೪. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗೋ

೧. ವಿತಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೦. ಚತುತ್ಥವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ ವಿತಕ್ಕಾ, ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನವಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅನವಞ್ಞಾ ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಹೀಳಿತತಾ ಅಪರಿಭೂತತಾ, ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಂ ಪರೇ ನ ಅವಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಇಚ್ಛಾಚಾರೋ, ತಾಯ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಸಂಸಟ್ಠೋ, ತಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಮಂ ಪರೇ ಗಹಟ್ಠಾ ಚೇವ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಚ ನ ಓರಕತೋ ದಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಭಾವನಕಮ್ಯತಾಯ ಇಚ್ಛಾಚಾರೇ, ಠತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಚೀವರಾದಿಲಾಭೇನ ಚೇವ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಪರೇಸು ಅನುದ್ದಯತಾಪತಿರೂಪಕೇನ ಗೇಹಸಿತಪೇಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ರಾಜೂಹಿ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಗಹಪತಿಕೇಹಿ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕೇಹಿ ಸಹನನ್ದೀ ಸಹಸೋಕೀ, ಸುಖಿತೇಸು ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖಿತೋ, ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಸು ಅತ್ತನಾವ ಯೋಗಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩; ೪.೨೪೧; ವಿಭ. ೮೮೮).

ಗಾಥಾಸು ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೇ ಗಾರವೋ ಏತಸ್ಸ, ನ ಧಮ್ಮೇತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಗಾರವೋ. ಸುಖದುಕ್ಖೇಸು ಅಮಾ ಸಹ ಭವಾತಿ ಅಮಚ್ಚಾ, ಸಹಾಯಸದಿಸಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ. ತೇಹಿ ಗೇಹಸಿತಪೇಮವಸೇನ ಸಹ ನನ್ದನಸೀಲೋ ಸಹನನ್ದೀ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ, ಇಮಿನಾ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಾ ಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಅಭಿಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯತೋ ಅರಹತ್ತತೋ ದೂರೇ, ತಸ್ಸ ತಂ ದುಲ್ಲಭನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುತ್ತಪಸುನ್ತಿ ಪುತ್ತೇ ಚ ಪಸವೋ ಚ. ಪುತ್ತಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ದಾರಾದಯೋ; ಪಸುಸದ್ದೇನ ಅಸ್ಸಮಹಿಂಸಖೇತ್ತವತ್ಥಾದಯೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ವಿವಾಹೇತಿ ವಿವಾಹಕಾರಾಪನೇ. ಇಮಿನಾ ಆವಾಹೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಸಂಹರಾನೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಾನಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಗಹಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸನ್ಥವಾನೀ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಭಬ್ಬೋ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಸತ್ಥಾರಾ ವುತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ತಥಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ ತಾದಿಸೋ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು ಉತ್ತಮಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅರಹತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಕ್ಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧. ದುತಿಯೇ ಸಕ್ಕಾರೇನಾತಿ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಅಥ ವಾ ಸಕ್ಕಾರೇನಾತಿ ಸಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ, ಸಕ್ಕಾರಹೇತುಕೇನ ವಾ. ಸಕ್ಕಾರಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ ಇಚ್ಛಾಪಕತಾ ಇಚ್ಛಾಚಾರೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಸಕ್ಕಾರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಅನೇಸನಂ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಇತೋ ಚುತಾ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಅಪರೇ ಯಥಾಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಮಾನಮದಮಚ್ಛರಿಯಾದಿವಸೇನ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಇತೋ ಚುತಾ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಕ್ಕಾರೇನ ಅಭಿಭೂತಾ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅಭಿಭೂತಾತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಾ. ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತಾತಿ ಖೇಪಿತಚಿತ್ತಾ, ಇಚ್ಛಾಚಾರೇನ ಮಾನಮದಾದಿನಾ ಚ ಖಯಂ ಪಾಪಿತಕುಸಲಚಿತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತಾತಿ ಪರಿತೋ ಆದಿನ್ನಚಿತ್ತಾ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಕುಸಲಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಯಥಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮನ್ತತೋ ಗಹಿತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಕ್ಕಾರೇನಾತಿ ಹೀಳೇತ್ವಾ ಪರಿಭವಿತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತಿತೇನ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಹೇತುನಾ, ಅಸಕ್ಕಾರಹೇತುಕೇನ ವಾ ಮಾನಾದಿನಾ. ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಚಾತಿ ಕೇಹಿಚಿ ಪವತ್ತಿತೇನ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಕೇಹಿಚಿ ಪವತ್ತಿತೇನ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಪಠಮಂ ಸಕ್ಕತಾ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿಯೇವ ಅಸಾರಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಸಕ್ಕತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾದಿಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಚಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಅಭಿಭೂತಾ ದೇವದತ್ತಾದಯೋ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಫಲಂ ವೇ ಕದಲಿಂ ಹನ್ತಿ, ಫಲಂ ವೇಳುಂ ಫಲಂ ನಳಂ;

ಸಕ್ಕಾರೋ ಕಾಪುರಿಸಂ ಹನ್ತಿ, ಗಬ್ಭೋ ಅಸ್ಸತರಿಂ ಯಥಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೩; ಅ. ನಿ. ೪.೬೮; ಚೂಳವ. ೩೩೫);

ಸಾಧೂನಂ ಉಪರಿ ಕತೇನ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಅಭಿಭೂತಾ ದಣ್ಡಕೀರಾಜಕಾಲಿಙ್ಗರಾಜಮಜ್ಝರಾಜಾದಯೋ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಕಿಸಞ್ಹಿ ವಚ್ಛಂ ಅವಕಿರಿಯ ದಣ್ಡಕೀ,

ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲೋ ಸಜನೋ ಸರಟ್ಠೋ;

ಕುಕ್ಕುಳನಾಮೇ ನಿರಯಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚತಿ,

ತಸ್ಸ ಫುಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪತನ್ತಿ ಕಾಯೇ.

‘‘ಯೋ ಸಞ್ಞತೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ಅವಞ್ಚಯಿ,

ಧಮ್ಮಂ ಭಣನ್ತೇ ಸಮಣೇ ಅದೂಸಕೇ;

ತಂ ನಾಳಿಕೇರಂ ಸುನಖಾ ಪರತ್ಥ,

ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಖಾದನ್ತಿ ವಿಫನ್ದಮಾನಂ’’. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೦-೭೧);

‘‘ಉಪಹಚ್ಚ ಮನಂ ಮಜ್ಝೋ, ಮಾತಙ್ಗಸ್ಮಿಂ ಯಸಸ್ಸಿನೇ;

ಸಪಾರಿಸಜ್ಜೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಮಜ್ಝಾರಞ್ಞಂ ತದಾ ಅಹೂ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೯.೯೬);

ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಅಭಿಭೂತಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಟಪುತ್ತಾದಯೋ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಉಭಯನ್ತಿ ಉಭಯೇನ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಅಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ. ಸಮಾಧಿ ನ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ನ ಚಲತಿ, ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಕಸ್ಸ ಪನ ನ ಚಲತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋ’’ತಿ. ಯೋ ಪಮಾದಕರಧಮ್ಮಾನಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರೀ ಅರಹಾ, ತಸ್ಸ. ಸೋ ಹಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ನ ವಿಕಮ್ಪತಿ. ಸುಖುಮದಿಟ್ಠಿವಿಪಸ್ಸಕನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಸುಖುಮಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತವಿಪಸ್ಸನತ್ತಾ ಸುಖುಮದಿಟ್ಠಿವಿಪಸ್ಸಕಂ. ಉಪಾದಾನಕ್ಖಯಾರಾಮನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಆರಮಿತಬ್ಬಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖಯಾರಾಮಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ದೇವಸದ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨. ತತಿಯೇ ದೇವೇಸೂತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರದೇವೇ ಚೇವ ಅಸಞ್ಞದೇವೇ ಚ ತದಞ್ಞೇಸು ಉಪಪತ್ತಿದೇವೇಸು. ದೇವಸದ್ದಾತಿ ದೇವಾನಂ ಪೀತಿಸಮುದಾಹಾರಸದ್ದಾ. ನಿಚ್ಛರನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಸಮಯಾ ಸಮಯಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಸಮಯತೋ ಸಮಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಠಿತಾ ತೇ ದೇವಾ ತಂ ಕಾಲಂ ಆಗಮ್ಮ ನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತತೋ ತಂ ಸಮಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ. ‘‘ಸಮಯಂ ಸಮಯಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ತಂ ಸಮಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಯದಾ ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ಕಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೪; ಪಾಚಿ. ೪೧೭), ‘‘ಸಮ್ಬಾಧೋ ಘರಾವಾಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೪) ಚ ಕಾಮೇಸು ಘರಾವಾಸೇ ಚ ಆದೀನವಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಾ ಚ ಸುದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ. ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನಮತಿ. ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೋ, ಸಾವಕಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀ. ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಂ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಮಾರಮ್ಭೋ. ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾತಿ ಕೇಸೇ ಚ ಮಸ್ಸುಞ್ಚ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಅಪನೇತ್ವಾ. ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾತಿ ಕಸಾಯೇನ ರತ್ತತಾಯ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಚೇವ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಚ. ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚೇತೇತೀತಿ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚೇತೇತಿ ಪಕಪ್ಪೇತಿ, ಪಬ್ಬಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅಗಾರಸ್ಸ ಹಿತಂ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಂ ಅಗಾರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಞ್ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಅನಗಾರಿಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ.

ಮಾರೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೇನ. ಸಙ್ಗಾಮಾಯ ಚೇತೇತೀತಿ ಯುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಾರಂ ಅಭಿವಿಜೇತುಂ ಸನ್ನಯ್ಹತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋಪಿ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ಉಪಕ್ಕಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ಮಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೇನಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಂ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಂ ಕರಿಸ್ಸತೇವಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖುರಗ್ಗತೋ ವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತೋ ಪರಿಸೋಧೇನ್ತೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಾನಂ ವಸೇನ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ ಪರಿಪಾತೇತಿ ನಾಮ, ನ ಯುಜ್ಝತಿ ನಾಮ ಸಮ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಗಾಮಾಯ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ.

ಸತ್ತನ್ನನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸತ್ತನ್ನಂ, ಪಭೇದತೋ ಪನ ತೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ. ಏವಂ ಪಭೇದತೋ ಸತ್ತತಿಂಸವಿಧಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸತ್ತೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತನ್ನ’’ನ್ತಿ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ, ಬೋಧಿಕೋಟ್ಠಾಸಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಬೋಧಿಪಕ್ಖವನ್ತಾನಂ, ಬೋಧಿಪಕ್ಖೇ ವಾ ನಿಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಪರಿಯಾಯೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪನ ತೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯಾತಿ ಕಾಮಾಸವಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ. ಆಸವೇಸು ಹಿ ಖೀಣೇಸು ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಣಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಅನಾಸವನ್ತಿ ಆಸವವಿರಹಿತಂ. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚೇತೋವಚನೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ರಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯೋ ಹಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಾಧಿ, ತದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಾ ಹಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಞಾ, ತದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೬).

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಮಥಫಲಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಫಲಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾಯೇವ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಞತ್ವಾ. ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ತಮೇವ ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸಂ ಅಭಿವಿಜಿಯ ಅಜ್ಝಾವಸತೀತಿ ಮಾರಂ ಅಭಿವಿಜಿನಿತ್ವಾ ವಿಜಿತವಿಜಯತ್ತಾ ತೇನ ಕತಸಙ್ಗಾಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸೀಸಭೂತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ, ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಆವಸತಿ, ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಇಮೇ ಚ ದೇವಸದ್ದಾ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೇಸು ದೇವೇಸು ಪವತ್ತನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸದೇವೇಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣಮಹತ್ತೇನ ಮಹನ್ತಂ. ವೀತಸಾರದನ್ತಿ ಸಾರಜ್ಜಕರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ವಿಗತಸಾರಜ್ಜಂ ಅಪಗತಮಙ್ಕುಭಾವಂ. ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೀಸು ಅಸ್ಸಾಜಾನೀಯಾದಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೇಸು ಆಜಾನೀಯಭೂತಾ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ. ದುಜ್ಜಯಮಜ್ಝಭೂತಿ ಪಚುರಜನೇಹಿ ಜೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಕಿಲೇಸವಾಹಿನಿಂ ಅಭಿಭವಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿ. ‘‘ಅಜ್ಜಯೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಜಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೇತ್ವಾನ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅನಾವರನ್ತಿ ಲೋಕತ್ತಯಾಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ ದಿಯಡ್ಢಸಹಸ್ಸಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಆವರಿತುಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚ ಅನಾವರಂ, ಮಚ್ಚುನೋ ಮಾರಸ್ಸ ಸೇನಂ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಜೇತ್ವಾ ಯೋ ತ್ವಂ ದುಜ್ಜಯಂ ಅಜಯಿ, ತಸ್ಸ ನಮೋ, ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಹಿ-ಇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಏತಂ ಪತ್ತಮಾನಸಂ ಅಧಿಗತಾರಹತ್ತಂ ಖೀಣಾಸವಂ ದೇವತಾನಮಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ. ಕಿಂ ಪನ ಏತಂ ಕಾರಣಂ? ನಮುಚಿಸೇನಾವಿಜಯೇನ ಪತ್ತಮಾನಸತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತಂ ದೇವತಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ಫಲತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೇನ ಮಚ್ಚುವಸಂ ವಜೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞಸ್ಸ ಪಣಿಧಾಯ ಗವೇಸನ್ತಾಪಿ ದೇವಾ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೇನ ಸೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಮರಣಸ್ಸ ವಸಂ ವಜೇ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೀತಿ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪಞ್ಚಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩. ಚತುತ್ಥೇ ಯದಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ದೇವೋತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವೋ. ತಯೋ ಹಿ ದೇವಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ, ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ. ತೇಸು ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ನಾಮ ರಾಜಾನೋ ಖತ್ತಿಯಾ. ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತದುಪರಿದೇವಾ. ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವಾ. ಇಧ ಪನ ಕಾಮಾವಚರದೇವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೇವೋತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವೋ’’ತಿ. ದೇವಕಾಯಾತಿ ದೇವಸಮೂಹತೋ, ದೇವಟ್ಠಾನತೋ ವಾ, ದೇವಲೋಕತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮೂಹನಿವಾಸವಾಚಕೋ ಹಿ ಅಯಂ ಕಾಯಸದ್ದೋ. ಚವನಧಮ್ಮೋತಿ ಮರಣಧಮ್ಮೋ, ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಉಪಟ್ಠಿತಮರಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಿತಮರಣಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಮರಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಕಾಸಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಾಲಾ ಮಿಲಾಯನ್ತೀತಿ ತೇನ ಪಿಳನ್ಧಿತಮಾಲಾ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ ಆತಪೇ ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ಮಿಲಾತಾ ವಿಹತಸೋಭಾ ಹೋನ್ತಿ.

ವತ್ಥಾನಿ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸರದಸಮಯೇ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ಆಕಾಸೇ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಕ್ಕಮಾನಬಾಲಸೂರಿಯಸದಿಸಪ್ಪಭಾನಿ ನಾನಾವಿರಾಗವಣ್ಣಾನಿ ತೇನ ನಿವತ್ಥಪಾರುತವತ್ಥಾನಿ ತಂ ಖಣಂಯೇವ ಕದ್ದಮೇ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮದ್ದಿತಾನಿ ವಿಯ ವಿಹತಪ್ಪಭಾನಿ ಮಲಿನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಜಾತಿಮಣಿ ವಿಯ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯರಚಿತಸುವಣ್ಣಪಟಿಮಾ ವಿಯ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಸೇದಮಲಜಲ್ಲಿಕಾರಹಿತಸರೀರಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಭೋಹಿ ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಧಾರಾ ಸನ್ದನ್ತಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕಚ್ಛೇಹಿಯೇವ, ಸಕಲಸರೀರತೋಪಿ ಪನಸ್ಸ ಸೇದಜಲಕಣ್ಣಿಕಾ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವ, ಯೇನ ಆಮುತ್ತಮುತ್ತಾಜಾಲಗವಚ್ಛಿತೋ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಹೋತಿ.

ಕಾಯೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣಿಯಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಥಾನುಭಾವಂ ಏಕಯೋಜನಂ ದ್ವಿಯೋಜನಂ ಯಾವ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪದೇಸಂ ಆಭಾಯ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ ಕಾಯೋ ಹೋತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಪಾಲಿಚ್ಚಾದಿವಿರಹಿತೋ, ನ ಸೀತಂ ನ ಉಣ್ಹಂ ಉಪಘಾತಕಂ, ದೇವಧೀತಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ದೇವಪುತ್ತೋ ವೀಸತಿವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕೋ ವಿಯ, ತಂ ಖಣಂಯೇವ ನಿಪ್ಪಭೇ ನಿತ್ತೇಜೇ ಕಾಯೇ ವಿರೂಪಭಾವೋ ಅನುಪವಿಸತಿ ಸಣ್ಠಾತಿ.

ಸಕೇ ದೇವೋ ದೇವಾಸನೇ ನಾಭಿರಮತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಚ್ಛರಾಗಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕೀಳನಪರಿಚರಣಕದಿಬ್ಬಾಸನೇ ನ ರಮತಿ, ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾದಂ ಲಭತಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ಸತ್ತಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ಮರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ. ಸೋ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಏವರೂಪಾಯ ನಾಮ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಬಲವಸೋಕಾಭಿಭೂತೋ ಹೋತಿ. ತೇನಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಗತ್ತೇಹಿ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅಪರಿಚಿತದುಕ್ಖೋ ತಂ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಏಕಚ್ಚೋ ‘‘ದಯ್ಹಾಮಿ ದಯ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಕನ್ದನ್ತೋ ಪರಿದೇವನ್ತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ಅಲಭನ್ತೋ ವಿಜಪ್ಪನ್ತೋ ವಿಲಪನ್ತೋ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಆಹಿಣ್ಡತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ವಿಕಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋಪಿ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖಂ ಅಸಹನ್ತೋ ವಿಹಞ್ಞಮಾನೋ ವಿಚರತಿ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಮಹಾಪುಞ್ಞಾನಂ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂಯೇವ ಉಕ್ಕಾಪಾತಭೂಮಿಚಾಲಚನ್ದಗ್ಗಾಹಾದೀನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ; ಏವಮೇವ ಮಹೇಸಕ್ಖದೇವಾನಂಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಚ ತಾನಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ಮರಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ದೇವಾ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇ. ತತ್ಥ ಯೋ ಮನ್ದೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಇದಾನಿ ಕೋ ಜಾನಾತಿ, ‘ಕುಹಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ ಭಾಯತಿ. ಯೋ ಪನ ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ, ಸೋ ‘‘ಬಹುಂ ಮಯಾ ದಾನಂ ದಿನ್ನಂ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತಂ, ಪುಞ್ಞಂ ಉಪಚಿತಂ, ಇತೋ ಚುತಸ್ಸ ಮೇ ಸುಗತಿಯೇವ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ’’ತಿ ನ ಭಾಯತಿ ನ ವಿಕಮ್ಪತಿ. ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದೇವತಾ ನನ್ದನವನಂ ಪವೇಸೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬದೇವಲೋಕೇಸು ನನ್ದನವನಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ.

ತೀಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಅನುಮೋದೇನ್ತೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಹಿ ತೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಅನುಮೋದೇನ್ತಿ, ಮೋದಂ ಪಮೋದಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಅಸ್ಸಾಸೇನ್ತಿ, ಅಭಿವದನವಸೇನ ವಾ ತಂಖಣಾನುರೂಪಂ ಪಮೋದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅನುಮೋದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಓವದನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇತೋತಿ ದೇವಲೋಕತೋ. ಭೋತಿ ಆಲಪನಂ. ಸುಗತಿನ್ತಿ ಸುನ್ದರಗತಿಂ, ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ. ಗಚ್ಛಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪೇಹಿ.

ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ಏವಂ ತದಾ ತೇಹಿ ದೇವೇಹಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಇತೋ ಭೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬವಚನೇ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞತರೋ ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಅಪಾಕಟೋ ತಸ್ಸಂ ಪರಿಸಾಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅನುಸನ್ಧಿಕುಸಲೋ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಏತೇ ಸುಗತಿಆದಯೋ ಭಗವತಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ ಅವಿಭೂತಾ, ಹನ್ದ ತೇ ವಿಭೂತತರೇ ಕಾರಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತಂ ‘‘ಕಿಂನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ. ಸದ್ಧಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಪಟಿಲಾಭಕಾರಣತೋ ದೇವೂಪಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಚ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ದೇವಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ದೇವಾನಂ ಸುಗತಿಗಮನಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ.

ಸುಗತಿಗಮನಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ‘‘ಸುಗತಿಗಮನ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಕಥಿತಂ, ವಣ್ಣಿತಂ ಥೋಮಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ತೇನ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಲಭನಕಿರಿಯಾ ಆಮಸೀಯತಿ, ಯೋ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನುಸ್ಸಭೂತೋತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದುಲ್ಲಭಾ ಸವನಾಯ, ನ ತಥಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ’’ತಿ. ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇತಿ ತಥಾಗತೇನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೇ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹೇ ಸಾಸನೇ. ತಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ, ಆಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಂ ವಿನೇತೀತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಧಮ್ಮೇನೇವ ವಾ ವಿನಯೋ, ನ ದಣ್ಡಸತ್ಥೇಹೀತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಧಮ್ಮಯುತ್ತೋ ವಾ ವಿನಯೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಧಮ್ಮಾಯ ವಾ ಸಹ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾಯ ವಿನಯೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಪವತ್ತೋ ವಿನಯೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಧಮ್ಮೋ ವಾ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿನಯೋ, ನ ತಕ್ಕಿಯಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲೇ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬವಿಸಯಭೂತೇ ವಾ ಪವತ್ತೋ ವಿನಯೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ.

ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸದ್ಧೋ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇ ಆರಾಧೇಸ್ಸತಿ. ಸುಲದ್ಧಲಾಭಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಖೇತ್ತವತ್ಥಾದಿಲಾಭೋ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಭೋಗಸುಖಂ ಆವಹತಿ, ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಧನದಾಲಿದ್ದಿಯಂ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಮುತ್ತಾದಿರತನಪಟಿಲಾಭಹೇತು ಹೋತಿ, ಲೋಕಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಆವಹತಿ; ಏವಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸದ್ಧಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಂ ವಿಪಾಕಸುಖಮಾವಹತಿ, ಸದ್ಧಾಧುರೇನ ಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಜಾತಿಜರಾದಿದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಗುಣದಾಲಿದ್ದಿಯಂ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿರತನಪಟಿಲಾಭಹೇತು ಹೋತಿ, ಲೋಕಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಆವಹತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸದ್ಧೋ ಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಯಸೋ ಭೋಗಸಮಪ್ಪಿತೋ;

ಯಂ ಯಂ ಪದೇಸಂ ಭಜತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪೂಜಿತೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೦೩);

ಏವಂ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಸುಲದ್ಧಲಾಭತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೋ ಅನುಗಾಮಿಕೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಹೇತು, ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಚ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿಧನಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಸದ್ಧೋಯೇವ ಹಿ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಳಾರುಳಾರವಿತ್ತೂಪಕರಣಾನಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥಮೇವ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ಅಸ್ಸದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ತಾನಿ ಅನತ್ಥಾವಹಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚಾತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸುಲದ್ಧಲಾಭತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಸದ್ಧಾ ಬನ್ಧತಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಂ’’. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೯).

‘‘ಸದ್ಧಾ ದುತಿಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೬, ೫೯).

‘‘ಸದ್ಧೀಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೩; ಸು. ನಿ. ೧೮೪).

‘‘ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ ಮಹಾನಾಗೋ’’ತಿ ಚ. (ಅ. ನಿ. ೬.೪೩; ಥೇರಗಾ. ೬೯೪).

‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜಂ ತಪೋ ವುಟ್ಠೀ’’ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೯೭; ಸು. ನಿ. ೭೭).

‘‘ಸದ್ಧೇಸಿಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭) ಚ.

