತ್ತೇನ ಹತ್ಥಗ್ಗಹಣಮತ್ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏತಂ ಪನ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಅಫುಸನ್ತಸ್ಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ. ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ ಕಾಮಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಛ ಏತೇ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಸಬ್ಬಕಾಮಸಮಿದ್ಧಿನೋ;

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸಙ್ಖಾತಂ, ಆಯು ಭವತಿ ಕಿತ್ತಕ’’ನ್ತಿ. (ವಿಭ. ೧೦೨೩);

ಗಾಥಾಸು ಯೇ ಚಞ್ಞೇತಿ ಯೇ ಯಥಾವುತ್ತದೇವೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಕಾಮಭೋಗಿನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಚೇವ ಏಕಚ್ಚೇ ಅಪಾಯೂಪಗಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ತೇ. ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇಮಂ ಯಥಾಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಞ್ಚೇವ, ಉಪಪತ್ತಿಭವನ್ತರಸಙ್ಖಾತಂ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಭೇದಂ ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತರೇ ನ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇ ಪರಿಚ್ಚಜೇ ಕಾಮೇತಿ ದಿಬ್ಬಾದಿಭೇದೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಾಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಚ ಪರಿಚ್ಚಜೇಯ್ಯ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ ನಾಮ. ಪಿಯರೂಪಸಾತಗಧಿತನ್ತಿ ಪಿಯರೂಪೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದೇನ ಗಧಿತಂ ಗಿದ್ಧಂ. ಛೇತ್ವಾ ಸೋತಂ ದುರಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ದುರಚ್ಚಯಂ ದುರತಿಕ್ಕಮಂ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಕಾಮಯೋಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೬. ಸತ್ತಮೇ ಕಾಮಯೋಗಯುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮಯೋಗೋ, ತೇನ ಯುತ್ತೋ ಕಾಮಯೋಗಯುತ್ತೋ, ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಾಮರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಭವಯೋಗೋ, ತಥಾ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ಚ ರಾಗೋ, ತೇನ ಯುತ್ತೋ ಭವಯೋಗಯುತ್ತೋ, ಅಪ್ಪಹೀನಭವರಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಗಾಮೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಠಿತೋಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಆಗಮನಸೀಲೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಇತ್ಥಭಾವಂ ಆಗಮನಧಮ್ಮೋ, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪಪಜ್ಜನಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಯೋಗೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗಮನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಯೋ ಪನ ಕಾಮಯೋಗಯುತ್ತೋ, ಸೋ ಏಕನ್ತೇನ ಭವಯೋಗಯುತ್ತೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಮಯೋಗಯುತ್ತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭವಯೋಗಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯೋಗೋ, ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗತೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯೋಗೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಫಲೇ ಠಿತೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ನ ಪಹೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಭವಯೋಗತ್ತಾ ‘‘ಭವಯೋಗಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅನಾಗಾಮೀತಿ ಕಾಮಲೋಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಾಗಾಮೀ. ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯೋಗವಸೇನೇವ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನವಸೇಸಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಾಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಅನವಸೇಸಂ ಭವಯೋಗೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಾದಿಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾಪಿ ತದೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ ಪಹೀನಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ, ಸೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ ‘‘ಅರಹಂ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯುತ್ತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭವಯೋಗವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಯೋಗವಿಸಂಯೋಗೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಯ, ತತಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಪರಿಕ್ಖಯೋ ವಿಯ ಚ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಠಮಪದೇನ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಗಹಿತೋ, ದುತಿಯಪದೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೋ ಅನಾಗಾಮೀ, ತತಿಯಪದೇನ ಅರಹಾತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಗಾಥಾಸು ಉಭಯನ್ತಿ ಉಭಯೇನ, ಕಾಮಯೋಗೇನ, ಭವಯೋಗೇನ ಚ ಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಂಸಾರನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋತಿ ಇಮೇ ತಿವಿಧಾ ಸತ್ತಾ ಕಾಮಯೋಗಭವಯೋಗಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಂಸಾರನ್ತಿ. ತತೋ ಏವ ಜಾತಿಮರಣಗಾಮಿನೋ ಹೋನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಏಕಬೀಜೀ, ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ತೀಸು ಸೋತಾಪನ್ನೇಸು ಸಬ್ಬಮುದು ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ, ಸೋ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಜಾತಿವಸೇನ ಪನ ಸಂಸರತಿ, ತಥಾ ಇತರೇಪಿ. ಸಕದಾಗಾಮೀಸುಪಿ ಯೋ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಜಾತಿವಸೇನೇವ ಸಂಸರತಿ. ಯೇ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೇನ ವಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೇವೇಸುಯೇವ ಮನುಸ್ಸೇಸುಯೇವ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ಯಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಂಸರನ್ತಿಯೇವ. ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಭವಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಕಾಮಯೋಗೇನ ಸಂಯುತ್ತಾ, ಭವಯೋಗೇನ ಚೂಭಯಂ;

ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಂಸಾರಂ, ಜಾತಿಮರಣಗಾಮಿನೋ’’ತಿ.

ಕಾಮೇ ಪಹನ್ತ್ವಾನಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾ. ಛಿನ್ನಸಂಸಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಙ್ಖಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನೇವ. ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಪನ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಅರಹನ್ತೋ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಛಿನ್ನಸಂಸಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಖೀಣಮಾನಪುನಬ್ಭವಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣೋ ನವವಿಧೋಪಿ ಮಾನೋ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ಚ ಏತೇಸನ್ತಿ ಖೀಣಮಾನಪುನಬ್ಭವಾ. ಮಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತದೇಕಟ್ಠತಾಯ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬೋ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಕಿಲೇಸೋ ಗಹಿತೋತಿ. ಖೀಣಮಾನತಾಯ ಚ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಖೀಣಪುನಬ್ಭವತಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿ ಸುನ್ದರಸೀಲೋ, ಪಸತ್ಥಸೀಲೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲೋ. ತತ್ಥ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರೀ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಪರಿಬನ್ಧವಿಪ್ಪಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೀಲಸ್ಸ ಫಲಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ. ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋತಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ. ಲೋಕುತ್ತರಾ ಏವ ಹಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಏಕನ್ತಕಲ್ಯಾಣಾ ನಾಮ ಅಕುಪ್ಪಸಭಾವತ್ತಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ, ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಸೇಕ್ಖಾ ಏವ ತೇ ಸೀಲಧಮ್ಮಪಞ್ಞಾತಿ ಏಕೇ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಮಗ್ಗಫಲಸೀಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ನಾಮ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಹಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಯೋ ಅರಿಯಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಪಞ್ಞಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಅರಹಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಮೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಪಪಞ್ಚೇನ? ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ, ನ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋತಿ.

ಕೇವಲೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೇವಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕೇನಚಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕತಾಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿವಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅರಹಾ ಕೇವಲೀ. ಅಥ ವಾ ಪಹಾನಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಕಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಯಾಸೇಕಸುಖತಾಯ ಚ ಕೇವಲಂ ಅರಹತ್ತಂ, ತದಧಿಗಮೇನ ಕೇವಲೀ ಖೀಣಾಸವೋ. ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ವುಸಿತವಾ. ಉತ್ತಮೇಹಿ ಅಗ್ಗಭೂತೇಹಿ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸೀಲವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ? ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ. ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ, ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಉಪಧಾರಣಂ, ಝಾನಾದಿಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲತಿ, ಸೀಲೇತೀತಿ ವಾ ಸೀಲಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನಯೇನ ಸೀಲಟ್ಠೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಿರಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ, ಸೀತಲಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ, ಸಿವಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ಪಾರಿಪೂರಿತೋ ಅತಿಸಯತೋ ವಾ ಸೀಲಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲವಾ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಸೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಪರೇನ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಏವ ಹಿ ಸೀಲಂ, ಇತರೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಛದ್ವಾರರಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇವ, ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪಾದನಮತ್ತಮೇವ, ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಪಟಿಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಇದಮತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋವ ಸೀಲಂ. ಯಸ್ಸ ಸೋ ಭಿನ್ನೋ, ಸೋ ಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಹತ್ಥಪಾದೇ ‘‘ಸೇಸಾನಿ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಅರೋಗೋ, ಅಚ್ಛಿನ್ನಸೀಸೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ, ತಾನಿ ಪುನ ಪಾಕತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ, ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ತೇನ ಸಂವುತೋ ಪಿಹಿತಕಾಯವಾಚೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ. ಇದಮಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ವಿಹರತೀತಿ ತದನುರೂಪವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸ್ಸ, ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ. ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲತೋ ಅಚವನಧಮ್ಮತಾಪರಿದೀಪನಂ. ಸಮಾದಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಾನಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಸುಕರಭಾವತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಅಪಾಯೇಸು ಪತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಾ ಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತೋ ಘಟಿಯನ್ತಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನತೋ ಗಮನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಮರಣವಸೇನ ವಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಾತನಸೀಲೋತಿ ಪಾತೀ, ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ, ಚಿತ್ತಮೇವ ವಾ. ತಂ ಪಾತಿನಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋ. ‘‘ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦) ‘‘ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೦೬) ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಹೇತುನಾ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಾತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪; ೫.೫೨೦) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತ್ತಯತೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ‘‘ಕಣ್ಠೇಕಾಲೋ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಸಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಥ ವಾ ಪಾತೇತಿ ವಿನಿಪಾತೇತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಪಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತಿ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೬೨). ತಸ್ಸ ಪಾತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ಏತೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಪತತಿ ವಾ ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಪಾತಿ, ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೬-೫೭), ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೫, ೧೦೫; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭) ಚ ಆದಿ. ತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಪತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾತಿ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಬಾಹಿರಾನಿ ಚ ಆಯತನಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಛಸು ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೦). ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಸಙ್ಖಾತತೋ ಪಾತಿತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಪಾತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾತೀ, ಸಂಸಾರೋ. ತತೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ಪತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿನೋ ಮೋಕ್ಖೋ ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ವಾ ಮೂಲಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪತಿ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮುಖಮೇತಂ ಪಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೫) ವಿತ್ಥಾರೋ.

ಅಥ ವಾ ಪಇತಿ ಪಕಾರೇ, ಅತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಸಯಂ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಸಮಾಧಿಸಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಪತಿ ಪತಿ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬದೋಸತೋ ಪತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿಮೋಕ್ಖೋ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತನ್ತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಸಂವರೋ ಹಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉದಯಭೂತೋ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾಪನತೋತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ ಏವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಅಥ ವಾ ಮೋಕ್ಖಂ ಪತಿ ವತ್ತತಿ ಮೋಕ್ಖಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ಪತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಪತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಂವರತಿ ಪಿದಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಂವರೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತತೋ ತತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ ವಿರತಿಯೋ ಚೇತನಾ ವಾ, ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಭಙ್ಗೇ –

‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧).

ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ, ಇರಿಯತಿ, ವತ್ತತಿ. ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವೇಳುದಾನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ಕಾಯಪಾಗಬ್ಭಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಅಕರಣೇನ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅನಾಚಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇಸಿಯಾದಿಅಗೋಚರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಅತ್ಥಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಅಪಿಚ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಆಲೋಕಿತೇನ ವಿಲೋಕಿತೇನ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇನ ಪಸಾರಿತೇನ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯುತ್ತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ.

ಗೋಚರೋ ಪನ – ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ, ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ, ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ ತಿವಿಧೋ. ತತ್ಥ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸುತಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತಂ ಪರಿಯೋದಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಕಂ ಕರೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ, ಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಸೀಲೇನ, ಸುತೇನ, ಚಾಗೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢತಿ, ಅಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ. ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಂವುತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಹತ್ಥಿಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಸ್ಸಂ, ನ ರಥಂ, ನ ಪತ್ತಿಂ, ನ ಇತ್ಥಿಂ, ನ ಪುರಿಸಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಉದ್ಧಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ಅಧೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ, ನ ದಿಸಾವಿದಿಸಾ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ. ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗೋಚರೋ ಸಕೋ ಪೇತ್ತಿಕೋ ವಿಸಯೋ? ಯದಿದಂ – ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೨).

ಇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಮಾಯ ಚ ಗೋಚರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ.

ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಸೇಖಿಯಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಪರಮಾಣುಮತ್ತಂ ವಜ್ಜಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಯೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಲಹುಕಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ನಾಮ. ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ ವತ್ತತಿ, ಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ ಸಮಾನೋ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೇನ ‘‘ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಇದಂ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಇತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಪುನ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲೋತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ಗಾಥಾಸು ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದುಟ್ಠು ಕತಂ, ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರಿಮನನ್ತಿ ಹಿರಿಮನ್ತಂ ಹಿರಿಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಪಾಪಪವತ್ತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರಿಮನನ್ತಿ ವಾ ಹಿರಿಸಹಿತಚಿತ್ತಂ. ಹಿರಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಸೀಲತಂ ಹೇತುತೋ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಅರಿಯಞಾಣಂ, ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಗಾಮಿನೋ, ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಸ್ಸದನ್ತಿ ರಾಗುಸ್ಸದಾದಿರಹಿತಂ. ‘‘ತಥಾವಿಧ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ, ತಥಾವಿಧಂ ತಾದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಹೇತುನೋ ವಾ. ಇಧೇವ ಖಯಮತ್ತನೋತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮೇನ ಅತ್ತನೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಹೇತುನೋ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಇಧೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಖಯಂ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಪಜಾನಾತಿ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ವಾ ಇಧೇವ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತನಿರೋಧೇನ ಖಯಂ ಖೀಣಭಾವಂ ಪಜಾನಾತಿ. ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಅಸಿತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಸಿತಂ, ಕತ್ಥಚಿ ಅನಿಸ್ಸಿತಂ. ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೮. ನವಮೇ ದಾನನ್ತಿ ದಾತಬ್ಬಂ, ಸವತ್ಥುಕಾ ವಾ ಚೇತನಾ ದಾನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆಮಿಸದಾನನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ದೇಯ್ಯಭಾವವಸೇನ ಆಮಿಸದಾನಂ ನಾಮ. ತೇ ಹಿ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಆಮಿಸನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತೇಸಂ ವಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ ಆಮಿಸದಾನಂ. ಧಮ್ಮದಾನನ್ತಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜಾ, ಇಮೇ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತಾ, ಇಮೇ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾ; ಇಮೇ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಇಮೇ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇ ವಿಭಜನ್ತೋ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿವತ್ತಾಪೇನ್ತೋ, ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಇಮೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಇಮೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಇಮೇ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಇಮೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಅಮತಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ ನಾಮ. ಏತದಗ್ಗನ್ತಿ ಏತಂ ಅಗ್ಗಂ. ಯದಿದನ್ತಿ ಯಂ ಇದಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ದಾನೇಸು ಅಗ್ಗಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ. ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿಧಮ್ಮದಾನಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥತೋ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ, ಸಕಲಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ. ಲೋಕಿಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮದಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಾನಾನಂ ನಿದಾನಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಸಬ್ಬದಾನಂ ಧಮ್ಮದಾನಂ ಜಿನಾತಿ, ಸಬ್ಬರಸಂ ಧಮ್ಮರಸೋ ಜಿನಾತಿ;

ಸಬ್ಬರತಿಂ ಧಮ್ಮರತೀ ಜಿನಾತಿ, ತಣ್ಹಕ್ಖಯೋ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಂ ಜಿನಾತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೫೪) –

ಅಭಯದಾನಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮದಾನೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಚತುಪಚ್ಚಯತೋ ಸಯಮೇವ ಅಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಸಂವಿಭಜನಂ ಆಮಿಸಸಂವಿಭಾಗೋ. ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ಅತ್ತನಾ ವಿದಿತಸ್ಸ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಅಹುತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಉಪದೇಸೋ ಧಮ್ಮಸಂವಿಭಾಗೋ. ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಪರೇಸಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಕಮ್ಪನಂ ಆಮಿಸಾನುಗ್ಗಹೋ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಧಮ್ಮೇನ ಪರೇಸಂ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಕಮ್ಪನಂ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಸು ಯಮಾಹು ದಾನಂ ಪರಮನ್ತಿ ಯಂ ದಾನಂ ಚಿತ್ತಖೇತ್ತದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಉಳಾರಭಾವೇನ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮಂ, ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಆದೀನಂ ವಾ ಪೂರಣತೋ ಫಲನತೋ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಲೋಭಮಚ್ಛರಿಯಾದಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಮದ್ದನತೋ ಹಿಂಸನತೋ ‘‘ಪರಮ’’ನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಆಹು. ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಯಂ ದಾನಂ ಚೇತನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯಪವತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಭಾವೇನ ಅಗ್ಗವಿಪಾಕತ್ತಾ ಚ ಉತ್ತರರಹಿತಂ ಅನುತ್ತರಭಾವಸಾಧನಂ ಚಾತಿ ಆಹು. ಯಂ ಸಂವಿಭಾಗನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪರಮಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅವಣ್ಣಯೀತಿ ಕಿತ್ತಯಿ, ‘‘ಭೋಜನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದದಮಾನೋ ದಾಯಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪಞ್ಚ ಠಾನಾನಿ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೫.೩೭), ‘‘ಏವಂ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಜಾನೇಯ್ಯುಂ ದಾನಸಂವಿಭಾಗಸ್ಸ ವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಇತಿವು. ೨೬) ಚ ಪಸಂಸಯಿ. ಯಥಾ ಪನ ದಾನಂ ಸಂವಿಭಾಗೋ ಚ ಪರಮಂ ಅನುತ್ತರಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಗ್ಗಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಮ್ಹೀತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸೇಟ್ಠೇ ಅನುತ್ತರೇ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ಚ. ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾಯ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾಯ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇನ್ತೋ ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋ. ಚಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿತ್ತೇಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ದಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವಂ ಹೋತಿ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತೇ ಪಸನ್ನಮ್ಹಿ, ಅಪ್ಪಕಾ ನಾಮ ದಕ್ಖಿಣಾ;

ತಥಾಗತೇ ವಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇ, ಅಥ ವಾ ತಸ್ಸ ಸಾವಕೇ’’ತಿ. (ವಿ. ವ. ೮೦೪; ನೇತ್ತಿ. ೯೫);

ವಿಞ್ಞೂತಿ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ. ಪಜಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ದಾನಫಲಂ ದಾನಾನಿಸಂಸಂ ಪಜಾನನ್ತೋ. ಕೋ ನ ಯಜೇಥ ಕಾಲೇತಿ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ಕೋ ನಾಮ ದಾನಂ ನ ದದೇಯ್ಯ? ಸದ್ಧಾ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮ್ಮುಖಿಭೂತಕಾಲೇಯೇವ ಹಿ ದಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಾ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲೇ.

ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಆಮಿಸದಾನಸಂವಿಭಾಗಾನುಗ್ಗಹೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮದಾನಸಂವಿಭಾಗಾನುಗ್ಗಹೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚೇವ ಭಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಉಭಯನ್ತಿ ‘‘ಭಾಸನ್ತಿ ಸುಣನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ದೇಸಕಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾತಿ ಉಭಯಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೇ ಸುಗತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಚ, ತೇಸಂ ದೇಸಕಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸೋ ಧಮ್ಮದಾನಧಮ್ಮಸಂವಿಭಾಗಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ. ಪರಮತ್ಥಸಾಧನತೋ ಪರಮೋ. ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸೋಧನೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ. ಕೀದಿಸಾನಂ? ಯೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಸುಗತಸ್ಸ ಸಾಸನೇ. ಯೇ ಚ –

‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ;

ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩) –

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಏವಂ ಪಕಾಸಿತೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನೇ ಓವಾದೇ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ತೇಸಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅತಿವಿಯ ವೋದಾಯತೀತಿ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ತೇವಿಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೯. ದಸಮೇ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಞಾಯೇನ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಹೇತುನಾ ಕಾರಣೇನ. ಯಾಯ ಹಿ ಪಟಿಪದಾಯ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಇಧ ಧಮ್ಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾ ಪನ ಸಾ ಪಟಿಪದಾತಿ? ಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಚ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ ಚ. ತೇವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ್ತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ. ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಜಾನಾಪೇಮಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇಮಿ. ನಾಞ್ಞಂ ಲಪಿತಲಾಪನಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಲಪಿತಮತ್ತವಿಪ್ಪಲಪನಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಲಪಿತಲಾಪನಮತ್ತೇನಾತಿ ಮನ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝೇನಅಜ್ಝಾಪನಮತ್ತೇನ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಯಂ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಾಮವೇದಾದಿವೇದತ್ತಯಅಜ್ಝೇನೇನ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಭಗವತಾ ಹಿ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂಯೇವ ಚೇತೇ ಭೋವಾದಿನೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತಾ ‘ತೇವಿಜ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಪನ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋಯೇವ ಹೋತಿ ಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ವಿನಾ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚರಣಸಮ್ಪದಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಧಮ್ಮೇನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀ’’ತಿ ದೇಸನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಕಥಞ್ಚಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇನ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀ’’ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಅನೇಕವಿಹಿತನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಂ, ಅನೇಕೇಹಿ ವಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿತಂ, ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತಿ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಭವಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ. ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಂ ಅನುಭೂತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ, ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮಂ ವಾ ನಿವುತ್ಥಂ, ಗೋಚರನಿವಾಸೇನ ನಿವುತ್ಥಂ, ಅತ್ತನೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ವಾ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು. ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸರತಿ, ಅನುದೇವ ವಾ ಸರತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮಿತೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮನನ್ತರಂ ಸರತಿ.

ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಆರದ್ಧಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತೇನೇವ ಯ್ವಾಯಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ ಆರದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿನ್ತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೂಲಕಂ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ. ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋತಿಆದೀಸು. ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿಆದೀಸು ಪನ ಪರಿಹಾಯಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ, ವಡ್ಢಮಾನೋ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ. ತತ್ಥ ಸಂವಟ್ಟೇನ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ, ವಿವಟ್ಟೇನ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಸಂವಟ್ಟೋ, ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ, ವಿವಟ್ಟೋ, ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೫೬) ವುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ತಯೋ ಸಂವಟ್ಟಾ – ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ, ಆಪೋಸಂವಟ್ಟೋ, ವಾಯೋಸಂವಟ್ಟೋತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾ – ಆಭಸ್ಸರಾ, ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ, ವೇಹಪ್ಫಲಾತಿ. ಯದಾ ಕಪ್ಪೋ ತೇಜೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ಆಭಸ್ಸರತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ಡಯ್ಹತಿ. ಯದಾ ಉದಕೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ಸುಭಕಿಣ್ಹತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದಕೇನ ವಿಲೀಯತಿ. ಯದಾ ವಾತೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ವೇಹಪ್ಫಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾತೇನ ವಿದ್ಧಂಸಿಯತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕತೋ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಇತಿ ಏವರೂಪೋ ಅಯಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ಕಥಂ? ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ.

ತತ್ಥ ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿ ಅಮುಮ್ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅಮುಮ್ಹಿ ಭವೇ ವಾ ಯೋನಿಯಾ ವಾ ಗತಿಯಾ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಅಹಮಹೋಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಾ ಫುಸ್ಸೋ ವಾ. ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಗೋತಮೋ ವಾ ಕಸ್ಸಪೋ ವಾ. ಏವಂವಣ್ಣೋತಿ ಓದಾತೋ ವಾ ಸಾಮೋ ವಾ. ಏವಮಾಹಾರೋತಿ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಾಹಾರೋ ವಾ ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ವಾ. ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಾಮಿಸನಿರಾಮಿಸಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನಂ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸಂವೇದೀ. ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏವಂ ವಸ್ಸಸತಪರಿಮಾಣಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿನ್ತಿ ಸೋಹಂ ತತೋ ಭವತೋ ಯೋನಿತೋ ಗತಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿತೋ ಸತ್ತಾವಾಸತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯತೋ ವಾ ಚುತೋ ಪುನ ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಉದಪಾದಿಂ. ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ಅಥ ತತ್ರಪಿ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಪುನ ಅಹೋಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಮುತ್ರಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ಯಥಾಬಲಂ ಸರಣಂ, ‘‘ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ’’ತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ‘‘ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ತತ್ರಪಿ ಭವೇ…ಪೇ… ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಆಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿ ದತ್ತೋ ವಾ ಮಿತ್ತೋ ವಾ, ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ವಾಸೇಟ್ಠೋ ವಾ ಕಸ್ಸಪೋ ವಾ. ಏವಂವಣ್ಣೋತಿ ಕಾಳೋ ವಾ ಓದಾತೋ ವಾ. ಏವಮಾಹಾರೋತಿ ಸುಧಾಹಾರೋ ವಾ ಸಾಲಿಓದನಾದಿಆಹಾರೋ ವಾ. ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ದಿಬ್ಬಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಾ ಮಾನುಸಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಾ. ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏವಂ ತಂತಂಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋತಿ ಸೋಹಂ ತತೋ ಭವಾದಿತೋ ಚುತೋ. ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚರಿಮಭವೇ ಮನುಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಪನ್ನೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ.

