೧೦. ತೇವಿಜ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೯. ದಸಮೇ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಞಾಯೇನ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಹೇತುನಾ ಕಾರಣೇನ. ಯಾಯ ಹಿ ಪಟಿಪದಾಯ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಇಧ ಧಮ್ಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾ ಪನ ಸಾ ಪಟಿಪದಾತಿ? ಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಚ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ ಚ. ತೇವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ್ತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ. ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಜಾನಾಪೇಮಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇಮಿ. ನಾಞ್ಞಂ ಲಪಿತಲಾಪನಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಲಪಿತಮತ್ತವಿಪ್ಪಲಪನಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಲಪಿತಲಾಪನಮತ್ತೇನಾತಿ ಮನ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝೇನಅಜ್ಝಾಪನಮತ್ತೇನ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಯಂ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಾಮವೇದಾದಿವೇದತ್ತಯಅಜ್ಝೇನೇನ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಭಗವತಾ ಹಿ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂಯೇವ ಚೇತೇ ಭೋವಾದಿನೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತಾ ‘ತೇವಿಜ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಪನ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋಯೇವ ಹೋತಿ ಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ವಿನಾ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚರಣಸಮ್ಪದಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಧಮ್ಮೇನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀ’’ತಿ ದೇಸನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಕಥಞ್ಚಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇನ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀ’’ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಅನೇಕವಿಹಿತನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಂ, ಅನೇಕೇಹಿ ವಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿತಂ, ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸನ್ತಿ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಭವಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ. ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಂ ಅನುಭೂತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ, ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮಂ ವಾ ನಿವುತ್ಥಂ, ಗೋಚರನಿವಾಸೇನ ನಿವುತ್ಥಂ, ಅತ್ತನೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ವಾ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು. ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸರತಿ, ಅನುದೇವ ವಾ ಸರತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮಿತೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮನನ್ತರಂ ಸರತಿ.

ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಆರದ್ಧಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತೇನೇವ ಯ್ವಾಯಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ ಆರದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿನ್ತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೂಲಕಂ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ. ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋತಿಆದೀಸು. ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿಆದೀಸು ಪನ ಪರಿಹಾಯಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ, ವಡ್ಢಮಾನೋ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೋ. ತತ್ಥ ಸಂವಟ್ಟೇನ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ, ವಿವಟ್ಟೇನ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಸಂವಟ್ಟೋ, ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ, ವಿವಟ್ಟೋ, ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೫೬) ವುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ತಯೋ ಸಂವಟ್ಟಾ – ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ, ಆಪೋಸಂವಟ್ಟೋ, ವಾಯೋಸಂವಟ್ಟೋತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಂವಟ್ಟಸೀಮಾ – ಆಭಸ್ಸರಾ, ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ, ವೇಹಪ್ಫಲಾತಿ. ಯದಾ ಕಪ್ಪೋ ತೇಜೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ಆಭಸ್ಸರತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ಡಯ್ಹತಿ. ಯದಾ ಉದಕೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ಸುಭಕಿಣ್ಹತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದಕೇನ ವಿಲೀಯತಿ. ಯದಾ ವಾತೇನ ಸಂವಟ್ಟತಿ, ವೇಹಪ್ಫಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾತೇನ ವಿದ್ಧಂಸಿಯತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಏಕತೋ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಇತಿ ಏವರೂಪೋ ಅಯಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ಕಥಂ? ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ.