‘‘ಸದ್ಧಾಯ ತರತಿ ಓಘ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬) –

ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸದ್ಧಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಯಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಾಸನೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಯಾ, ತಂ ಸದ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ. ಮೂಲಜಾತಾತಿ ಜಾತಮೂಲಾ. ಕಿಂ ಪನ ಸದ್ಧಾಯ ಮೂಲಂ ನಾಮ? ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಓಕಪ್ಪನಹೇತುಭೂತೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ. ಅಪಿಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಸೇವನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಕೇನಚಿ ಅಕಮ್ಪನೀಯಭಾವೇನ ಅವಟ್ಠಿತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದಳ್ಹಾ ಅಸಂಹಾರಿಯಾ’’ತಿ. ದಳ್ಹಾತಿ ಥಿರಾ. ಅಸಂಹಾರಿಯಾತಿ ಕೇನಚಿ ಸಂಹರಿತುಂ ವಾ ಹಾಪೇತುಂ ವಾ ಅಪನೇತುಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ. ಇತಿ ತೇ ದೇವಾ ತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಮಧಿಗಮಂ ಆಸೀಸನ್ತಾ ಏವಂ ವದನ್ತಿ. ಅತ್ತನೋ ದೇವಲೋಕೇ ಕಾಮಸುಖೂಪಭೋಗಾರಹಮೇವ ಹಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಂ ತೇ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಹಿ, ದೇವ, ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಮರಣಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚವತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ. ಅನುಮೋದತನ್ತಿ ಅನುಮೋದನ್ತಾನಂ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಹಬ್ಯತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸಹಭಾವಂ. ಸಹ ಬ್ಯೇತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹಪವತ್ತನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ. ನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಭವೇಯ್ಯ. ಯಾವಜೀವನ್ತಿ ಯಾವ ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಬಹುಂ ಉಳಾರಂ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ ಕರಣವಸೇನ ಪಮಾಣರಹಿತಂ. ನಿರೂಪಧಿನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಧಿರಹಿತಂ, ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ನಿಮ್ಮಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ದೇವಾ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಮಲೋಕಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ, ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ಇತೋ ದೇವಲೋಕತೋ ಚುತೋ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಂ ಸಬ್ಬಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಪಹಾಯ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುಚರಿತಂ ಉಳಾರಂ ವಿಪುಲಂ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಆಗತಸದ್ಧೋ ಭವಾಹೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪಠಮಮಗ್ಗಂ ದುತಿಯಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ವಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅನತಿವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿರೂಪಧಿ’’ನ್ತಿಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಪಮಾಣಕರಾನಂ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಓಳಾರಿಕಕಾಮರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಚ್ಛೇದೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಸತ್ತಮಭವತೋ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಖನ್ಧೂಪಧಿಸ್ಸ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಕಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧಿಸ್ಸ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸೂಪಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನೇನ ತೇಸಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ನಿರುಪಧಿಸಙ್ಖಾತನಿಬ್ಬಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ನಿರುಪಧೀತಿ.

ಏವಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಅಪಾಯದ್ವಾರಪಿಧಾಯಕಂ ಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ ಓಪಧಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಓಪಧಿಕನ್ತಿ ಉಪಧಿವೇಪಕ್ಕಂ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಧೀತಿ ಹಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸನ್ತೇಕಚ್ಚಾನಿ ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿತಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೧೦). ಕಾಮಗುಣಾಪಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಉಪಧೀಹಿ ನರಸ್ಸ ಸೋಚನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨; ಸು. ನಿ. ೩೪). ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪಧಿ, ಅತ್ತಭಾವೋ ಕಾಮಗುಣಾ ಚ. ಉಪಧಿಕರಣಂ ಸೀಲಂ ಏತಸ್ಸ, ಉಪಧಿಂ ವಾ ಅರಹತೀತಿ ಓಪಧಿಕಂ, ಪುಞ್ಞಂ, ತಂ ಬಹುಂ ಉಳಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಕಥಂ? ದಾನೇನ. ದಾನಞ್ಹಿ ಇತರೇಹಿ ಸುಕರನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ದಾನೇನಾತಿ ವಾ ಪದೇನ ಅಭಯದಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಆಮಿಸದಾನಮೇವಾತಿ ಸೀಲಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ದೇವಾ ಅಸುರಕಾಯಹಾನಿಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ದೇವಕಾಯಪಾರಿಪೂರಿಞ್ಚ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮಚ್ಚೇ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ನಿವೇಸಯಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮದಾನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತಿ. ಯದಾ ವಿದೂತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ದೇವಾ ದೇವಂ ಚವನ್ತಂ ವಿದೂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ತದಾ ಇಮಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಮ್ಯತಾಯ ‘‘ದೇವ, ಇಮೇ ದೇವಕಾಯೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಏಹಿ ಆಗಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ ಚ ಅನುಮೋದೇನ್ತೀತಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಬಹುಜನಹಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೪. ಪಞ್ಚಮೇ ಲೋಕೇತಿ ಏತ್ಥ ತಯೋ ಲೋಕಾ – ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ, ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ. ತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದಿಭೇದೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಉಭಯೇಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ. ತೇಸು ಸತ್ತಲೋಕೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೇತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ತತ್ಥಾಪಿ ನ ದೇವಲೋಕೇ, ನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ, ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ. ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇಪಿ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ. ತತ್ರಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು, ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಗಜಙ್ಗಲಂ ನಾಮ ನಿಗಮೋ, ತಸ್ಸ ಅಪರೇನ ಮಹಾಸಾಲಾ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ; ಪುರತ್ಥಿಮದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ ಸಲ್ಲವತೀ ನಾಮ ನದೀ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ; ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ ಸೇತಕಣ್ಣಿಕಂ ನಾಮ ನಿಗಮೋ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ; ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಥೂಣಂ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ; ಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ ಉಸಿರದ್ಧಜೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಓರತೋ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೫೯) ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಆಯಾಮತೋ ತಿಯೋಜನಸತೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಯೋಜನಸತೇ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ನವಯೋಜನಸತೇ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಥಾಗತೋ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತಥಾಗತೋವ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಅಸೀತಿಮಹಾಥೇರಾ ಬುದ್ಧಮಾತಾ ಬುದ್ಧಪಿತಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ ಏತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ತಥಾಗತವಾರೇಯೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥಕವಸೇನ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಇತರೇಸು ಏಕದೇಸವಸೇನ.

ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕತವಚನಮೇವ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾ ಬಹುಜನಹಿತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವರೂಪಞ್ಹೇತ್ಥ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ.

ಅಪಿಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಬುದ್ಧಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ, ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ, ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ, ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಂ ಚರನ್ತೋ, ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಂ, ಬುದ್ಧತ್ಥಚರಿಯಂ ಕೋಟಿಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ, ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ತುಸಿತಭವನೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ, ತತೋ ಓತರಿತ್ವಾ ಚರಿಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ, ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ ವಸನ್ತೋ, ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ, ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತೋ, ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರುಯ್ಹ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತೋ, ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಅನೇಕಾಕಾರಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಯಾವ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಾವಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಹೇವ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಕಲೋಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣರಾಸಿ ಆಗತೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಇಧ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಸಾವಕೋಪಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ ಹೇತುಭೂತೇ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮ್ಭರನ್ತೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗಂ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಂ ಗತಪಚ್ಚಾಗತವತ್ತಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಚರಿಮಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚೇತಯಮಾನೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸೀಲಾದೀನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಧುತಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಮಾನೋ ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಞಾಣಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ. ಸೇಕ್ಖೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಪಠಮಫಲಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿಆದೀಸು ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಹಿತತ್ಥಾಯ. ಬಹುಜನಸುಖಾಯಾತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸುಖತ್ಥಾಯ. ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯಾತಿ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಕತರಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸಾತಿ? ಯೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಅಮತಪಾನಂ ಪಿವತಿ, ತಸ್ಸ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಪ್ಪಮುಖಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯೋ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂಸು. ಏವಂ ಯಾವ ಸುಭದ್ದಪರಿಬ್ಬಾಜಕವಿನಯನಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಗಣನಾ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯಂ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಂ, ಚೂಳರಾಹುಲೋವಾದಂ, ಸಮಚಿತ್ತದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಅಭಿಸಮಯಂ ಪತ್ತಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಅಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ. ಸಾವಕಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತೋ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀಹಿ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಾದೀಹಿ ಚ ದೇಸಿತದೇಸನಾಯ ಪಟಿವೇಧಪ್ಪತ್ತಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ, ಅಪರಭಾಗೇ ಚ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ದೇಸಿತದೇಸನಾಯ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ, ಯಾವಜ್ಜತನಾ ಇತೋ ಪರಂ ಅನಾಗತೇ ಚ ಸಾಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗೇಸು ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಾನಂ ವಸೇನಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚ ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಹಿತತ್ಥಾಯ, ನೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಹಿತೂಪದೇಸಕೋತಿ. ಬಹುಜನಸುಖಾಯಾತಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಸುಖತ್ಥಾಯ, ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕರಣಸುಖಸಮ್ಪದಾಯಕೋತಿ. ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪನತ್ಥಾಯ, ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿಯ ಲೋಕಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಾ ಗೋಪಿತಾತಿ. ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಇಧ ದೇವಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮಾಯ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಪಠಮವಾರೇ, ದುತಿಯತತಿಯವಾರೇಸು ಪನ ಅರಹತೋ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಮತ್ಥಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹಿತಾಯಾತಿ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ಉತ್ತರಿಂ ಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸುಖಾಯಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಸುಖಾಭಾವತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಚೇವ ಆಯತಿಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫; ಅ. ನಿ. ೫.೨೭; ವಿಭ. ೮೦೪).

ತಥಾಗತೋತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ. ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿಆದೀಸು ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೪ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯೇನ, ಛಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ, ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ ಆಗತಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ, ಸೀಲಸಂವರಾದೀಹಿ, ಪನ್ನರಸಹಿ ಚರಣಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ, ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾ ಚ ಸುಗತೋ. ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉತ್ತರೋತಿ ಅನುತ್ತರೋ. ಪುರಿಸದಮ್ಮೇ ಪುರಿಸವೇನೇಯ್ಯೇ ಸಾರೇತಿ ವಿನೇತೀತಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೨-೧೩೩) ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಆದಿ…ಪೇ… ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಸತ್ತೇಸು ಕಾರುಞ್ಞಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹಿತ್ವಾಪಿ ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಪ್ಪಕಾರಮೇವ ದೇಸೇತಿ. ಕಥಂ? ಏಕಗಾಥಾಪಿ ಹಿ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತ್ತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಠಮಪಾದೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾ, ದುತಿಯತತಿಯೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ. ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ನಿದಾನೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ನಿಗಮನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸೇಸೇನ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ. ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ಪಠಮೇನ ಅನುಸನ್ಧಿನಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸೇಸೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ. ಸಕಲೋಪಿ ವಾ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ತಥತ್ತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ಸುಯ್ಯಮಾನೋ ಚೇಸ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಸವನೇನಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಸುಖಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ತಥಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇನಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ನಾಥಪ್ಪಭವತ್ತಾ ಚ ಪಭವಸುದ್ಧಿಯಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಅತ್ಥಸುದ್ಧಿಯಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಆದಿ…ಪೇ… ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ, ನಾನಾನಯೇಹಿ ದೀಪೇತಿ, ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಸಙ್ಕಾಸನ, ಪಕಾಸನ, ವಿವರಣ, ವಿಭಜನ, ಉತ್ತಾನೀಕರಣ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ವಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ವಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತೋ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಂ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋ ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಗಮ್ಭೀರಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಉತ್ತಾನಪದತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಉಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಅಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಅಪಿಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋ ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇಹಿ ಸೇಟ್ಠೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬತೋ ತೇಸಂ ಚರಿಯಭಾವತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ…ಪೇ… ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಠಮೋತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತಮಭಾವತೋ ಚ ಪಠಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ.

ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ಥು ಸಾವಕೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸವನನ್ತೇ ಜಾತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸದಿಸೋ ಸಾವಕೋ, ನ ಪೂರಣಾದಿ ವಿಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ಸತ್ಥು ಸಾವಕೋ. ಪಾಟಿಪದೋತಿ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ ಭವೋತಿ ಪಾಟಿಪದೋ, ಅನಿಟ್ಠಿತಪಟಿಪತ್ತಿಕಿಚ್ಚೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಬಹುಂ ಸುತೋ ಏತೇನಾತಿ ಬಹುಸ್ಸುತೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಸೀಲೇನ ಚೇವ ಆರಞ್ಞಿಕಙ್ಗಾದಿಧುತಙ್ಗವತೇಹಿ ಚ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಸೀಲವತೂಪಪನ್ನೋ. ಇತಿ ಭಗವಾ ‘‘ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾ ನಾಮ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಸಾ ಚ ಇಮೇಸು ಏವ ತೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಸು ತಸ್ಸನ್ವಯೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ಥು ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚ ಅನುಗಮನೇನ ತಸ್ಸನ್ವಯೋ ಅನುಜಾತೋ. ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಧಮ್ಮಾಲೋಕಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಭಾಯ ಕರಣತೋ ಪಭಙ್ಕರಾ. ಧಮ್ಮಮುದೀರಯನ್ತಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಾ. ಅಪಾಪುರನ್ತೀತಿ ಉಗ್ಘಾಟೇನ್ತಿ. ಅಮತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ. ದ್ವಾರಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ. ಯೋಗಾತಿ ಕಾಮಯೋಗಾದಿತೋ. ಸತ್ಥವಾಹೇನಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ಥವಾಹನತೋ ಭವಕನ್ತಾರನಿತ್ಥರಣತೋ ಸತ್ಥವಾಹೋ, ಭಗವಾ, ತೇನ ಸತ್ಥವಾಹೇನ. ಸುದೇಸಿತಂ ಮಗ್ಗಮನುಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ತೇನ ಸಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ತಸ್ಸ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೫. ಛಟ್ಠೇ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅಸುಭಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವಸೇನ ಚೇವ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸಂಹರಣವಸೇನ ಚ ಕಾಯಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಂ ಅಸುಭಾಕಾರಂ ಅನುಪಸ್ಸಕಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತೀತಿ ಆನಾಪಾನೇ ಸತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಆನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ನೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ. ಪಾನನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾಸೋ, ನೋ ಅಸ್ಸಾಸೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೦).

ವೋತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಪರಿಮುಖನ್ತಿ ಅಭಿಮುಖಂ. ಸೂಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಚ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೂತಿ. ಅಥ ವಾ ಪರಿಮುಖನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ – ‘‘ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ಮುಖನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೪). ಇಮಿನಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಸೋಳಸಪ್ಪಭೇದಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ರಾಗಚರಿತವಿತಕ್ಕಚರಿತಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಪಟಿಕೂಲಮನಸಿಕಾರಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಉಪದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹುತ್ವಾ, ಅಭಾವತೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಯೋಗತೋ, ತಾವಕಾಲಿಕತೋ, ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರೋ, ತಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ. ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ. ತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ಅಸುಭಕಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ, ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ ಚ ಆನಾಪಾನಕಥಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಕಥಾ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೭-೭೪೦) ಕಥಿತಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಂ ಫಲವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಭಾಯ ಧಾತುಯಾತಿ ಸುಭಭಾವೇ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ಸೋ ಕೇಸಾದೀಸು ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ವಾ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅಧಿಗತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಸುಭಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೩; ಉದಾ. ೩೧). ಬಾಹಿರಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ ಚ ಬಾಹಿರಾ ಬಹಿಭೂತಾ. ವಿತಕ್ಕಾಸಯಾತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ. ತೇ ಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಆಸಯಾನುಗತಾ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ವಿತಕ್ಕಾಸಯಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ ಏವಾತಿ ತದವಸೇಸಾ ವಿತಕ್ಕಾ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ದುಕ್ಖಭಾಗಿಯಾ, ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾ ವಾ. ತೇ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ, ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋ, ಜನಪದವಿತಕ್ಕೋ, ಅಮರಾವಿತಕ್ಕೋ, ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠ, ಕಾಮವಿತಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನವವಿಧಾ ಮಹಾವಿತಕ್ಕಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ. ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಗತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೩; ಉದಾ. ೩೧).

ಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ಯಾ ಸಚ್ಚಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಿನೀ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಕಾರೀ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ವಿಹರತಂ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ. ಇದಂ ಕಿರ ಭಗವತಾ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತೇಭೂಮಕೇಸು ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಯದಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೀಯತಿ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ವಿಹರತಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ವಿಹರತನ್ತಿ ಇದಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತೇಸಂ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಇತರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫). ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ, ಮೇಘಿಯ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞೀ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಆನಾಪಾನೇ ಪಟಿಸ್ಸತೋತಿ ಆನಾಪಾನನಿಮಿತ್ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸತೋ, ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಆತಾಪೀ ಸಬ್ಬದಾತಿ ಅನ್ತರಾವೋಸಾನಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಸತತಂ ಆತಾಪೀ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ತತೋ ಏವ ಯತೋ ವಾಯಮಮಾನೋ, ನಿಯತೋ ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೇನ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೬. ಸತ್ತಮೇ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮೋ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಆದಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ. ಅಯಮನುಧಮ್ಮೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಸಭಾವೋ ಪತಿರೂಪಸಭಾವೋ ಹೋತಿ. ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾಯಾತಿ ಕಥನಾಯ. ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪನ್ನೋಯನ್ತಿ ಯನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇನ ಅನುಧಮ್ಮೇನ ತಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ತತೋನಿದಾನಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ. ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಭಾಸನಂ, ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ಚ ವಿತಕ್ಕನಂ ತದುಭಯಾಭಾವೇ ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಥಾರೂಪೋ ಅಯನ್ತಿ ಕಥನಾಯಾನುರೂಪಹೇತು ಅನುಚ್ಛವಿಕಕಾರಣಂ. ಭಾಸಮಾನೋ ಧಮ್ಮಂಯೇವ ಭಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಚೇ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಧಮ್ಮಂಯೇವ ಕಥೇಯ್ಯ, ನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಮಹಿಚ್ಛತಾದಿಅಧಮ್ಮಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಾಯಂ ಕಥಾ ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿಕಾ ಚೇತೋವಿವರಣಸಪ್ಪಾಯಾ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಉಪಸಮಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಕಥಾ, ಪವಿವೇಕಕಥಾ, ಅಸಂಸಗ್ಗಕಥಾ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಕಥಾ, ಸೀಲಕಥಾ, ಸಮಾಧಿಕಥಾ, ಪಞ್ಞಾಕಥಾ, ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಕಥಾ, ಏವರೂಪಾಯ ಕಥಾಯ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೀ ಅಕಸಿರಲಾಭೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೩; ಉದಾ. ೩೧).

ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿಕಾಯ ಕಥಾಯ ಲಾಭೀ ಏವ ಹಿ ತಂ ಭಾಸೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಿಂ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ‘‘ಸೀಲಾದಿಪಟಿಪದಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಅಭಿವಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಪನ ವಿತಕ್ಕೋ ಸೀಲಾದೀನಂ ಅನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಅನುಬ್ರೂಹನವಸೇನ ಹಾನಭಾಗಿಯಭಾವಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಭಾವೇಪಿ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತಞ್ಚ ಪಾಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನೋ ಅಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕನ್ತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನೋ ವಿತಕ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದುಭಯಂ ವಾ ಪನಾತಿ ಯದೇತಂ ಪರೇಸಂ ಅನುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಭಾಸನಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಪನ ತಂ ಉಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ. ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ತಥಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಉದಾಸೀನೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಮೇವ ಅನುಬ್ರೂಹನ್ತೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ, ಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಮೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ. ವಿಪಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥಪಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಯಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೀಯತಿ, ತಾವ ಯಥಾ ತಂ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ಪಸನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ, ತಥಾ ವಿಹರೇಯ್ಯ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೋ ಆರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆರಾಮೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಾರಾಮೋ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ರತೋತಿ ಧಮ್ಮರತೋ. ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಚಿನ್ತನತೋ ಧಮ್ಮಂ ಅನುವಿಚಿನ್ತಯಂ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ, ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಉಪರೂಪರಿಭಾವನಾವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ದೇಸನಾವಸೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೋ ಆರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆರಾಮೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಾರಾಮೋ. ತಥೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ರತೋ ಅಭಿರತೋತಿ ಧಮ್ಮರತೋ. ತೇಸಂಯೇವ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸನ್ತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಓಕಾಸಂ ಅದತ್ವಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಧಮ್ಮಂಯೇವ ಅನುವಿಚಿನ್ತನತೋ ಧಮ್ಮಂ ಅನುವಿಚಿನ್ತಯಂ. ತದುಭಯಂ ವಾ ಪನ ಓಳಾರಿಕತೋ ದಹನ್ತೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಮೇವ ಉಪರೂಪರಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಅನುಬ್ರೂಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮಾತಿ ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಚ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚರಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚರಂ ವಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವಸೇನ ಚಙ್ಕಮನವಸೇನ ಚ ಚರನ್ತೋ ವಾ. ಯದಿ ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ, ಉದ ವಾ ಸಯನ್ತಿ ಸಯನ್ತೋ ವಾ. ಏವಂ ಚತೂಸುಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಸು. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾನಂ ವೂಪಸಮನವಸೇನ ಪಜಹನವಸೇನ ಸಮಯಂ ಸಮೇನ್ತೋ. ಸನ್ತಿಮೇವಾಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅನ್ಧಕರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೭. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ ವಿತಕ್ಕಾ. ಅನ್ಧಕರಣಾತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಸ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನನಿವಾರಣೇನ ಅನ್ಧಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ಧಕರಣಾ. ನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅಚಕ್ಖುಕರಣಾ. ಅಞ್ಞಾಣಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞಾಣಕರಣಾ. ಪಞ್ಞಾನಿರೋಧಿಕಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಞ್ಞಾ, ಝಾನಪಞ್ಞಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ನಿರೋಧೇನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಞಾನಿರೋಧಿಕಾ. ಅನಿಟ್ಠಫಲದಾಯಕತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಘಾತಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕಾ. ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಸಂವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ಅನಿಬ್ಬಾನಸಂವತ್ತನಿಕಾ.

ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋತಿ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಪವತ್ತತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ. ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ಇಮೇ ದ್ವೇ ಚ ಸತ್ತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಹಿ ಪಿಯಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪಿಯೇ ಅಮನಾಪೇ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನಾಸನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತು ವಾ ಬಜ್ಝನ್ತು ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತು ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತನಕಾಲೇ ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಇಮೇಯೇವ ಪನ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಯೋ. ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ –

‘‘ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತು. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ದಸಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ ಪಟಿಘಾತೋ…ಪೇ… ಅನತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಣಿನಾ ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ ವಾ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಸತ್ಥೇನ ವಾ ರಜ್ಜುಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಸತ್ತೇ ವಿಹೇಠೇತಿ, ಅಯಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೮೨, ೯೧೦) –

ಆಗತತ್ತಾ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ.

ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ಚ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಇತರಾ ದ್ವೇಪಿ ಗಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತತೋ ಪನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು, ಅಯಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ನಾಮ. ಕಾಮಧಾತುಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಪನ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಟ್ಠಾನೇ, ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಂ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾವ ಅವಸೇಸಂ ಕಾಮಧಾತು ನಾಮಾತಿ ಕಥೇಸೀತಿ ಅಯಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಕಥಾ ನಾಮ.

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಅಸುಭಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ, ಅಸುಭಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತಿ, ಮೇತ್ತಾಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಅವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಕರುಣಾಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೋ, ತಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಯದಾ ಪನ ಅಲೋಭೋ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ಮೇತ್ತಾ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ಕರುಣಾ ಸೀಸಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ದ್ವೇ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಇಮೇಯೇವ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚ ನಾನಾಕರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾದಯೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ –

‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು. ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯನಾ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು. ಅವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತು. ಯಾ ಸತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಕರುಣಾಯನಾ ಕರುಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂ’’ತಿ. (ವಿಭ. ೧೮೨) –

ಆಗತತ್ತಾ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾತಿ ದ್ವೇ ಕಥಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಸು ವಿತಕ್ಕಯೇತಿ ವಿತಕ್ಕೇಯ್ಯ. ನಿರಾಕರೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನತೋ ನೀಹರೇಯ್ಯ ವಿನೋದೇಯ್ಯ, ಪಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸವೇ ವಿತಕ್ಕಾನಿ ವಿಚಾರಿತಾನಿ, ಸಮೇತಿ ವುಟ್ಠೀವ ರಜಂ ಸಮೂಹತನ್ತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಪಥವಿಯಂ ಸಮೂಹತಂ ಸಮನ್ತತೋ ಉಟ್ಠಿತಂ ರಜಂ ಮಹತೋ ಅಕಾಲಮೇಘಸ್ಸ ವಸ್ಸತೋ ವುಟ್ಠಿ ಠಾನಸೋ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿತಕ್ಕಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇ ಚ ವಿಚಾರಿತಾನಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಚಾರೇ ಚ ಸಮೇತಿ ವೂಪಸಮೇತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ತಥಾಭೂತೋ ಚ ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮೇನ ಚೇತಸಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಉಪಸಮನತೋ ವಿತಕ್ಕೂಪಸಮೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇನ. ಇಧೇವ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ, ಸನ್ತಿಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸಮಜ್ಝಗಾ ಸಮಧಿಗತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಅನ್ತರಾಮಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೮. ನವಮೇ ಅನ್ತರಾಮಲಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋ –

‘‘ನದೀತೀರೇಸು ಸಣ್ಠಾನೇ, ಸಭಾಸು ರಥಿಯಾಸು ಚ;

ಜನಾ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಮಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಕಿಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೨೮) ಕಾರಣೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞತರಾ ಇತ್ಥೀ ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಭಾಜನಂ ಧೋವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೯) ಖಣೇ. ‘‘ಅಪಿಚಾಯಂ ತಪೋದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರಿಕಾಯ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೧) ವಿವರೇ.