ಇತೀತಿ ಏವಂ. ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿವಸೇನ ಸಉದ್ದೇಸಂ, ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಸಾಕಾರಂ. ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ, ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ‘‘ಸಾಮೋ ಓದಾತೋ’’ತಿ ನಾನತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ಇತರೇ ಆಕಾರಾ. ಅಯಮಸ್ಸ ಪಠಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಯಂ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಠಮಂ ಅಧಿಗಮವಸೇನ ಪಠಮಾ, ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಪನಾಯಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ? ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಸ್ಸ ಅವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತಮೋತಿ ಸ್ವೇವ ಮೋಹೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಟ್ಠೇನ ತಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಲೋಕೋತಿ ಸಾ ಏವ ವಿಜ್ಜಾ ಓಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನ ಆಲೋಕೋ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ, ಸೇಸಂ ಪಸಂಸಾವಚನಂ. ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ – ಅಯಂ ಖೋ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತವಿಜ್ಜಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾ, ವಿನಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ, ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ. ವೀರಿಯಾತಾಪೇನ ಆತಾಪಿನೋ. ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ, ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಮೋ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ, ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾ, ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಮೋ ವಿಹತೋ, ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಪಧಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಅನುರೂಪಮೇವ ಫಲಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ.

ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ವಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಚುತೂಪಪಾತದಸ್ಸನೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಯೋ ಹಿ ಚುತಿಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಉಪಪಾತಂ, ಸೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಉಪಪಾತಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಚುತಿಂ, ಸೋ ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಪನ ತದುಭಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಅತಿವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತು ಹೋತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚುತೂಪಪಾತದಸ್ಸನೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಏಕಾದಸಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿರಹತೋ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ – ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಪಜಹಿಂ, ಅಮನಸಿಕಾರೋ…ಪೇ… ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ಉಪ್ಪಿಲ್ಲಂ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ, ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ, ಅಭಿಜಪ್ಪಾ, ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ ರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೨) ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕಂ, ಮಂಸಚಕ್ಖುಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕಂ. ತೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ. ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ದಕ್ಖತಿ ಆಲೋಕೇತಿ.

ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯೇ ಪನ ಆಸನ್ನಚುತಿಕಾ ಇದಾನಿ ಚವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಚವಮಾನಾ. ಯೇ ಚ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಸಮ್ಪತಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ, ತೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇ ಏವರೂಪೇ ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೀನೇತಿ ಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಹೀನಾನಂ ಜಾತಿಕುಲಭೋಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ಹೀಳಿತೇ ಪರಿಭೂತೇ. ಪಣೀತೇತಿ ಅಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ. ಸುವಣ್ಣೇತಿ ಅದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಇಟ್ಠಕನ್ತಮನಾಪವಣ್ಣಯುತ್ತೇ. ದುಬ್ಬಣ್ಣೇತಿ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಅಕನ್ತಾಮನಾಪವಣ್ಣಯುತ್ತೇ. ಅಭಿರೂಪೇ ವಿರೂಪೇತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಗತೇತಿ ಸುಗತಿಗತೇ, ಅಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಅಡ್ಢೇ ಮಹದ್ಧನೇ. ದುಗ್ಗತೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಗತೇ, ಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ದಲಿದ್ದೇ ಅಪ್ಪನ್ನಪಾನಭೋಜನೇ. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇತಿ ಯಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಚಿತಂ, ತೇನ ತೇನ ಉಪಗತೇ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ‘‘ಚವಮಾನೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ.

ತಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರಯಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನೇರಯಿಕೇ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಮಾನೇ, ಇದಂ ದಸ್ಸನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಿಚ್ಚಮೇವ. ಸೋ ಚ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಉಪರಿ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನನ್ದನವನಮಿಸ್ಸಕವನಫಾರುಸಕವನಾದೀಸು ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೇ, ಇದಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಿಚ್ಚಮೇವ. ಸೋ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ? ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಂ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚಿಮಸ್ಸ, ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಪಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಾನೇವ ಹಿ ಇಮಾನಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇಧ ವಿಜ್ಜಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯವಾರೇ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಏವಂ ಖೋತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.