ತತ್ಥ ಅಮುತ್ರಾಸಿನ್ತಿ ಅಮುಮ್ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅಮುಮ್ಹಿ ಭವೇ ವಾ ಯೋನಿಯಾ ವಾ ಗತಿಯಾ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಅಹಮಹೋಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಾ ಫುಸ್ಸೋ ವಾ. ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಗೋತಮೋ ವಾ ಕಸ್ಸಪೋ ವಾ. ಏವಂವಣ್ಣೋತಿ ಓದಾತೋ ವಾ ಸಾಮೋ ವಾ. ಏವಮಾಹಾರೋತಿ ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಾಹಾರೋ ವಾ ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ವಾ. ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಾಮಿಸನಿರಾಮಿಸಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನಂ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸಂವೇದೀ. ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏವಂ ವಸ್ಸಸತಪರಿಮಾಣಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿನ್ತಿ ಸೋಹಂ ತತೋ ಭವತೋ ಯೋನಿತೋ ಗತಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿತೋ ಸತ್ತಾವಾಸತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯತೋ ವಾ ಚುತೋ ಪುನ ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಉದಪಾದಿಂ. ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ಅಥ ತತ್ರಪಿ ಭವೇ ಯೋನಿಯಾ ಗತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಪುನ ಅಹೋಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಮುತ್ರಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ಯಥಾಬಲಂ ಸರಣಂ, ‘‘ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ’’ತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಧೂಪಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ‘‘ಅಮುತ್ರ ಉದಪಾದಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಪಾಸಿನ್ತಿ ತತ್ರಪಿ ಭವೇ…ಪೇ… ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ವಾ ಆಸಿಂ. ಏವಂನಾಮೋತಿ ದತ್ತೋ ವಾ ಮಿತ್ತೋ ವಾ, ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ವಾಸೇಟ್ಠೋ ವಾ ಕಸ್ಸಪೋ ವಾ. ಏವಂವಣ್ಣೋತಿ ಕಾಳೋ ವಾ ಓದಾತೋ ವಾ. ಏವಮಾಹಾರೋತಿ ಸುಧಾಹಾರೋ ವಾ ಸಾಲಿಓದನಾದಿಆಹಾರೋ ವಾ. ಏವಂಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ದಿಬ್ಬಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಾ ಮಾನುಸಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಾ. ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏವಂ ತಂತಂಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋತಿ ಸೋಹಂ ತತೋ ಭವಾದಿತೋ ಚುತೋ. ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚರಿಮಭವೇ ಮನುಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಪನ್ನೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ.

ಇತೀತಿ ಏವಂ. ಸಾಕಾರಂ ಸಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿವಸೇನ ಸಉದ್ದೇಸಂ, ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಸಾಕಾರಂ. ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ, ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ‘‘ಸಾಮೋ ಓದಾತೋ’’ತಿ ನಾನತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ಇತರೇ ಆಕಾರಾ. ಅಯಮಸ್ಸ ಪಠಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಯಂ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಠಮಂ ಅಧಿಗಮವಸೇನ ಪಠಮಾ, ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಪನಾಯಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ? ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಸ್ಸ ಅವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತಮೋತಿ ಸ್ವೇವ ಮೋಹೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಟ್ಠೇನ ತಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಲೋಕೋತಿ ಸಾ ಏವ ವಿಜ್ಜಾ ಓಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನ ಆಲೋಕೋ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ, ಸೇಸಂ ಪಸಂಸಾವಚನಂ. ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ – ಅಯಂ ಖೋ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಧಿಗತಾ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತವಿಜ್ಜಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾ, ವಿನಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಯಥಾ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ, ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ. ವೀರಿಯಾತಾಪೇನ ಆತಾಪಿನೋ. ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ, ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಮೋ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ, ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ; ಏವಮೇವ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾ, ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಮೋ ವಿಹತೋ, ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಪಧಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಅನುರೂಪಮೇವ ಫಲಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ.

ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ವಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಚುತೂಪಪಾತದಸ್ಸನೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಯೋ ಹಿ ಚುತಿಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಉಪಪಾತಂ, ಸೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಉಪಪಾತಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಚುತಿಂ, ಸೋ ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಪನ ತದುಭಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಅತಿವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತು ಹೋತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚುತೂಪಪಾತದಸ್ಸನೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಏಕಾದಸಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿರಹತೋ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ – ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ಪಜಹಿಂ, ಅಮನಸಿಕಾರೋ…ಪೇ… ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ಉಪ್ಪಿಲ್ಲಂ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ, ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ, ಅಭಿಜಪ್ಪಾ, ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ ರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೨) ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕಂ, ಮಂಸಚಕ್ಖುಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕಂ. ತೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕೇನ. ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ದಕ್ಖತಿ ಆಲೋಕೇತಿ.

ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯೇ ಪನ ಆಸನ್ನಚುತಿಕಾ ಇದಾನಿ ಚವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಚವಮಾನಾ. ಯೇ ಚ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಸಮ್ಪತಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ, ತೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇ ಏವರೂಪೇ ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೀನೇತಿ ಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಹೀನಾನಂ ಜಾತಿಕುಲಭೋಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ಹೀಳಿತೇ ಪರಿಭೂತೇ. ಪಣೀತೇತಿ ಅಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ. ಸುವಣ್ಣೇತಿ ಅದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಇಟ್ಠಕನ್ತಮನಾಪವಣ್ಣಯುತ್ತೇ. ದುಬ್ಬಣ್ಣೇತಿ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಅಕನ್ತಾಮನಾಪವಣ್ಣಯುತ್ತೇ. ಅಭಿರೂಪೇ ವಿರೂಪೇತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಗತೇತಿ ಸುಗತಿಗತೇ, ಅಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಅಡ್ಢೇ ಮಹದ್ಧನೇ. ದುಗ್ಗತೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಗತೇ, ಲೋಭನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ ವಾ ದಲಿದ್ದೇ ಅಪ್ಪನ್ನಪಾನಭೋಜನೇ. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇತಿ ಯಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಚಿತಂ, ತೇನ ತೇನ ಉಪಗತೇ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ‘‘ಚವಮಾನೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ.

ತಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರಯಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನೇರಯಿಕೇ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಮಾನೇ, ಇದಂ ದಸ್ಸನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಿಚ್ಚಮೇವ. ಸೋ ಚ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಉಪರಿ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನನ್ದನವನಮಿಸ್ಸಕವನಫಾರುಸಕವನಾದೀಸು ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನೇ, ಇದಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಿಚ್ಚಮೇವ. ಸೋ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ? ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತಂಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಂ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚಿಮಸ್ಸ, ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಪಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಾನೇವ ಹಿ ಇಮಾನಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇಧ ವಿಜ್ಜಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯವಾರೇ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಏವಂ ಖೋತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ಗಾಥಾಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅವೇತಿ ಅವಗಚ್ಛತಿ, ವುತ್ತನಯೇನ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ. ‘‘ಯೋವೇದೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಯೋ ಅವೇದಿ ವಿದಿತಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛಬ್ಬೀಸತಿದೇವಲೋಕಸಙ್ಖಾತಂ ಸಗ್ಗಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅಪಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಜಾತಿಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋ. ತತೋ ಏವ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚವೋಸಾನೇನ ವೋಸಿತೋ ನಿಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತೋ. ಮೋನೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಮುನಿ, ಖೀಣಾಸವೋ ಯಸ್ಮಾ ಏತಾಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಹಿ ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತತೋ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಚ ತೇವಿಜ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಮೇವ ಅಹಂ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದಾಮಿ, ಅಞ್ಞಂ ಪನ ಲಪಿತಲಾಪನಂ ಯಜುಆದಿಮನ್ತಪದಾನಂ ಅಜ್ಝಾಪನಪರಂ ತೇವಿಜ್ಜಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ನ ವದಾಮಿ, ತೇವಿಜ್ಜೋತಿ ತಂ ನ ಕಥೇಮೀತಿ.

ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ದುತಿಯಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಪಞ್ಚಮಅಟ್ಠಮದಸಮಸುತ್ತೇಸು ವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಇತರೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಇತಿವುತ್ತಕಸ್ಸ ತಿಕನಿಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.