‘‘ಪೀತವತ್ಥೇ ಪೀತಧಜೇ, ಪೀತಾಲಙ್ಕಾರಭೂಸಿತೇ;

ಪೀತನ್ತರಾಹಿ ವಗ್ಗೂಹಿ, ಅಪಿಳನ್ಧಾವ ಸೋಭಸೀ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ವಿ. ವ. ೬೫೮) ಉತ್ತರಿಸಾಟಕೇ. ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೨೦) ಚಿತ್ತೇ. ಇಧಾಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರೇ ಚಿತ್ತೇ ಭವಾ ಅನ್ತರಾ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಸ ಮಲಿನಭಾವಕರಣತೋ ಮಲಾ. ತತ್ಥ ಮಲಂ ನಾಮ ದುವಿಧಂ – ಸರೀರಮಲಂ, ಚಿತ್ತಮಲನ್ತಿ. ತೇಸು ಸರೀರಮಲಂ ಸೇದಜಲ್ಲಿಕಾದಿ ಸರೀರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಲಗ್ಗಂ ಆಗನ್ತುಕರಜಞ್ಚ, ತಂ ಉದಕೇನಪಿ ನೀಹರಣೀಯಂ, ನ ತಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಂ. ಚಿತ್ತಮಲಂ ಪನ ರಾಗಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಿಕಂ, ತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹೇವ ನೀಹರಣೀಯಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ರೂಪೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ;

ರೂಪೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಕ್ಖಾತಂ ಮಹೇಸಿನಾ.

‘‘ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ;

ಚಿತ್ತೇ ಸುದ್ಧೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ, ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೬);

ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦). ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಇಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಮಲವಿಸೋಧನಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ತರಾಮಲಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಯಥಾ ಚೇತೇ ಲೋಭಾದಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮಲಿನಭಾವಕರಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸಂಕಿಲೇಸವಿಧಾಯಕಾತಿ ಅನ್ತರಾಮಲಾ, ಏವಂ ಏಕತೋ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಏಕತೋ ಸಯಿತ್ವಾ, ಓತಾರಗವೇಸೀ ಅಮಿತ್ತಸತ್ತು ವಿಯ ಚಿತ್ತೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾವಿಧಅನತ್ಥಾವಹಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ತರಾಅಮಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಮಿತ್ತಾ, ಸಪತ್ತಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ ಸಪತ್ತಾ, ಹಿಂಸನತೋ ವಧಕಾ, ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ.

ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಲೋಭಾದೀನಂ ಅಮಿತ್ತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಅನ್ತರಂ ಲಭಮಾನೋ ಅತ್ತನೋ ವೇರಿಸ್ಸ ಸತ್ಥೇನ ವಾ ಸೀಸಂ ಪಾತೇತಿ, ಉಪಾಯೇನ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಅನತ್ಥಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಇಮೇ ಚ ಲೋಭಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಸಿರಪಾತನೇನ ಯೋನಿಸಮ್ಪಟಿಪಾದನೇನ ಚ ತಾದಿಸಂ ತತೋ ಬಲವತರಂ ಅನತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಆಪಾಥಗತೇಸು ಯಥಾರಹಂ ತಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಲೋಭಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಸಿರಂ ಪಾತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ತಾವ ಪಞ್ಞಾಸಿರಪಾತನತೋ ಅಮಿತ್ತಾದಿಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಭಾದಯೋ ಪನ ಕಮ್ಮನಿದಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಣ್ಡಜಾದಿಭೇದಾ ಚತಸ್ಸೋ ಯೋನಿಯೋ ಉಪನೇನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಯೋನಿಉಪಗಮನಮೂಲಕಾನಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಮಹಾಭಯಾನಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕಮ್ಮಕರಣಾನಿ ಚ ಆಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಯೋನಿಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತೋಪಿ ನೇಸಂ ಅಮಿತ್ತಾದಿಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತಿ ಲೋಭಾದಯೋ ಅಮಿತ್ತಾದಿಸದಿಸತಾಯ ಚಿತ್ತಸಮ್ಭೂತತಾಯ ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾಅಮಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ಅಮಿತ್ತೇಹಿ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಲೋಭಾದಯೋ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಮಿತ್ತಾದಿಭಾವೋ ಚ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಜಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಮಿತ್ತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ದಿಸೋ ದಿಸಂ ಯನ್ತಂ ಕಯಿರಾ, ವೇರೀ ವಾ ಪನ ವೇರಿನಂ;

ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪಾಪಿಯೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೪೨; ಉದಾ. ೩೩);

ಗಾಥಾಸು ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅನತ್ಥಂ ಜನೇತೀತಿ ಅನತ್ಥಜನನೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯದಪಿ ಲುದ್ಧೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ ತದಪಿ ಅಕುಸಲಂ; ಯದಪಿ ಲುದ್ಧೋ ಲೋಭೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪರಸ್ಸ ಅಸತಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಧೇನ ವಾ ಬನ್ಧೇನ ವಾ ಜಾನಿಯಾ ವಾ ಗರಹಾಯ ವಾ ಪಬ್ಬಾಜನಾಯ ವಾ ಬಲವಮ್ಹಿ ಬಲತ್ಥೋ ಇತಿ, ತದಪಿ ಅಕುಸಲಂ, ಇತಿಸ್ಸಮೇ ಲೋಭಜಾ ಲೋಭನಿದಾನಾ ಲೋಭಸಮುದಯಾ ಲೋಭಪಚ್ಚಯಾ ಅನೇಕೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೦).

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಚೇತಸಿಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೪).

ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖೋಭನೋ. ಲೋಭೋ ಹಿ ಲೋಭನೀಯೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಚಿತ್ತಂ ಖೋಭೇನ್ತೋ ಪಕೋಪೇನ್ತೋ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಸಾದಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ದೇತಿ. ಭಯಮನ್ತರತೋ ಜಾತಂ, ತಂ ಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತೀತಿ ತಂ ಲೋಭಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತರತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇಯೇವ ಜಾತಂ ಅನತ್ಥಜನನಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನಾದಿಂ ಭಯಂ ಭಯಹೇತುಂ ಅಯಂ ಬಾಲಮಹಾಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತಿ ನ ಜಾನಾತೀತಿ.

ಲುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದಂ ಅತ್ಥಂ ಹಿತಂ ಲುದ್ಧಪುಗ್ಗಲೋ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಲುದ್ಧೋ ಲೋಭೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಪಗೇವ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಪರತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಉಭಯತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೫).

ಅನ್ಧತಮನ್ತಿ ಅನ್ಧಭಾವಕರಂ ತಮಂ. ಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ ನರಂ, ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ. ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಾರಣವಚನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಲೋಭೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನರಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ, ಯ-ತ-ಸದ್ದಾನಂ ಏಕನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ‘‘ಲೋಭೋ ಸಹತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಲೋಭಸ್ಸ ಸಹನಂ ಅಭಿಭವನಂ ವುತ್ತಂ. ಏತಂ ಅನ್ಧಭಾವಕರಸ್ಸ ತಮಸ್ಸ ಗಮನಂ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ನರಂ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಚ ಲುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಲುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯೋ ಚ ಲೋಭಂ ಪಹನ್ತ್ವಾನಾತಿ ಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಲೋಭಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ತಥಾ ಪಜಹನಹೇತು ಲೋಭನೇಯ್ಯೇ ದಿಬ್ಬೇಪಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ನ ಲುಬ್ಭತಿ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾನುಭಾವೇನ ಲೋಭೋ ಪಹೀಯತೇ ತಮ್ಹಾತಿ ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಲೋಭೋ ಪಹೀಯತಿ ಪಜಹೀಯತಿ, ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಪರಿಚ್ಚಜೀಯತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಉದಬಿನ್ದೂವ ಪೋಕ್ಖರಾತಿ ಪದುಮಿನಿಪಣ್ಣತೋ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ. ಸೇಸಗಾಥಾನಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ದೋಸಸ್ಸ –

‘‘ಯದಪಿ ದುಟ್ಠೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ ತದಪಿ ಅಕುಸಲಂ; ಯದಪಿ ದುಟ್ಠೋ ದೋಸೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪರಸ್ಸ ಅಸತಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಧೇನ ವಾ ಬನ್ಧೇನ ವಾ ಜಾನಿಯಾ ವಾ ಗರಹಾಯ ವಾ ಪಬ್ಬಾಜನಾಯ ವಾ ಬಲವಮ್ಹಿ ಬಲತ್ಥೋ ಇತಿ, ತದಪಿ ಅಕುಸಲಂ. ಇತಿಸ್ಸಮೇ ದೋಸಜಾ ದೋಸನಿದಾನಾ ದೋಸಸಮುದಯಾ ದೋಸಪಚ್ಚಯಾ ಅನೇಕೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೦).

ತಥಾ –

‘‘ದುಟ್ಠೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದೋಸೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ ಚೇತಸಿಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೫).

ತಥಾ –

‘‘ದುಟ್ಠೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದೋಸೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಪರತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ, ಉಭಯತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೫) –

ಆದಿಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ಅನತ್ಥಜನನತಾ ಅತ್ಥಹಾನಿಹೇತುತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಥಾ ಮೋಹಸ್ಸ ‘‘ಯದಪಿ ಮೂಳ್ಹೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೦), ‘‘ಮೂಳ್ಹೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮೋಹೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ(ಅ. ನಿ. ೩.೫೫), ‘‘ಅತ್ತತ್ಥಮ್ಪಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೫) ಚ ಆಗತಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಾಲಪಕ್ಕಂವ ಬನ್ಧನಾತಿ ತಾಲಫಲಂ ವಿಯ ಉಸುಮುಪ್ಪಾದೇನ ವಣ್ಟತೋ, ತತಿಯಮಗ್ಗಞಾಣುಪ್ಪಾದೇನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತತೋ ದೋಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಪರಿಚ್ಚಜೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೋಹಂ ವಿಹನ್ತಿ ಸೋ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸಂ ಮೋಹಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ವಿಹನ್ತಿ ವಿಧಮತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ಆದಿಚ್ಚೋವುದಯಂ ತಮನ್ತಿ ಆದಿಚ್ಚೋ ವಿಯ ಉದಯಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಮಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದೇವದತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೯. ದಸಮೇ ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ದೇವದತ್ತೇ ಹಿ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ದೇವದತ್ತಪಕ್ಖಿಯಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಚ ‘‘ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಅಭಿಸಪಿತೋ ದೇವದತ್ತೋ ಪಥವಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿಂಸು. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಅನಭಿಪ್ಪಸನ್ನಾ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಏತದೇವಂ, ಯಥಾ ಇಮೇ ಭಣನ್ತೀ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ. ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಅಥ ಭಗವಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಿಸಪಂ ದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ದೇವದತ್ತೋ ಮಯಾ ಅಭಿಸಪಿತೋ, ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನೇವ ನಿರಯಂ ಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ಇಮಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅಸತಂ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ಅಸನ್ತೇಹಿ ವಾ ಧಮ್ಮೇಹಿ. ಅತೇಕಿಚ್ಛೋತಿ ಬುದ್ಧೇಹಿಪಿ ಅನಿವತ್ತನೀಯತ್ತಾ ಅವೀಚಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ತಿಕಿಚ್ಛಾಭಾವತೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ, ಅತಿಕಿಚ್ಛನೀಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಾಪಾ ಇಚ್ಛಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ, ತಾಯ. ‘‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಪರಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ಕೋಕಾಲಿಕಾದಯೋ ಪಾಪಾ ಲಾಮಕಾ ಮಿತ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ, ತಾಯ. ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯೇತಿ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯೇ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೇ ಮಗ್ಗಫಲೇ ಅನಧಿಗತೇ ಸತಿ ಏವ, ತಂ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓರಮತ್ತಕೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ. ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನಾತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಧಿಗಮೇನ. ಅನ್ತರಾತಿ ವೇಮಜ್ಝೇ. ವೋಸಾನಂ ಆಪಾದೀತಿ ಅಕತಕಿಚ್ಚೋವ ಸಮಾನೋ ‘‘ಕತಕಿಚ್ಚೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಸಮಣಧಮ್ಮತೋ ವಿಗಮಂ ಆಪಜ್ಜಿ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವೇ ಆದೀನವಂ ಪಕಾಸೇಸಿ ಭಾರಿಯೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವೋ, ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಅನೇಕಾನತ್ಥಾವಹಂ ನಾನಾವಿಧಂ ದುಕ್ಖಹೇತುಂ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಆಲಸಿಯಾನುಯೋಗಞ್ಚ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯಂ ಅತೇಕಿಚ್ಛಂ ಕಿಬ್ಬಿಸಂ ಪಸವಿಸ್ಸತೀತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಮಾತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ. ಜಾತೂತಿ ಏಕಂಸೇನ. ಕೋಚೀತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಚನಂ. ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏಕಂಸೇನ ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ. ತದಮಿನಾಪಿ ಜಾನಾಥ, ಪಾಪಿಚ್ಛಾನಂ ಯಥಾ ಗತೀತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಥಾ ಗತಿ ಯಾದಿಸೀ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಯಾದಿಸೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ, ತಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಜಾನಾಥಾತಿ ದೇವದತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾತೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಞಾತೋ. ಭಾವಿತತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮತೋತಿ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಗೋಧಿಪುತ್ತೋ, ಮಹಾನುಭಾವೋ ಗೋಧಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಪಿ ಪಸಂಸಿತೋ ಅಹೋಸಿ. ಜಲಂವ ಯಸಸಾ ಅಟ್ಠಾ, ದೇವದತ್ತೋತಿ ವಿಸ್ಸುತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಪರಿವಾರೇನ ಜಲನ್ತೋ ವಿಯ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಠಿತೋ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಏವಂ ವಿಸ್ಸುತೋ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ‘‘ಮೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಮಯಾ ಸುತಂ ಸುತಮತ್ತಂ, ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಅತಥಾಭೂತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಂ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿ ಸವನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋ ಸಮಾನಮನುಚಿಣ್ಣೋ, ಆಸಜ್ಜ ನಂ ತಥಾಗತನ್ತಿ ಸೋ ಏವಂಭೂತೋ ದೇವದತ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ಸಮಣೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ಸಮಣೋ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ಇದ್ಧಿಮಾ, ಅಹಮ್ಪಿ ಇದ್ಧಿಮಾ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೋ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಕೋ, ಅಹಮ್ಪಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಕೋ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭೀ, ಅಹಮ್ಪಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭೀ, ಬುದ್ಧೋಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ತೇ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮಸಮಟ್ಠಪನೇನ ಸಮಾನಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ‘‘ಇದಾನಾಹಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪರಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಭಿಮಾರಪಯೋಜನಾ ತಥಾಗತಂ ಆಸಜ್ಜ ಆಸಾದೇತ್ವಾ ವಿಹೇಠೇತ್ವಾ. ‘‘ಪಮಾದಮನುಜೀನೋ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಪಮಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಸಹೇವ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಅನುಜೀನೋ ಪರಿಹೀನೋ’’ತಿ. ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪತ್ತೋ, ಚತುದ್ವಾರಂ ಭಯಾನಕನ್ತಿ ಜಾಲಾನಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸತ್ತಾನಂ ವಾ ನಿರನ್ತರತಾಯ ‘‘ಅವೀಚೀ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಚತುಮಹಾದ್ವಾರಯೋಗೇನ ಚತುದ್ವಾರಂ ಅತಿಭಯಾನಕಂ ಮಹಾನಿರಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಚತುಕ್ಕಣ್ಣೋ ಚತುದ್ವಾರೋ, ವಿಭತ್ತೋ ಭಾಗಸೋ ಮಿತೋ;

ಅಯೋಪಾಕಾರಪರಿಯನ್ತೋ, ಅಯಸಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತೋ.

‘‘ತಸ್ಸ ಅಯೋಮಯಾ ಭೂಮಿ, ಜಲಿತಾ ತೇಜಸಾ ಯುತಾ;